محمد جواد ظریف، وزیر خارجه پیشین گفت: تحریم ها بیش از آنکه تنها مردم را فقیر کنند، آن ها را دچار احساس حقارت می کنند؛ این سخن دکتر جعفر صادق علاوی، وزیر بهداشت سابق عراق، به خوبی ابعاد فرهنگی و روانی تحریم را به تصویر می کشد. شرایط تحریم با کاهش درآمدهای ملی و محدود شدن فرصت های رشد، ابتدا آسیب های اقتصادی را نمایان می کند، اما پیامدهای عمیق تر آن در تضعیف عزت نفس و احساس شأن اجتماعی مردم بروز می یابد. این آسیب ها حتی پس از رفع موقت فقر اقتصادی باقی می مانند و نیازمند رویکردی جدی و ریشه ای برای درمان هستند.

به گزارش خبرآنلاین، ظریف به تجربه دوران صدام و پس از آن در عراق اشاره می کند؛ کشوری که سال ها زیر بار تحریم های شورای امنیت قرار داشت و نهایتاً با حمله نظامی آمریکا مواجه شد. عراق پس از سال ها تحریم از درون تحلیل رفته بود؛ اعتماد به نفس جمعی مردم به شدت تضعیف شده و جامعه به شکل گسترده دچار سرشکستگی شده بود. ظریف تأکید می کند که تحریم ها هرگز به اهداف سیاسی مورد نظر اعمال کنندگانشان نرسیدند، اما به عنوان ابزاری برای امنیتی سازی عمل کردند؛ یعنی کشور تحت تحریم را به عنوان تهدیدی علیه صلح و امنیت بین المللی در افکار عمومی جهانی مطرح نمودند.

یکی از اصلی ترین کارکردهای تحریم از نگاه ظریف همین امنیتی سازی است. زمانی که یک کشور با قطعنامه های شورای امنیت مواجه شود، هزینه معامله با آن کشور برای سایرین بالا می رود و فشارها بر آن کشور کم هزینه تر و مشروع تر می شود. این امر علاوه بر آسیب داخلی، موقعیت کشور را در عرصه سیاست خارجی و مذاکرات به شدت تضعیف می کند. ایران در دوران جنگ عراق و مذاکرات قطعنامه 598، تلاش کرد تا مانع نهادینه شدن این تصویر شود و اجازه ندهد از نگاه بین المللی به عنوان تهدید دائمی معرفی گردد.

ظریف مهم ترین پیش نیاز خروج از بحران تحریم را تغییر معادله قدرت معرفی می کند. این معادله اگرچه قدرت نظامی را هم شامل می شود، اما مهم ترین و تعیین کننده ترین عنصر آن مردم هستند. او با تأکید بر تجربیات جنگ تحمیلی و دوران تحریم های مختلف، بر این نکته پافشاری می کند که تقویت امید و رفاه مردم باید در اولویت قرار گیرد. اما این امر با وجود تداوم تحریم ها دشوار است و نیازمند مقابله جدی با رانت و فساد داخلی است.

به باور ظریف، کشور اکنون در بهترین شرایط قرار گرفته تا با رانت و فساد مقابله کند و همگرایی اجتماعی را تقویت نماید. فساد و رانت نه تنها موجب تضعیف اقتصاد کشور می شوند، بلکه اعتماد و سرمایه اجتماعی را نیز به خطر می اندازند. در مقابله با تحریم ها، اهمیتی که این مسئله دارد فراتر از دیپلماسی است. اقدامات داخلی برای اصلاح ساختارهای اقتصادی و اجتماعی باید هم زمان با جستجوی راهکارهای دیپلماتیک پیگیری شوند.

ظریف تأکید می کند که ایران در مقاطع حساس تاریخی اسیر دیپلماسی نشده بلکه از همه ابزارهای دیپلماتیک به موقع و به جا استفاده کرده است. او تجربه مذاکرات قطعنامه 598 را الگویی می داند که کشور در آن متحد و هماهنگ عمل کرد و توانست سرنوشت خود را با درایت و شجاعت تغییر دهد. عنصر اجماع ملی و حمایت قوی از تیم مذاکره کننده این امکان را به کشور داد تا از موضع مثبت وارد مذاکرات شود و نتایج مطلوبی را به دست آورد.

در سطح منطقه ای، ظریف معتقد است که اهداف راهبردی آمریکا، اسراییل و منطقه یکسان نیستند. آمریکا عمدتاً به تضعیف ایران می اندیشد. منطقه (کشورهای همسایه و بازیگران منطقه ای) حفظ ثبات ایران را مهم می دانند، زیرا فروپاشی ایران می تواند پیامدهای غیرقابل پیش بینی برای کل منطقه به دنبال داشته باشد. اسراییل اما عمدتاً به فروپاشی ایران تمایل دارد. این اختلاف راهبردی یک فرصت ویژه برای ایران است تا با سیاستی دقیق و متمرکز، مانع از همسویی کامل این اهداف شود و فضای دیپلماتیک مناسبی را به وجود آورد.

یکی از رسالت های بزرگ دستگاه دیپلماسی ایران، جلوگیری از تبدیل اختلافات استراتژیک بازیگران منطقه ای و جهانی به یک وحدت تهدید علیه ایران است. سیاست خارجی باید با چشم باز و فراست عمل کند تا گرفتار شعارزدگی و توهم اتحاد دشمنان نشود. مدیریت شکاف ها و پرهیز از همسویی کامل و دائم تهدیدها باید جزو استراتژی های کلیدی باشد تا فشارها قابل کنترل و مدیریت شوند.

ظریف هشدار می دهد که یکدست دیدن جبهه مخالف، موجب خودکامگی در سیاست گذاری می شود و نه تنها فرصت ها را محدود می کند، بلکه پیش بینی های نادرست را تقویت می کند که دشمن نیز تمایل دارد ایران چنین تصوری داشته باشد. سیاست واقع گرایانه و متکی بر شناخت تغییرپذیری روابط بین الملل، می تواند راه عبور از بسیاری از بحران ها را هموار نماید.

یکی از نکات کلیدی ظریف تأکید بر اهمیت ایرانیان خارج از کشور و سرمایه های آن هاست. این شهروندان نه تنها می توانند سرمایه گذاری مالی قابل توجهی انجام دهند، بلکه به عنوان پل ارتباطی فرهنگی و علمی با جهان نقش آفرینی کنند. تحقق این ظرفیت مستلزم امنیت سرمایه و جذابیت اقتصادی و اجتماعی است؛ مردم باید احساس کنند که سرمایه شان در ایران امن و سودآور است و با شفافیت و رقابت سالم از فساد و رانت فاصله دارد. ایجاد این فضا به اراده سیاسی فراگیر و همگانی در سطح ملی نیاز دارد و ارتباطی با مسائل خارجی ندارد.

ظریف باور دارد که بزرگترین فرصت ایران مردم آن هستند، اعم از ایرانیان داخل و خارج از کشور. اگر دولت و نظام تصمیم بگیرند مردم را تهدید نبینند، بلکه آنان را شایسته اعتماد و مشارکت بدانند، بسیاری از موانع داخلی و خارجی قابل رفع خواهند بود. تقویت حس تعلق و وفاداری مردم، محور اصلی تقویت توان ملی است که در مواجهه با تهدیدهای خارجی و عبور از تحریم ها کارآیی خود را ثابت خواهد کرد.

ظریف در پایان مصاحبه با یادآوری تجربه مذاکرات قطعنامه 598 تاکید می کند که ایران خود را اسیر دیپلماسی نکرد؛ بلکه از همه ابزارهایش استفاده کرد و کل کشور با حمایت و اجماع پشت تیم مذاکره کننده ایستاد. این وحدت ملی و تصمیم گیری عقلانی، اجازه داد تا ایران از موضع مثبت و مستقل مذاکرات را مدیریت کند و از بن بست تاریخی عبور نماید. بدون اتحاد ملی و حمایت متقابل، امکان موفقیت دیپلماتیک و رفع تحریم ها به حداقل می رسد.

پاسخ های ظریف همواره دعوتی است به عملگرایی سیاسی و اجتناب از شعارهای بی پشتوانه. تحولات جهانی پیوسته اند و هر روز شرایط جدیدی را رقم می زنند. سیاست ملی باید با واقع گرایی و آینده نگری به گونه ای عمل کند که اختلافات ذاتی بازیگران منطقه ای و بین المللی را در جهت کاهش فشارها به کار گیرد.

ایران در بزنگاه تاریخی قرار دارد که راه خروج از بن بست صرفاً با تدبیر و شهامت جمعی ممکن است. تصمیمات دشوار و استراتژیک نیازمند مقدمات بنیادین هستند، از جمله تغییر معادله قدرت اجتماعی با تقویت امید عمومی و مقابله با فساد و رانت، اجماع ملی، اتحاد و اعتماد به ظرفیت های انسانی کشور. دیپلماسی فعال، مدیریت ظرفیت های منطقه ای و بین المللی و بهره گیری از تمام ابزارهای گفت وگو و مذاکره باید در مرکز توجه سیاستگذاران قرار بگیرد.

فرصت هایی که در دل چالش ها نهفته اند، زمانی قابل بهره برداری می شوند که مردم به عنوان بزرگ ترین سرمایه کشور مورد اعتماد، احترام و همراهی قرار گیرند. سرمایه ایرانیان داخل و خارج کشور تنها زمانی وارد چرخه رشد و توسعه می شود که احساس امنیت و امید به آینده برقرار باشد. فضا برای مشارکت واقعی، رقابت سالم و شفافیت، بستر اصلی شکوفایی اقتصادی و فرهنگی کشور است.

نظام دیپلماسی ایران باید با هوشمندی و شناخت درست از راهبردها و اختلافات بازیگران جهانی و منطقه ای عمل کند. از تبدیل وحدت تهدید علیه ایران جلوگیری کند و از هرگونه فرصت مذاکره و گفت وگو برای کاهش فشارها استفاده نماید. سیاست های واقع گرایانه، برپایه شناخت تغییرپذیری روابط قدرت در جهان، می تواند ایران را از بحران عبور دهد و بستر رفع تحریم ها را فراهم آورد.

تحریم ها چالش های گسترده ای در عرصه های مختلف برای ایران ایجاد کرده اند؛ اما تجربه گذشته و بررسی دقیق شرایط کنونی نشان می دهد که ایران می تواند با تقویت توان داخلی، اتحاد ملی، مقابله با فساد و رانت، بهره گیری صحیح از دیپلماسی و اجماع ملی، نه تنها بر این چالش ها غلبه کند، بلکه فرصت های رشد و توسعه را به دست آورد. مردمان ایران، سرمایه داخلی و خارجی، اتحاد داخلی و سیاست خارجی واقع گرایانه، مولفه هایی اند که می توانند کشور را از بحران تحریم و امنیتی سازی عبور دهند و آینده ای متعادل و توسعه یافته را رقم بزنند.

بزنگاه تاریخی کنونی نیازمند تصمیمات شجاعانه، عقلانیت جمعی و اراده سیاسی راسخ است. ایران با تکیه بر تجربه ها، منابع انسانی و همدلی ملی، می تواند مسیر رفع تحریم ها را با عزت و شرافت بپیماید و زندگی متعادل و سازنده را برای مردم خود و نسل آینده تضمین کند.