حمزه صفوی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران در انتخاب نوشت: در شرایطی که فضای روابط بین الملل شاهد تحولات سریع و پیچیده ای است، روابط ایران و آمریکا به عنوان یکی از کانون های بحران زای جهانی، همواره در مرکز توجه تحلیلگران سیاسی و امنیتی قرار داشته است. تنش های اخیر میان دو کشور، به ویژه در پی تحولات داخلی ایران و مواضع تهاجمی ایالات متحده، این پرسش را به وجود آورده است که آینده این مناسبات چگونه خواهد بود و آیا احتمال بروز درگیری مستقیم یا غیرمستقیم افزایش یافته است؟

در روابط بین الملل و مطالعات امنیتی بدلیل تعدد عوامل موثر در تصمیم گیری ها پیش بینی قطعی علمی نخواهد بود و حرکت درست در جهت تبیین سناریوهای محتمل با هدف امادگی برای مواجهه است.

وقتی در مورد آمریکا صحبت به میان می آید از این قاعده مستثنی نیست و افزون بر آن درشرایط کنونی بزرگترین امپراطوری نظامی اقتصادی بشر در دست فردی افتاده است که با توجه به ویژگی های روانشناسی شخصی، تصمیم های خلق الساعه اتخاذ می نماید و لزوما منطقی و محاسبه شده تصمیم گیری نمی کند و این پیش بینی ها را سخت تر میکند.

نکته بعد آن که در این نوشتار تلاشی برای ترسیم سناریوهای کنش امنیتی-نظامی امریکا علیه ایران صورت گرفته است و سناریوهای پاسخ ایران بنابر برخی ملاحظات در یاد داشت های سیاستی اندیشکده ای در جریان قرار دارد.

با توجه به مقدمه ای که ذکر شد در پاسخ به سوال مطرح شده، آنچه میان ایران و آمریکا ممکن است رخ دهد را می توان به 9 سناریو تقسیم کرد که در ادامه به تشریح آن ها پرداخته خواهد شد.

سناریوی یکم: در این سناریو می توان تحرکات نظامی آمریکا را در راستای ایجاد یک فشار روانی برای اثرگذاری بر فضای بعد از اعتراضات ایران در نظر گرفت. بر اساس ادعای دونالد ترامپ، آمریکا می خواهد جلوی محاکمات قضایی در ارتباط با اعتراضات را بگیرد و به این دلیل ممکن است تحرکات نظامی اخیر آمریکا برای فشار بر حکومت ایران باشد.

سناریوی دوم: در این سناریو آمریکا حمله نظامی محدودی انجام خواهد داد و اماکنی را مورد هدف قرار می دهد که به زعم آمریکا در مقابله با اتفاقات اخیر در ایران نقش داشته اند. ترامپ پیش از حوادث اخیر تهدید کرده بود که در صورت هزینه انسانی متعاقب اعتراضات واکنش نشان می دهد و اکنون آن هایی که در پی این ادعای ترامپ، انگیزه ای برای حضور پیدا کرده بودند نقد می کنند که ترامپ باعث فوت بسیاری از انسان ها در ایران شد و بعد از این اعتباری برای سخنانش قائل نخواهند بود.

سناریوی اخیر در راستای پاسخ دهی و معتبر کردن تهدیدهای پیشین ترامپ می تواند به مرحله ی اجرا برسد. در این میان نکته آن است که ایران هر نوع تعرض به خاکش را یک جنگ تمام عیار تلقی می کند و می دانیم جنگی تمام عیار، پاسخی تمام عیار هم می طلبد؛ با این وصف مشخص نیست انتهای این سناریو به کجا می رسد و نقطه آتش بس میان ایران و آمریکا کجاست. یک جمع بندی در ایران وجود دارد که پاسخ محدود به تهاجم آمریکا، مجوزی برای تجاوزات بعدی است و همان طور که در رسانه های رسمی اعلام شده است، حجم و نحوه پاسخ دهی ایران متفاوت با دفعات پیشین یعنی واکنش به ترور سردار سلیمانی و حمله آمریکا به پایگاه های هسته ای فردو و نطنز است.

سناریوی سوم: در این سناریوی احتمالی آمریکا به مراکز اصلی تصمیم گیری حمله خواهد کرد. بنیاد آمریکایی دفاع از دموکراسی ها، اخیرا لیستی از اهداف احتمالی آمریکا در حمله به ایران را منتشر کرد که مراکز عالی و کلیدی جمهوری اسلامی تصمیم گیری یکی از آن ها بود. این سناریو دو فرض دارد؛ نخست آنکه این حمله، نمادین خواهد بود و بیشتر برای مشروعیت زدایی از نظام ایران و به نوعی نرمال کردن حمله به حاکمیت جمهوری اسلامی است. آمریکا در پی این تصمیم شاید بخواهد القاء کند که جمهوری اسلامی، حاکمیتی مشروع نیست و حمله به آن مشروع است. قطعنامه ای که اخیرا شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد علیه ایران صادر کرد نیز این هدف آمریکا را تسهیل می کند تا آمریکا دست کم از حساسیت بین المللی حمله به ایران بکاهد.

بخش دوم این سناریو آن است که حمله با هدف تکرار سناریوی ونزوئلا صورت بگیرد. قسمت دوم این سناریو قوی نیست زیرا عنصر غافلگیری از بین رفته است و نظام ایران در بالاترین سطح هوشیاری برای حفاظت از رهبری قرار دارد. تبعات این سناریو هم ناشناخته است زیرا ایران اعلام کرده است که در کشورهایی که نفوذ دارد اعلام جهاد و اعلان درگیری با آمریکا خواهد داد؛ بنابراین شرایط در ایران متفاوت از آنچیزی است که در ونزوئلا رخ داد زیرا در ونزوئلا شخص اول کشور را ربودند و آب از آب تکان نخورد و این حالت در ایران قابل تحقق نیست و تبعاتش متفاوت است.

سناریوی چهارم: در این سناریو آمریکا به زیرساخت های موشکی و نظامی ایران حمله می کند. باتوجه به آنکه اسراییل به طور مشخص اعلام کرده است تا زمانی که ایران توان موشکی خود را حفظ کرده باشد، دست از اقدام علیه ایران بر نمی داریم و به طور واضح هم ترامپ بر کنار گذاشتن توان موشکی ایران تأکید کرده، این سناریو قابل طرح است. اسراییل و آمریکا مدعی اند که اجازه توسعه توان موشکی ایران را نمی دهیم و ایران باید از این قابلیت دست بِکشد.

مشکل این سناریو آن است که پایگاه هایی موشکی ایران به ویژه بعد از جنگ 12 روزه گسترده شده اند. ایران کشوری با وسعت زیاد است و پایگاه هایی موشکی اش در نقاطی محدود جمع نشده اند. این سناریو می تواند به شدت برای آمریکا هزینه زا باشد و شانس رسیدن به اهداف آمریکا هم پایین خواهد بود. احتمال موفقیت آمیز بودن این سناریو نسبت به سایر سناریوها نسبت به از بین بردن سایت های هسته ای کمتر است زیرا مختصات جغرافیایی سایت های هسته ای باتوجه به بازرسی بازرسان آژانس مشخص است و از طرفی تعداد آن ها قابل مقایسه با پایگاه های موشکی نبود.

ایران در ارتباط با پایگاه های موشکی اش بخصوص بعد از جنگ دوازده روزه تمرکززدایی کرده است. این سناریو با مشکلات فنی روبه رو است و اگر انجام شود، بعید است موفقیت چندانی داشته باشد. ایران هم اعلام کرده است در این سناریو کل پایگاه های آمریکا را مورد هدف قرار می دهد و اعلام شده است که تعرض به خاک ایران به معنای جنگی تمام عیار است. با این اوصاف سناریوی اخیر می تواند برای کل منطقه خطرناک باشد.

سناریوی پنجم: در این سناریو آمریکا به زیرساخت های اقتصادی مانند عسلویه یا ستاره خلیج فارس حمله خواهد کرد. این حالت را هم باید به دو فرضیه تقسیم کنیم. فرضیه نخست آن است که حمله به صورت گسترده و آنی انجام شود؛ سناریویی آخرالزمانی که زیرساخت های اقتصادی را از بین می برد و ایران هم به زیرساخت های کشورهای حمایت کننده از امریکا در منطقه و اسراییل حمله خواهد کرد. فرضیه دوم آن است که حمله به صورت مرحله ای، زمان بندی شده و به صورت رتبه بندی همراه با اعلام قبلی انجام شود؛ به نحوی که پس از هر قسمت از حمله، آمریکا شرایط خود را اعلام و مطرح کند در صورت عدم موافقت تهران، فاز تازه ای از حمله رخ دهد. این سناریو ایران را در شرایط پیچیده ای قرار می دهد و ایران هم از تساعد بحران در مناطق تحت عملیاتش استفاده می کند.

سناریوی ششم: در این سناریو حمله برای اشغال یک منطقه و بعد از آن شکل دهی منطقه پروازممنوع در آن منطقه است. شیوه ای که آمریکا در سوریه و بخش هایی از عراق ایجاد کرد. باتوجه به تحرکات امارات متحده عربی در ارتباط با جزایر سه گانه و امضای اخیر اتحادیه آفریقا ذیل بیانیه ای در این ارتباط و دیگر تحرکات سیاسی امارات ممکن است جزایر سه گانه در ابتدا مورد هدف باشند یا حتی بحث هایی از کردستان، بلوچستان یا مناطقی از آذربایجان. این حالت هم به معنی ورود نظامی به ایران است که ایران هم تصاعد بحران را پی خواهد گرفت. امارات دارایی های بسیاری برای از دست دادن دارد در صورت تحقق این سناریو.

سناریوی هفتم: در این حالت ممکن است تحرک نظامی برای دستیابی به یک حرکت فلج کننده اقتصادی باشد. برای مثال ظرفیت نظامی آمریکا به منطقه آورده شود تا فشار سنگینی بر ورودی های کشتیرانی بر اِعمال شود یا آنکه صادرات نفت ایران دچار انسداد کامل شود. این حالت برای آن است که اگر ایران بخواهد تحرکی نظامی در برابر آن انجام دهد، با یک واکنش سنگین مواجه شود. این هم سناریویی خطرناک است که امید است مسئولان برای آن تدابیر لازم را بیندیشند.

سناریوی هشتم: این سناریو ترکیب برخی از سناریوهای مذکور با یکدیگر است. ممکن است ترکیب سناریوها با برخی ترورهای هدفمند علیه مقامات ایران رخ دهد یا با ایجاد اختلال و انفجار از درون کشور در زیرساخت های اقتصادی، مواصلاتی، امنیتی و انرژی. در این سناریو هدف از بین بردن زیست عادی در ایران است به انضمام آنکه ممکن است در این حالت اتباع غیرقانونی و گروه های معاند هم کمک کننده باشند.

سناریوی نهم: سناریوی نهم را می توان سناریوی شگفتی ساز عنوان نهاد. از نظر علمی برخی دستاوردهای فن اورانه این کشور هنوز شناخته نشده است. در چند روز اخیر اعلام شد که آمریکا در حمله به ونزوئلا از یک سلاح سری و جدید رونمایی کرد؛ سلاحی که با ایجاد امواج صوتی بالا، محافظان مادارو را دچار خون ریزی داخلی کرد و از پای درآورد. این تکنولوژی جدیدی است که بشر به خود ندیده بود. ما باید فضایی را برای این سناریو هم قائل باشیم و از متخصصان علوم مختلف بخواهیم اگر شواهدی از تکنولوژی های جدید دارند ارائه دهند تا بتوان تدابیری برای مقابله با آن در نظر گرفت.

در تمام سناریوها به جز سناریوی اول که ایجاد اثرگذاری روانیِ بعد از اعتراضات است، این احتمال وجود دارد که آمریکا دست به اقدام نظامی بزند اما بدلیل ابهام در واکنش ایران، برای آمریکا ریسک بالایی دارد. آمریکا با دو مسئله مواجه است؛ در ونزوئلا تا وقتی اطمینان نیافت که سربازی از خود کشته نمی شود، دست به اقدام نزد.

در موضوع ایران برای آمریکا سخت است که به چنین اطمینانی دست پیدا کند؛ بنابراین در ایران تحقق آنچه در ونزوئلا رخ داد، بعید است. دیگر آنکه آنچه در ونزوئلا رخ داد منطبق با دکترین امنیت ملی آمریکا بود؛ مبنی بر آنکه نیم کره غربی جهان برای آمریکا در اولویت است و همان امری که در دکترین مونرو آمده و ترامپ آن را مطرح کرده است و منطبق با اسناد بالادستی آمریکاست اما درگیری با ایران مخالف روح اسناد بالادستی این کشور است.

ارتش امریکا برای حمله سریع موثر ساخته شده است و ساختار نظامی ایران بر مبنای مقاومت و بقا و پایداری تحت فشار شکل گرفته است. نکته دیگر آن است که ایران پیش از این در واکنش به ترور سردار سلیمانی و حمله آمریکا به فرودو و نطنز محتاطانه رفتار کرد با هدف مدیریت بحران و جلوگیری از افزایش تنش، اما اکنون محاسبات در تهران تغییر کرده است و سنجش هزینه ها برای آمریکا پیچیده تر شده است.

تهران بر مبنای این درک عمل می کند که عکس العمل نمادین در مقابل حمله احتمالی امریکا توان بازدارندگی ایران بطور کامل نابود خواهد کرد. بنابراین بگونه ای متفاوت عمل خواهد کرد.

انباشت مشکلات مختلف، ایران را با وضعیت خطرناکی مواجه ساخته است. تجمیع لایه های بحران در داخل و هم زمان احتمال مداخلات خارجی باعث شده است که نیرویی آسیب زننده به وجود آید. ایران چاره ای ندارد جز آنکه در برابر نیروهای خارجی، اجماعی در داخل ایجاد کند. اسراییل و آمریکا دنبال آن هستند که برای حمله به ایران توجیهی بشردوستانه ایجاد کنند؛ با این وصف ایران باید تقویت فضای داخلی را مورد توجه قرار دهد. ایجاد طرح ها و ابتکار عمل ها برای نوعی اجماع و وحدت داخلی و نیز کاهش تعدد نیروهای مخالف در درون و بیرون می تواند در دستور عمل قرار گیرد.

در بعد نظامی نیز داشتن برنامه عملیاتی برای بدبینانه ترین سناریو ها و در نظر گرفتن امکان اختلال در تمامی خطوط ارتباطی فرماندهی در غالب تاکتیک هایی مانند تاکتیک گرگ تنها می تواند مد نظر قرار گیرد که بر مبنای آن نیرو ها و گروه های بسیار ولی کم تعداد تجهیز شده که قابلیت کنش بدون فرماندهی واحد و مرکزی را داشته باشند که قادر به اقدام به نابودی اهداف نیروی مخاصم باشند.