ساعت 5 بعدازظهر است. در کتابخانه مطالعات بین الملل دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران نشسته ام که ناگهان نیمی از چراغ های سالن مطالعه خاموش می شود. مسئول کتابخانه که مردی میانسال با کتی قهوه ای است می گوید: برای یک نفر نمی شود کتابخانه را باز نگه داشت. لطفا به کتابخانه مرکزی مراجعه کنید . وسایلم را جمع می کنم و از درِ پشتی خارج می شوم.

به گزارش شرق، راهروهای دانشکده حقوق و علوم سیاسی با سقف های بلندشان تاریک اند. جز چند چراغ در نیمه دوم طبقه همکف، همه جا در خاموشی به سر می برد. در مسیر رسیدن به در خروجی، سرجمع سه دانشجو می بینم و چند نیروی خدماتی. با اینکه در زمان امتحانات ترم اول سال به سر می بریم، اما دانشکده در حالت تعطیل به سر می برد؛ این تصویر دانشگاه های ایران در این روزهاست.

از هفته سوم دی ماه که ناگهان وزارت علوم خبر از مجازی شدن دانشگاه ها داد، تمام ساختمان ها در سکوت و خاموشی فرو رفته اند، در حالی که دانشگاه درست در این شرایط باید نقشش را برای تبدیل شدن به محلی برای گفت وگو ایفا کند. تصمیم به مجازی شدن امتحانات نیز توسط وزارت علوم اعلام شد تا سکوت دانشگاه طولانی تر شود.

این درحالی است که از ابتدای تشکیل دولت جدید، لزوم نقش آفرینی دانشگاه مورد تأکید مسئولین دولت بوده است. مثلا حسین سیمایی صراف ، وزیر علوم، 31 فروردین 1404 گفته بود: مؤلفه بعدی گفتمان جدید، مسئولیت اجتماعی دانشگاه است. این مفهوم از ارکان اساسی دانشگاه نسل چهارم محسوب می شود و باید به طور جدی به آن بازگردیم. دانشگاه نباید از جامعه گسسته باشد. رابطه دانشگاه با صنعت، با اخلاق و با ارزش های اجتماعی باید حفظ شود. بی تفاوتی نسبت به مسائل اجتماعی، خلاف ذات دانشگاه است .

با این حال اما در برهه ای که باید این حرف در عمل ثابت و به دانشگاه فضای نقش آفرینی داده می شد، تمام درهای آن بسته شد و حتی در برخی دانشگاه ها حضور دانشجویان کارشناسی، ممنوع اعلام شده است.

در قرائت خانه کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران کیفم را روی میز می گذارم. جز من، هشت دانشجوی دیگر در کتابخانه نشسته اند و در طبقات و بوفه کتابخانه نیز تک و توک آدم هایی در حال رفت و آمدند. چراغ های طبقه اول خاموش است و در طبقه دوم که بوفه و قرائت خانه ها قرار دارند نیز فقط بخشی از چراغ ها روشن گذاشته شده است. از در ساختمان خارج می شوم و شروع به قدم زدن در دانشگاه تهران می کنم؛ دانشگاهی که آن را نماد آموزش عالی می نامند.

روبه روی دانشکده ادبیات چند دانشجو در حال گفت وگو هستند، از آن ها می پرسم اینجا چه کار می کنند. یکی از دختران جواب می دهد: چرا اینجا نباشیم؟ دانشگاه که فقط کلاس درس نیست، فضای گفت وگو و جمع شدن ماست . پسر جوانی که کنار اوست با سر تأیید می کند و می گوید: من می خواهم دانشجو باشم. مثل یک دانشجو زندگی کنم و مثل یک دانشجو بتوانم با دوستانم درباره مطالعاتم حرف بزنم. دانشجوبودن هم بدون حضور در دانشگاه، ممکن نیست .

از پیش آن ها می روم، در مسیر سری به دانشکده ادبیات می زنم. نه خبری از دانشجوست و نه حتی چراغ ها روشن است. در انتهای طبقه اول فقط یک پنجره باز است. باد پرده را تکان می دهد. احتمالا برای گردش هوا پنجره را باز گذاشته اند. از دانشکده ادبیات بیرون می آیم، قدم زنان به سمت دانشکده هنرهای زیبا می روم. در مسیر دانشجویانی با کتاب هایی در دست یا به سمت کتابخانه مرکزی می روند یا کارشان با بخش های اداری تمام شده و به سمت در خروج در حال حرکت اند.

در گوشه و کنار دانشگاه برگ های ریخته شده تلنبار شده اند و صدای جارویی که روی زمین کشیده می شود، در فضای خالی طنینی بلند دارد. در دانشکده هنرهای زیبا نیز خبری از دانشجویان نیست؛ در محیط باز روبه روی دانشکده هنوز آثاری از هفته دیزاین تهران باقی مانده؛ آثاری که زیر برف و باران در حال زنگ زدن اند. در کتابخانه این دانشکده فقط سه دانشجو نشسته اند.

بادی سرد از سمت تپه های اوین می آید. شال گردنم را بیشتر دور خودم می پیچم. جلوی در دانشگاه شهید بهشتی تعدادی از نیروهای حراست ایستاده اند. با کارت یکی از دوستانم وارد دانشگاه می شوم. شیب دانشگاه شهید بهشتی را بالا می روم، کتابخانه مرکزی این دانشگاه همیشه در زمان امتحانات 24ساعته است، اما گویی امسال از این تسهیلات و امکانات خبری نیست.

یوسف یکی از دانشجویان این دانشگاه توضیح می دهد: ریاست دانشگاه گفته استانداری به ما دستور داده به خاطر کنترل مصرف انرژی زمان استفاده از کتابخانه را به زمان اداری کاهش دهیم. حالا به جای 24 ساعت، کتابخانه فقط ساعت 8 صبح تا 17 عصر باز است . در برگه ای کوچک روی یکی از بُردهای کتابخانه نیز این زمان بندی جدید قید شده است. در کتابخانه تعداد دانشجویان زیاد نیست، این برخلاف سال های گذشته است که همیشه کتابخانه این دانشگاه مملو از دانشجو بود.

یکی از دلایل، ممنوع الورودشدن دانشجویان کارشناسی است که با مجازی شدن امتحانات اجازه حضور در دانشگاه را ندارند. یوسف ادامه می دهد: ورود دانشجویان کارشناسی نه فقط به دانشگاه، که حتی برای استفاده از کتابخانه هم ممنوع است. وقتی اعتراض کردیم، حراست گفت ما چنین تصمیمی نداریم و با ارائه کارت دانشجویی به افراد برگه ورود و خروج می دهیم و اجازه ورود هست. اما در واقعیت به این حرف عمل نمی کنند .

این ممنوع الورودی آسیب های زیادی برای دانشجویان داشته است. مهسا دانشجوی سال دوم کارشناسی است و می گوید: می دانم خیلی از دوستانم از این وضعیت افسرده شده اند. در روزهایی که همه غمگین و مضطرب اند، دانشگاه فضایی برای جمع شدن و سوگواری جمعی به ما می داد. الان نیاز به در کنار یکدیگر بودن داریم .

با گفتن این حرف ها، بغض گلویش را می گیرد: دانشگاه برای ما شبیه خانه است. جایی برای اینکه بتوانیم حرف بزنیم، یاد بگیریم و پیشرفت کنیم . همین مسئله منجر شد تا شورای صنفی دانشگاه شهید بهشتی نامه ای سرگشاده به وزیر علوم بدهد. در این نامه آمده است: تصمیمات اخیر هیئت رییسه دانشگاه، از ممنوعیت ورود دانشجویان کارشناسی تا تعطیلی ناگهانی فضاهای مطالعاتی، بستن قرائت خانه ها، لغو خدمات رفاهی، تخلیه خوابگاه و آشفتگی کامل در شیوه و زمان برگزاری امتحانات، توهین به دانشجوست، برخلاف هر اصل و شیوه اداره نهاد دانشگاه و برخلاف بدیهی ترین حقوق دانشجویان است. این تصمیمات بدون اطلاع رسانی و کاملا برخلاف مذاکرات با شورای صنفی اتخاذ شده اند .

در این نامه، شورای صنفی به نمایندگی از دانشجویان به حذف دانشجویان اعتراض کرده است: دانشگاه یک فضای اجتماعی است برای باهم بودن. قفل کردن درهای دانشگاه، تعطیل کردن خوابگاه ها و بستن فضاهای مطالعاتی، نه تدبیر شرایط است و نه مدیریت منابع ؛ حذف آگاهانه دانشجو از محیط دانشگاه است و دانشگاه بدون دانشجو هیچ است .

اما این نامه سرگشاده و قانونی از طرف یک نهاد رسمی نیز مورد پذیرش مدیران دانشگاه شهید بهشتی قرار نگرفته. فعالان صنفی این دانشگاه می گویند حراست آن ها را تهدید به شکایت کرده و همین طور دستور به حذف نامه و حضور در دفتر حراست برای پاسخ گویی داده است و فارغ از این تهدیدها، شورای صنفی و بالطبع تمام دانشجویان را از حضور در جلسات تصمیم گیری و اظهارنظر درباره مصوبات منع کرده اند. اما نگاهی به وضعیت دانشگاه شهید بهشتی نیز حرفی برخلاف گفته شورای صنفی را نشان نمی دهد. درِ ورودی بیشتر دانشکده ها یا بسته است یا سیستم های گرمایشی و چراغ های آن خاموش.

پردیس شهید رضایی نژاد دانشگاه خواجه نصیر در خیابانی طولانی و خلوت قرار دارد. اطراف این دانشگاه پر از زمین های خالی است. جلوی در، حراست دانشگاه اجازه ورود می دهد. ماکت هواپیمای ملخی قرارگرفته در میدان وسط دانشگاه، به خاطر برفی که هفته گذشته بارید، قندیل بسته است. در گوشه و کنار مسیر و پله ها، زمین یخ زده.

قبلا که به این دانشگاه آمده بودم، به واسطه قرارگرفتن خوابگاه و چهار دانشکده در نزدیکی یکدیگر، دانشجویانی زیادی روی پله ها و نیمکت ها نشسته بودند، اما حالا دانشگاه خلوت و خالی از دانشجوست. در دانشکده هوا و فضا، جز چراغ های لابی، نورهای طبقات خاموش است. همین طور در کتابخانه جز تعدادی دانشجو، خبری از دانشجویان دیگر نیست. دانشکده های شیمی، فیزیک و ریاضی نیز در این پردیس قرار دارند، اما این دانشکده ها نیز خلوت است. روی نیمکتی می نشینم و به این فضای خالی نگاه می کنم؛ فضایی که همیشه محل حضور و جمع شدن دانشجویان است، حالا محیطی خالی و بی سروصداست.

نصف حفاظ در کشیده شده و فقط یک در برای ورود باز است. باد، پرچم های ایران نصب شده بر روی دیوار سفید و رنگ و رو رفته دانشکده را در هم پیچانده. اینجا دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی است ؛ دانشکده ای که همیشه در برابر اتفاقات اجتماعی با برگزاری تجمع و جلسات گفت وگو و بررسی، واکنش نشان داده و حالا خالی است. مسئول حراست می گوید: اگر با آموزش کار دارید، بفرمایید. کتابخانه امروز ساعت 15 بسته می شود .

این در حالی است که در دوره برگزاری امتحانات، ساعت کار کتابخانه را کم که نه، بیشتر می کنند. وارد راهرو می شوم، صندلی های سفید روی میزهای قرمز برعکس گذاشته شده و در حیاط چند گلدان خشک شده اند. در اتاق انجمن های علمی و تشکل های سیاسی، خبری از حضور دانشجویان نیست. فقط سه دانشجو در حیاط سمت راست در حال چای نوشیدن هستند. حتی بوفه نیز بسته است.

یکی از این دانشجویان می گوید: همه جا بسته است. استادان نیز معمولا دیگر دانشکده نمی آیند . او به دستگاه خودکار قهوه ساز اشاره می کند: حتی دستگاه قهوه ساز هم خاموش است . از پله ها بالا می روم، در دانشکده هوا حتی از بیرون سردتر است، جز یک اسپیلت در طبقه سوم، در سایر جاهای دانشکده تمام گرماسازها خاموش است.

در راهروهای بلند و سفید دانشکده به جز دفتر آموزش، درِ هیچ یک از اتاق ها باز نیست. وارد راهرو استادان می شوم، تمام چراغ ها خاموش است و راهرو در تاریکی فرورفته. فقط صدای دستگاه دریل از یکی از اتاق ها می آید. از پنجره راه پله به پارک روبه رو نگاهی می اندازم. این پارک برای دانشجویان مثل حیاط است، محلی که همیشه دانشجویانی در آن در حال گپ زدن هستند. اما حالا جز دو نفر که در حال گرداندن سگ شان هستند و چند نفر دیگر، در پارک خبری نیست.

8 بهمن ماه در سایت کارزار کمپینی برای بازگشایی دانشگاه ها و اعتراض به تداوم مجازی بودن آن از طرف تعدادی از دانشجویان دانشگاه تهران شروع به کار کرد. تا 10 بهمن، بیش از 20 هزار دانشجو نام و امضای خود را زیر این نامه اعتراضی که خطاب آن به وزیر علوم و معاونان آموزشی و فرهنگی وزارت علوم بود، ثبت کرده اند. در متن این نامه آمده: هم ما و هم شما می دانیم آموزش مجازی در عمل به معنای نبود دسترسی دانشجویان به امکانات آموزشی و رفاهی دانشگاه است و فرقی با تعطیلی دانشگاه ندارد. دانشگاه از اساس تعطیلی پذیر نیست و حضور فیزیکی در دانشگاه بدیهی ترین و حداقلی ترین حق دانشجویان است. در هیچ شرایطی و به هیچ بهانه ای نباید این حق از دانشجویان سلب شود. برون سپاری تصمیم حضوری یا مجازی بودن آموزش به مسئولان هر دانشگاه، شانه خالی کردن وزارت علوم از زیر بار مسئولیت هایش است .

این دانشجویان در ادامه بر مسئولیت پذیری وزارت علوم تأکید کرده اند و سه مطالبه خود را بیان کرده اند: 1. مسئولیت پذیری وزارت علوم در قبال تصمیم حضوری یا مجازی بودن آموزش. 2. شروع نیم سال دوم تحصیلی، بلافاصله پس از امتحانات نیم سال اول. 3. تضمین وزارت علوم برای برقراری دانشگاه به صورت حضوری و امکان استفاده همه دانشجویان از همه بخش های آموزشی و رفاهی تحت هر شرایطی .