محمد قوچانی در روزنامه سازندگی نوشت: گفته اند جنگ، ادامه سیاست است با زبانی دیگر؛ این سخن شاید درباره سیاست خارجی صدق کند اما در سیاست داخلی با تردید سیاست مداران مواجه شده است. اما از جنگ خارجی (تجاوز) بدتر، جنگ داخلی است. همان پدیده ای که توماس هابز آن را جنگ همگان با همگان تعبیر می کند و با واژه warre به جای war توضیح می دهد که به جنگ هابزی مشهور است. در جنگ هابزی به سبب غیبت لویاتان، جامعه دچار وضع بی دولتی می شود و به جای آنکه همه از یک دولت بترسند، همه از هم می ترسند و دچار نزاعی موازی و فرسایشی می شوند.

این نظریه هابز، منبع الهام بسیاری از متفکران ازجمله دارون عجم اوغلو شده که بر مبنای آن کتاب دالان باریک را نوشته است که پس از بحران سوریه سعی کرد، راهی میان جان لاک در تأسیس آزادی و توماس هابز در تأسیس دولت را بیابد و این متأسفانه وضعیتی است که پس از حرکت دومینووار در خاورمیانه از تونس، مصر، لیبی و سوریه سرانجام به ایران رسیده است و با عبور از عمق راهبردی ایران در لبنان و یمن و حتی عراق و به خصوص سوریه به خطر جنگ هابزی نزدیک شده است.

از تهدید آمریکا مهم تر آنچه اهمیت دارد، چیزی است که حتی دبیر شورای امنیت ملی از آن به خطر جنگ داخلی تعبیر کرد و این همان Warre است که توماس هابز و دارون عجم اوغلو درباره آن هشدار داده اند.

تجربه جنگ داخلی در انگلیس (دوره سقوط سلطنت و ظهور جمهوریت سپس بازگشت سلطنت در عصر کرامول) و جنگ داخلی در فرانسه (سقوط سلطنت و کمون پاریس و جمهوری سوم) و جنگ داخلی در آمریکا (میان شمال و جنوب) هم مورد توجه متفکران سیاسی ازجمله کارل مارکس بوده است و ما نیز نباید به آن بی توجه باشیم.

در جنگ 12 روزه یک جنگ خارجی بر ایران تحمیل شد اما جنگ خارجی در مقام دفاع ملی و انسجام داخلی بدل می شود و ناسیونالیسم را تقویت می کند؛ درحالی که جنگ داخلی به شکاف ملی و جنگ همگانی بدل می شود. در چنین شرایطی، وظیفه سیاستمداران و روشنفکران ملی، سیاست ورزی نه به معنای رقابت سیاسی و انتخاباتی که به معنای راه برون رفت از بحران، پیش بینی آینده و ارائه راه آشتی ملی است.

آمار جان باختگان اعتراضات دی ماه 1404 حتی در روایت رسمی چنان دردناک است که نمی توان به سادگی آن را رها کرد. از بحث قصور و تقصیر اما مهم تر، شکافی است که این اعتراضات نه میان ملت و حکومت که حتی میان ملت و ملت پدید آورده است. در جنگ 12 روزه، شهدای جنگ به خصوص در میان شهروندان عادی، شهدای ملی بودند چون به تیر اسراییل شهید شده بودند اما در اعتراضات دی ماه 1404 حتی در بیان آمار رسمی یک سه ضلعی میان جان باختگان عادی، امنیتی و حرفه ای شکل گرفت که خود گویای یک شکاف ذهنی است.

ممکن است این نزاع داخلی به نزاع خارجی بدل شود تا جایی که شناخت دوست و دشمن ناممکن شود و همه به همه بدبین شوند و وعده انتقام بدهند.

خوی انتقام جویی از هم اکنون در میان گروه هایی از جامعه به چشم می خورد که نه از منظر فردی که از نگاه اجتماعی نگران کننده است. این دیدگاه در میان پادشاهی خواهان به شیوه عجیبی شبیه انقلابیون در سال 1357 شده است و آنان را بیشتر شبیه مجاهدین خلق می سازد تا لیبرال ها و محافظه کارانی که امروزه سلطنت طلبان مدعی مشروطه خواهی به شیوه آنان هستند.

بدیهی است که زمینه این خشم را باید در کاهش مشارکت و رقابت در انتخابات از سال 1398 بدین سو، ناکارآمدی بلکه بی دولتی در قوه مجریه، بحران نمایندگی در قوه مقننه و چالش های دادرسی در قوه قضاییه دانست. متأسفانه دین ستیزی موجود هم ریشه در عملکرد برخی دینداران دارد که دین را به ایدئولوژی بدل کردند و حوزه خصوصی را درنوردیدند و به تمایزات نسلی توجه نکردند.

به بن بست رسیدن و فرسایشی شدن دکترین مذاکراتی کشور نیز در این بحران نقش دارد و البته این مسائل انباشته شده محدود به یک جناح حکومت نیست و همه اصولگرایان و اصلاح طلبان در آن نقش دارند. حتی روشنفکرانی که بر نظریه عدم خشونت اصرار می کردند هم در این ناکامی نظری و بازگشت خشونت به خیابان اگر مقصر نباشند، قصور دارند و بدیهی است که نهادهای حفاظتی در مورد نیروهای انتظامی و امنیتی هم باید آسیب شناسی جدی کنند که چگونه این همه مسأله امنیتی در کف خیابان به وجود آمده است؟

در چنین شرایطی ترک سیاست عین بی مسئولیتی است. سیاست فقط محدود به انتخابات نیست. موضوع اساسی، سیاست ساخت ملت-دولت است. باید درباره حقوق اساسی ملت و اساس نهاد دولت فکر کرد و به حاکمیت و اپوزیسیون و از هر دو مهم تر به ملت راه نشان داد. البته بدیهی است احزاب سیاسی موجود با قواعد موجود نمی توانند، کارآیی لازم را داشته باشند. دوره سیاست ورزی تفننی و تخیلی و فرصت طلبانه و منفعت طلبانه سپری شده است.

اینکه بعد از نیم قرن مفهومی که ملت ایران علیه آن انقلاب کرده بود به صورتی رادیکال از خاک برخاسته است یک مسئله گفتمانی است. با مسأله گفتمانی نمی توان برخورد امنیتی کرد. در نبود همه رقیبان درون گفتمانی، حاکمیت باید از رقیبان جدی خود برای حضور در جامعه و در میان مردم دعوت کند و فرصتی که پس از جنگ 12روزه از دست داد را دریابد و به جای تمرکز بر مسائل داخلی، آن انسجام ملی را احیا کند. این کار در سه مرحله باید صورت گیرد:

اول. اتخاذ تصمیم در سیاست خارجی، نه برای تسلیم که برای پایداری کشور در معادله ای که هم توان بازدارندگی دفاعی ایران حفظ شود و هم جنگ نشود، هدف نهایی این دیپلماسی فعال هم باید لغو تحریم ها و بهبود اقتصاد کشور باشد که بر هر رابطه خارجی مقدم است.

دوم. عبور از بحران در سیاست داخلی با همدلی راستین با همه جان باختگان و التیام دردهای آنان. برای جبران این وضعیت به جای یاری گرفتن از دیگران، استفاده از نهادهای مدنی مستقل مانند کانون وکلا، انجمن روزنامه نگاران، نظام پزشکی، خانه احزاب و شوراهای شهر در همه جای کشور ضروری است و البته بازسازی نهاد صداوسیما به صورت ساختاری و اجازه دادن به رسانه های مستقل هم سخنی تکراری اما الزامی است.

سوم. اما در نهایت در انتهای این پروسه باید به احیای سیاست پرداخت که متأسفانه در میانه جنگ های داخلی نابود شده است. احیای سیاست در اینجا اعم از انتخابات است اما می تواند در نهایت با گذار از معضلات دیپلماتیک و اقتصادی و انسانی ما را دوباره به مسیر اصلی بازگرداند و پیش فرض این کار همان است که هابز نوشته: احیای دولت تأسیسی (common wealth by institution) که به ایجاد لویاتانی پاسخگو منجر می شود یا تدوین یک پیمان اجتماعی جدید که هابز آن را دولت اکتسابی (common wealth by acquisition) می نامد.

هر یک از این دو راه، حتی با ظرفیت های حقوقی موجود ممکن است و ما راهی جز این دو نداریم. باید دوباره یک ملت شویم و این فقط با انعقاد یک پیمان مدنی ممکن است و احزاب سیاسی باید این مسئولیت را میان ملت و دولت برعهده گیرند به شرطی که با دخالت خارجی، تجاوز نظامی و هر نوع استبداد سیاسی، مرزبندی داشته باشند و مردم هم مطمئن باشند پس از رأی دادن به برنامه های آنان، فراموش و رها نمی شوند و همواره پاسخگو و قابل نقد و عزل هستند و حکومت را به ارث نمی برند و قدرت را به صورت موقت به امانت در اختیار می گیرند.

در واقع اصلاح طلبی سیاسی باید به اصلاح طلبی حقوقی بدل و راه حل های مقطعی به راه حل های دائمی بدل شود. در این شرایط است که می توان گفت، سیاست احیا شده و بر جای جنگ نشسته است. نه فقط جنگ داخلی که حتی در جنگ خارجی فقط یک ملت-دولت است که می تواند مقاومت کند.