علیرضا سلطانی در شرق نوشت: در هفته های گذشته، هم زمان با افزایش محسوس فعالیت های نظامی ایالات متحده پیرامون ایران، بار دیگر سناریوی رویارویی نظامی واشنگتن و تهران به صدر تحلیل های امنیتی و سیاسی منطقه بازگشته است. تحرکات میدانی ارتش آمریکا، انتقال تجهیزات و پیام های صریح مقامات این کشور، نشان می دهد گزینه استفاده از نیروی نظامی به صورت جدی در سبد تصمیم گیری کاخ سفید قرار گرفته و نمی توان آن را صرفا در حد ابزار فشار روانی تلقی کرد.

بااین حال، وقوع یاعدم وقوع جنگ تنها تابع تصمیم آمریکا نیست، بلکه به مجموعه ای از متغیرهای منطقه ای و بین المللی وابسته است که نقش بازیگران منطقه، به ویژه کشورهای عرب حوزه خلیج فارس، در میان آن ها اهمیت ویژه ای دارد. برخلاف تصور رایج در بخشی از تحلیل های داخلی ایران، فضای منطقه ای امروز لزوما فضایی بازدارنده در برابر اقدام نظامی آمریکا علیه ایران نیست. حتی می توان گفت در شرایط کنونی، نه تنها مخالفت جدی و سازمان یافته ای با چنین اقدامی در میان کشورهای منطقه مشاهده نمی شود، بلکه در برخی سناریوها، این اقدام می تواند با حمایت سیاسی و حتی تسهیل عملیاتی نیز همراه باشد. این واقعیت، نیازمند بازنگری جدی در برداشت های سنتی درباره منافع و رفتار کشورهای عرب خلیج فارس در قبال ایران است.

در 14 ژانویه گذشته، اسراییل و برخی کشورهای عرب جنوب خلیج فارس در تعویق اقدام نظامی آمریکا علیه ایران نقش داشتند، اما این مخالفت، نه از سر مخالفت راهبردی با اصل اقدام نظامی، بلکه ناشی ازعدم آمادگی این کشورها برای مواجهه با پیامدهای فوری آن، به ویژه واکنش احتمالی ایران بود. از این رو، این رفتار را نمی توان به عنوان مخالفتی پایدار و اصولی با اقدام نظامی آمریکا تلقی کرد.

واقعیت آن است که ایران نباید حساب راهبردی ویژه ای روی نقش بازدارنده کشورهای منطقه برای جلوگیری از حمله نظامی آمریکا باز کند. اسراییل به عنوان بازیگری که خصومت آشکار و ساختاری با ایران دارد، همواره حامی مقابله نظامی گسترده با تهران بوده و در جنگ 12روزه نیز نقش پیشرو ایفا کرده است. اما در کنار اسراییل، کشورهای عرب حوزه جنوبی خلیج فارس نیز هرچند با ادبیاتی محتاطانه تر، در پهنای ذهن راهبردی خود بی میل به تغییر وضعیت سیاسی ایران و کاهش ریسک ژئوپلیتیکی منطقه در نتیجه پایان یافتن منازعه دائمی ایران و آمریکا نیستند.

این نکته، نقطه عزیمت نقد یک باور قدیمی در تحلیل سیاست منطقه ای است. برای سال ها این تصور در بخشی از گفتمان تحلیلی ایران وجود داشت که کشورهای عرب خلیج فارس از تداوم یک ایران بی ثبات، تحت فشار و در حال تنش با غرب و آمریکا منتفع می شوند؛ چراکه چنین وضعیتی به تقویت موقعیت اقتصادی و سیاسی آن ها در منطقه می انجامد. این دیدگاه شاید در دهه های گذشته تا حدی قابل دفاع بود، اما در شرایط کنونی، دیگر با واقعیت های راهبردی منطقه همخوانی ندارد.

کشورهای عرب جنوب خلیج فارس در دهه های اخیر وارد مرحله ای جدید از توسعه شده اند. سرمایه گذاری های کلان در زیرساخت های اقتصادی، مالی، لجستیکی، گردشگری و فناوری، این کشورها را از اقتصادهای صرفا نفت محور به بازیگران فعال در اقتصاد جهانی تبدیل کرده است. کیفیت و کمیت توسعه ای این کشورها به مرحله ای از تثبیت رسیده که دیگر قرارگرفتن ایران در مدار توسعه ای، نه تنها تأثیر منفی بر روند توسعه ای آن ها ندارد، بلکه این روند را نیز تقویت می کند.

علاوه بر این، تداوم این الگو به شدت نیازمند ثبات سیاسی، امنیت منطقه ای و کاهش ریسک های ژئوپلیتیکی است. در این چارچوب، تداوم یک ایران بی ثبات و درگیر با آمریکا که سایه بحران دائمی را بر منطقه حفظ می کند، دیگر نه یک مزیت، بلکه یک مانع برای برنامه های توسعه ای این کشورها تلقی می شود.

از همین منظر است که راهبرد صلح و عادی سازی روابط با اسراییل -دشمن حیثیتی تاریخی جهان عرب- معنا پیدا می کند. کشورهای عرب خلیج فارس با پذیرش هزینه های سیاسی این عادی سازی، درواقع به دنبال حذف یکی از مهم ترین منابع بی ثباتی مزمن در منطقه هستند. این رویکرد نشان می دهد که اولویت اصلی آن ها، نه بهره برداری از بی ثباتی دیگران، بلکه تثبیت یک نظم منطقه ای قابل پیش بینی برای تداوم رشد اقتصادی است.

در این چارچوب جدید، ایران نیز باید بازتعریف شود. آنچه برای کشورهای عرب منطقه مطلوب نیست، صرفا ایران قدرتمند نیست، بلکه ایرانِ منبع ریسک دائمی است؛ ایرانی که در تقابل مستمر با آمریکا و غرب قرار دارد و نااطمینانی ژئوپلیتیکی را در منطقه بازتولید می کند. از این رو، ترجیح این کشورها وجود یک ایران باثبات و بدون تنش با غرب است؛ به بیانی، برای بسیاری از پایتخت های عربی، ماهیت نظام سیاسی ایران اهمیت ثانویه دارد؛ آنچه اهمیت دارد، کارکرد ایران در معادله امنیت منطقه ای است.

البته این به معنای نادیده گرفتن تلاش های دیپلماتیک برخی کشورهای منطقه نیست؛ کشورهایی مانند عمان و قطر در سال های اخیر کوشیده اند نقش میانجی را میان ایران و آمریکا ایفا کنند و کانال های گفت وگو را باز نگه دارند. این تلاش ها، بیش از آنکه از همسویی راهبردی با ایران ناشی شود، ریشه در دغدغه های امنیتی و اقتصادی این کشورها دارد. عمان و قطر به خوبی می دانند جنگی گسترده در خلیج فارس، حتی اگر علیه ایران باشد، هزینه هایی مستقیم و غیرمستقیم برای آن ها به همراه خواهد داشت. از این رو، تقویت دیپلماسی برای آن ها یک ابزار مدیریت ریسک و نه یک تعهد راهبردی به جلوگیری از اقدام نظامی آمریکاست.

در نهایت، باید به یک متغیر مهم اما محدود اشاره کرد: نقش ایران در مهار اسراییل. ایران تنها بازیگر منطقه ای است که هم انگیزه و هم توان مقابله با سیاست های گسترش طلبانه اسراییل را دارد. حذف یا تضعیف این نقش می تواند به یکه تازی اسراییل در منطقه منجر شود؛ موضوعی که در سطح نظری می تواند برای برخی کشورهای عرب نگران کننده باشد.

بااین حال، فشارهای سیاسی و اقتصادی آمریکا، اجرای طرح هایی مانند پیمان ابراهیم و وابستگی امنیتی کشورهای عرب به واشنگتن، باعث شده این متغیر نیز نتواند تأثیر تعیین کننده ای بر سیاست کلان آن ها بگذارد. بنابراین برخلاف برخی برداشت های رایج، کشورهای عرب خلیج فارس دیگر به دنبال تداوم یک ایران بی ثبات و درگیر با غرب نیستند. منطق توسعه محور جدید آن ها، ثبات منطقه ای را به اولویتی راهبردی تبدیل کرده است.

در این چارچوب، اقدام نظامی محدود و مدیریت شده آمریکا علیه ایران -اگر به کاهش ریسک ژئوپلیتیکی منجر شود- نه تنها الزاما با مخالفت جدی این کشورها مواجه نخواهد شد، بلکه می تواند با سکوت یا حتی حمایت ضمنی آن ها همراه باشد. برای ایران، درک این تغییر پارادایم منطقه ای ضرورتی حیاتی در ارزیابی واقع بینانه از موازنه نیروها و گزینه های پیش روست.