محمدحسین عمادی در شرق نوشت: جهان امروز در یکی از پرتنش ترین و بی ثبات ترین مقاطع چند دهه اخیر خود قرار دارد. از جنگ اوکراین و پیامدهای ژئوپلیتیک آن گرفته تا بحران غزه، تشدید رقابت آمریکا و چین، فروپاشی نظم اقتصادی پس از جهانی سازی کلاسیک و بازگشت سیاست قدرت به صحنه روابط بین الملل، همگی نشان دهنده گذار از نظمی قدیمی به وضعیتی نامطمئن و پرمخاطره اند.

در این میان، ایران نیز در موقعیتی بسیار خطیر قرار گرفته است؛ فشارهای اقتصادی، تحریم های چندلایه، بن بست های سیاست خارجی، نارضایتی های داخلی و تضعیف چشم انداز توسعه، جامعه را در برابر ابهام و پرسش های اساسی قرار داده است: راه برون رفت چیست و نقش بازیگران خارجی تا چه اندازه می تواند تعیین کننده باشد؟

در چنین فضایی، بازگشت دونالد ترامپ به مرکز سیاست آمریکا بار دیگر بحث ها، امیدها و توهم هایی را در بخشی از افکار عمومی برانگیخته است. برای برخی، ترامپ سیاست مداری غیرقابل پیش بینی و حتی دیوانه است که با تصمیم های جنون آمیز خود جهان را به لبه پرتگاه می برد؛ از ادعاهایش درباره کانال پاناما و گرینلند گرفته تا رویکرد تهاجمی اش نسبت به اوکراین، حمایت بی قیدوشرط از اسراییل در غزه، فشار حداکثری بر ونزوئلا و ایران و بی اعتنایی آشکار به قوانین و نهادهای بین المللی.

در مقابل، گروهی دیگر -به ویژه در خارج از ایران- او و سیاست های جنگ طلبانه اش را به عنوان ناجی خارجی می نگرند؛ فردی که با برهم زدن نظم مستقر می تواند زمینه تغییر، فروپاشی یا اصلاح ساختارهای سیاسی به بن بست رسیده و نامطلوب را فراهم کند. این یادداشت در پی آن است که نشان دهد هر دو برداشت، ساده انگارانه و گمراه کننده هستند. ترامپ نه یک فرد یا سیاست مداری دیوانه و فاقد پشتوانه است و نه اساسا به دنبال نجات ملت و توسعه کشور دیگری است. او نماینده دیدگاهی ریشه دار در تاریخ سیاسی آمریکا و محصول همکاری جدید ساختار کنونی نظام سرمایه داری جهانی است.

رفتارها و تصمیم هایش، هرچند در ظاهر آشفته، متناقض و حتی شوک آور به نظر می رسند، اما در چارچوب منافع مشخص اقتصادی، طبقاتی و ژئوپلیتیکی معنا پیدا می کنند. فهم این واقعیت، به ویژه برای جامعه ایران، ضرورتی حیاتی دارد.

برای درک پدیده ترامپ، باید او را نه یک استثنا، بلکه ترکیبی از چند سنت و چهره مهم و مکتب سیاسی در تاریخ سیاسی ایالات متحده دانست. از این منظر، ترامپ را می توان آمیزه ای از سه رییس جمهور و متفکر کلیدی آمریکا دانست: 1-جیمز مونرو، 2- اندرو جکسون و 3- الکساندر همیلتون. نخست، در حوزه سیاست خارجی و نگاه به جهان، ترامپ به شدت تحت تأثیر دکترین مونرو است. دکترین مونرو در اوایل قرن نوزدهم اعلام می کرد قاره آمریکا حوزه نفوذ انحصاری ایالات متحده است و قدرت های خارجی (استعمارگران اروپایی) آن زمان نباید در آن مداخله کنند.

ترامپ این منطق را با زبانی خشن تر و امروزی تر بازتولید می کند: از تأکید بر کنترل مرزها و مقابله با مهاجرت گرفته تا فشار بر مکزیک، ونزوئلا، پاناما و حتی کانادا. ادعاهای او درباره کانال پاناما یا نگاه ابزاری اش به گرینلند، در همین چارچوب قابل فهم است: آمریکا حق دارد هر نقطه راهبردی در نیم کره غربی و حتی فراتر از آن را در خدمت منافع خود تعریف کند. دوم، در سیاست داخلی و شیوه تعامل با جامعه آمریکا، ترامپ وارث سنت اندرو جکسون است؛ رییس جمهوری پوپولیست که با زبان عوامانه، حمله به نخبگان، بی اعتمادی به نهادهای رسمی و تحریک احساسات توده ای قدرت گرفت.

ترامپ نیز با تحقیر رسانه ها، نخبگان دانشگاهی، بوروکراسی دولتی و حتی بخش هایی از حاکمیت، خود را صدای مردم واقعی آمریکا معرفی می کند. زبان ساده، گاه توهین آمیز و هیجانی او، نه نشانه بی فکری، بلکه ابزاری آگاهانه برای بسیج پایگاه اجتماعی خشمگین و ناامید از نظم لیبرال موجود است. سوم، در حوزه اقتصاد و تجارت، ترامپ بیش از هر چیز به میراث فکری الکساندر همیلتون نزدیک است.

همیلتون مدافع دولت قدرتمند، حمایت گرایی اقتصادی و استفاده از تعرفه ها برای تقویت تولید داخلی بود. سیاست های تجاری ترامپ -از جنگ تعرفه ای با چین تا فشار بر اتحادیه اروپا و حتی متحدان سنتی آمریکا- دقیقا در همین چارچوب قرار می گیرد. او تجارت آزاد را نه یک اصل اخلاقی یا جهانی، بلکه ابزاری برای کسب حداکثر سود در موازنه قدرت اقتصادی می داند.

اما پشت این رویکرد، ائتلافی قدرتمند از حامیان اقتصادی و سیاسی قرار دارد. زیر پرچم شعار ماگا (آمریکا را دوباره عظیم کنیم)، جریانی از ائتلاف نئومرکانتیلیست ها و آنچه برخی آن را تکنوفئودال ها می نامند، صف کشیده اند: غول های فناوری و سرمایه مانند تسلا، آمازون، مایکروسافت، گوگل و شبکه های مالی و صنعتی وابسته به آن ها. این گروه ها خواهان دولت مقتدر و قدرتمند در سطح جهانی هستند تا با قدرت نظامی حمایت کامل از منافع شرکت های آمریکایی را تأمین کرده و در عین حال، حداقل مالیات و حداقل محدودیت های قانونی در داخل بپردازند.

ترامپ، با منش پوپولیستی، گاه ساده لوحانه و خودشیفته، در عمل دقیقا در راستای منافع این ائتلاف حرکت کرده است. بنابراین، هرچند رفتار او برای بسیاری عجیب یا دیوانه وار جلوه می کند، اما این رفتارها هدفمند و معنادارند و در نهایت با نام منافع ملی آمریکا توجیه می شوند؛ منافعی که بیش از آنکه ملی به معنای عام باشند، منافع طبقات و شرکت های خاص اند.

با اتکا به آنچه گفته شد، می توان به روشنی دریافت که ترامپ هیچ تعهد واقعی به آزادی، دموکراسی یا حقوق بشر -چه در سیاست داخلی و چه در سیاست خارجی- ندارد. او نه تنها نسبت به کشورهای جنوب جهانی و در حال توسعه بی اعتناست، بلکه حتی به کشورهایی با اقتصادهای متوسط و پیشرفته نیز صرفا از منظر سود و زیان اقتصادی می نگرد. نمونه های بارز آن، برخورد او با کانادا، اتحادیه اروپا، ژاپن و کره جنوبی است؛ کشورهایی که سال ها متحدان استراتژیک آمریکا بوده اند، اما در نگاه ترامپ چیزی جز شرکای بدهکار نیستند.

در سیاست خارجی ترامپ، هیچ جایگاهی برای همکاری بلندمدت، توسعه پایدار یا ثبات سیاسی به نفع ملت ها وجود ندارد. آنچه اهمیت دارد، تملک منابع انرژی، دسترسی به معادن پایه، کنترل مسیرهای راهبردی و تضمین برتری شرکت های آمریکایی است. از این منظر، فشار بر ایران، ونزوئلا یا حتی کشورهای آفریقایی، نه با هدف آزادی ملت ها ، بلکه برای بازتوزیع منابع و قدرت به نفع سرمایه آمریکایی انجام می شود.

نکته مهم دیگر آن است که ترامپ همواره منتقد مداخلات پیشین دولت های آمریکا بوده است؛ اما نه از موضع اخلاقی یا ضدجنگ، بلکه از منظر هزینه-فایده. او معتقد است آمریکا نباید برای دیگران هزینه کند، مگر آنکه سودی مستقیم، سریع و ملموس دریافت کند. این نگاه، هرگونه تصور از ترامپ به عنوان همکار استراتژیک و حتی تاکتیکی یا ناجی خارجی را بی پایه می کند.

دل بستن به چنین شخصیتی، خطایی راهبردی است. از شیوه عمل و مداخله او در ونزوئلا واضح است که ترامپ نه به اصلاح دموکراتیک علاقه مند است و نه به توسعه یک کشور و نه به بهبود معیشت مردم. در بهترین حالت، یک ابزار چانه زنی و یک کارت فشار در بازی بزرگ تر او با چین، روسیه و نظم جهانی است و در بدترین حالت، صرفا منبع تهدید، فشار و معامله خواهد بود.

ترامپ نه دیوانه ای بی منطق است که جهان را تصادفی به آشوب کشیده و نه قهرمان بالقوه ای که برای نجات ملت ها ظهور کرده؛ او محصول تطور تاریخ سرمایه داری، ساختار و منافع نظام قدرت در آمریکاست، نظامی که در دوره افول هژمونی، خشن تر، عریان تر و سودمحورتر از گذشته عمل می کند.