اولین واقعیت اقتصاد امروز ایران این است که ارزش پول ملی، نه بر پایه توان تولیدی کشور، نه بر اساس سطح رفاه عمومی و نه حتی بر مبنای ظرفیت های داخلی، بلکه به شکلی مستقیم و کامل به نرخ دلار گره خورده است.

به گزارش اعتماد، ریال در سال های اخیر عملا هویت مستقل خود را از دست داده و به واحدی وابسته تبدیل شده که نوسانات بازار ارز، سرنوشت آن را تعیین می کند. این وابستگی، نه یک اتفاق طبیعی، بلکه نتیجه مستقیم مجموعه ای از سیاست های اقتصادی است که طی سال ها اتخاذ شده و امروز آثار مخرب آن به شکل تورم مزمن، آشفتگی بازارها و سردرگمی مردم خود را نشان می دهد.

وقتی ارزش پول ملی به دلار متصل می شود، هر شوک ارزی به سرعت به تورم عمومی تبدیل می شود. در چنین شرایطی، افزایش نرخ ارز تنها یک عدد روی تابلوی صرافی ها نیست؛ بلکه به معنای کاهش قدرت خرید، بی ثباتی قیمت ها و از بین رفتن امکان برنامه ریزی برای فعالان اقتصادی است.

برخلاف روایت رایج، بخش بزرگی از گرانی ها نه محصول طمع کسبه، بلکه نتیجه شرایطی است که خود آنان نیز قربانی آن هستند. وقتی فروشنده نمی داند کالایی که امروز می فروشد را فردا با چه قیمتی می تواند جایگزین کند، ناچار به رفتارهای محافظه کارانه، افزایش قیمت یا حتی توقف فروش می شود. این چرخه، نااطمینانی را در کل اقتصاد بازتولید می کند.

اما چرا نرخ ارز اینچنین مستعد جهش است؟ پاسخ را باید در ترکیب چند عامل همزمان جست وجو کرد. از یک سو، درآمدهای ارزی کشور به دلیل مشکلات فروش نفت، کاهش قیمت جهانی آن و دشواری بازگشت ارز با محدودیت جدی مواجه است. از سوی دیگر، دولت ابزار کافی برای مداخله موثر در بازار ارز در اختیار ندارد یا دست کم این ابزارها تضعیف شده اند.

عامل مهم دیگر، الگوی حکمرانی اقتصادی است که بر مبنای بازار آزاد، ارز تک نرخی و واگذاری کامل صادرات و واردات به بخش خصوصی طراحی شده است. این الگو در شرایط تحریمی و شبه جنگی، عملا به تشدید بحران منجر می شود.

در این میان، نقش شبکه بانکی در تشدید بحران ارزی و تورمی را نمی توان نادیده گرفت. خلق پول بی ضابطه توسط بانک ها، منجر به شکل گیری قشری شده که بدون مشارکت در تولید یا خلق ارزش واقعی، به منابع مالی عظیمی دسترسی دارد.

برای خروج از این وضعیت، راهکارها را می توان در دو سطح کلی دسته بندی کرد؛ سطح اول، مدیریت کوتاه مدت بازار ارز و مهار نوسانات آن است. سطح دوم، اصلاح ساختاری و تلاش برای مستقل سازی ارزش پول ملی از دلار.

در سطح عمیق تر، مساله اصلی به این بازمی گردد که دولت چه چیزی را پشتوانه پول ملی قرار داده است. امروز عملا تنها تضمین ریال، دلار است. تا زمانی که این وضعیت ادامه داشته باشد، هر نوسان ارزی به طور مستقیم ارزش پول ملی را تخریب می کند.

در نهایت، بدون مهار خلق پول بانکی، هیچ یک از این سیاست ها به نتیجه نخواهد رسید. اصلاح نظام بانکی، محدودسازی خلق پول و قطع رانت های ساختاری، پیش شرط هرگونه ثبات ارزی و پولی است.

اقتصاد ایران بیش از هر چیز، نیازمند شجاعت در تغییر الگوی حکمرانی است. ادامه مسیر فعلی، به معنای تداوم افزایش نرخ ارز، فشار بر معیشت مردم و فرسایش اعتماد عمومی است.