با ارسال رسمی پرونده ثبت جهانی بندر تاریخی سیراف به یونسکو، یکی از مهم ترین محوطه های بندری ایران وارد مرحله ای سرنوشت ساز در مسیر ثبت در فهرست میراث جهانی شد؛ بندری که به گفته کارشناسان، ترکیبی کم نظیر از تاریخ دریانوردی، معماری سازگار با طبیعت و نقش آفرینی در شبکه تجارت جهانی دوران باستان را در خود جای داده است.

به گزارش مهر، علی دارابی، قائم مقام وزیر و معاون میراث فرهنگی کشور، با اعلام این خبر تأکید کرده است که سیراف از دوره ساسانی یکی از بزرگ ترین و اثرگذارترین بنادر تجاری ایران بوده و نقشی کلیدی در اتصال فلات ایران به اقیانوس هند و آب های آزاد ایفا کرده است؛ جایگاهی که این بندر را به یکی از حلقه های مهم تجارت بین المللی جهان باستان تبدیل می کند.

بندر تاریخی سیراف پیش از این از سال 2007 در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار داشت، یعنی به عنوان یک اثر نامزد بالقوه معرفی شده بود. آنچه از سوی دارابی اعلام شده، ارسال پرونده کامل ثبت جهانی سیراف به یونسکو است تا پس از بررسی کارشناسان، امکان رأی گیری نهایی و ثبت جهانی آن فراهم شود. بنابراین این اقدام به معنای معرفی تازه سیراف نیست، بلکه گام بعدی برای ثبت رسمی آن در فهرست جهانی است.

غیر از این پرونده بندر تاریخی کنگ هم روی میز یونسکو قرار دارد و سازمان میراث فرهنگی وقت در سال 2007 بندر سیراف را این طور توصیف کرد: بندر تاریخی سیراف از نظر تاریخی قابل مقایسه با شهر بیشاپور است. همچنین مساجد آن با مساجد اولیه اسلامی قابل قیاس اند و گورستان باستانی شغاب و دخمه های آن شباهت هایی با دخمه های جزیره خارگ دارند.

نقش تاریخی و فرامنطقه ای بندر سیراف در مبادلات تجاری، دریانوردی و ارتباطات فرهنگی میان ایران، شبه قاره هند، شرق آفریقا و سرزمین های دوردست؛ نقشی که سیراف را از یک بندر محلی فراتر برده و به یک کانون اقتصادی و فرهنگی بین المللی در دوران باستان و اوایل اسلام بدل کرده است.

ویژگی های منحصربه فرد کالبدی و معماری این محوطه تاریخی است. وجود بیش از پنج هزار فضای دست کند در دامنه کوه ها، نمونه ای کم نظیر از سکونت گاه های صخره ای و بهره گیری هوشمندانه از طبیعت به شمار می رود. در کنار آن، مسجد جامع سیراف که به قرن نخست هجری بازمی گردد، از کهن ترین مساجد ایران است و جایگاه ویژه ای در مطالعات تاریخ معماری اسلامی دارد.

معماری پلکانی بندر سیراف که متناسب با توپوگرافی سخت و شیب دار منطقه شکل گرفته، نمونه ای شاخص از سازگاری انسان با محیط طبیعی و مدیریت هوشمندانه فضا در یک بندر پرتراکم است.

نظام پیشرفته مدیریت آب در سیراف است؛ جایی که بیش از 150 حلقه چاه آب فعال، پس از گذشت قرن ها همچنان آب دهی دارند و نشان دهنده دانش فنی، مهندسی و برنامه ریزی دقیق ساکنان این بندر تاریخی است.

مجموع این ویژگی ها، از نگاه متخصصان، مصداق ارزش برجسته جهانی است؛ مفهومی کلیدی که یونسکو برای ثبت آثار در فهرست میراث جهانی بر آن تأکید دارد.

فرآیند ثبت جهانی یک اثر در فهرست یونسکو، مسیری چندمرحله ای و کاملاً کارشناسی است. در گام نخست، کشورها باید محوطه موردنظر را در فهرست موقت خود قرار دهند و سپس پرونده ای جامع شامل مستندات تاریخی، باستان شناسی، معماری، نقشه های حفاظتی و برنامه مدیریت تهیه کنند.

پرونده بندر تاریخی سیراف پس از بررسی در شورای سیاست گذاری ثبت جهانی میراث فرهنگی، به عنوان اثری واجد ارزش برجسته جهانی انتخاب و به صورت رسمی به یونسکو ارسال شده است. این پرونده اکنون توسط نهادهای مشورتی یونسکو بررسی می شود و در صورت تأیید معیارها، برای تصمیم گیری نهایی به کمیته میراث جهانی ارائه خواهد شد

در این مسیر، وجود برنامه های مشخص برای حفاظت، مدیریت پایدار، کنترل ساخت وسازها و مشارکت جامعه محلی از الزامات اصلی است؛ موضوعی که به گفته معاون میراث فرهنگی کشور، در برنامه ریزی های انجام شده برای سیراف مورد توجه قرار گرفته است.

ثبت جهانی بندر تاریخی سیراف، در صورت تحقق، نه تنها به معنای ثبت یک محوطه باستانی در فهرست یونسکو خواهد بود، بلکه می تواند به افزایش حفاظت بین المللی، ارتقای جایگاه فرهنگی ایران در حوزه میراث دریایی و توسعه گردشگری پایدار در استان بوشهر منجر شود؛ هدفی که تحقق آن، نیازمند تداوم اقدامات علمی، مدیریتی و حفاظتی در سال های پیش رو است.