سید حسین موسویان در میدل ایست آی نوشت: ایران با بحرانی روبه روست که در دهه های اخیر نظیر آن را تجربه نکرده است. در میان ناآرامی های داخلی، بی ثباتی اقتصادی و تنش های فزاینده با ایالات متحده و اسراییل، تهران در وضعیت بسیار خطرناک با پیامدهای عمیق منطقه ای و جهانی. قرار دارد.

ایالات متحده در بحبوحه تشدید تنش ها، دست به یک آرایش گسترده نظامی در اطراف ایران زده و نیروهای دریایی، هواپیماها و تجهیزات پشتیبانی بیشتری را مستقر کرده است. این اقدام که یکی از بزرگ ترین تمرکزهای نظامی آمریکا در نزدیکی ایران طی چند دهه اخیر به شمار می رود، به طور گسترده به عنوان آمادگی برای یک رویارویی احتمالی تلقی شده و هشدارهای تندی از سوی تهران در پی داشته است.

دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، در سال نخست دوره دوم ریاست جمهوری خود، راهبرد تغییر رژیم در ایران را در سه فاز دنبال کرده است.

ژوئن گذشته، اسراییل یک کارزار نظامی گسترده را بر اساس راهبردی موسوم به فروپاشی حکومت از بالا، قیام از پایین آغاز کرد. طراحان اسراییلی و آمریکایی بر این باور بودند که با ترور مقامات ارشد سیاسی، نظامی، امنیتی و هسته ای ایران، مردم از تغییر رژیم استقبال کرده و به خیابان ها سرازیر خواهند شد.

آنان همچنین فرض می کردند که با هدف قرار دادن توان موشکی ایران، هرگونه پاسخ متقابل را خنثی می کنند و بدین ترتیب، راه برای فروپاشی سریع نظام هموار می شود. حملات ژوئن ده ها مقام ارشد ایرانی را به کام مرگ کشاند، اما بخش عمده ای از جامعه ایران در عمل پشت دولت ایستاد.

ایران در واکنش، صدها موشک و پهپاد را به سوی اسراییل شلیک کرد و ضربات متقابل قابل توجهی وارد ساخت. اکنون تحلیلگران توافق دارند که این دو عامل، نقش تعیین کننده ای در شکست عملیات سال 2025 داشتند.

در پی آن، ترامپ حمله به سه تأسیسات کلیدی هسته ای ایران را مجاز دانست؛ اقدامی که احتمالاً توان گریز هسته ای ایران را برای چند سال به تأخیر انداخت. پس از آن، یک آتش بس موقت برقرار شد که هدف اصلی اش حفاظت از اسراییل در برابر حملات موشکی بیشتر ایران بود.

با این حال، تا پایان سال 2025، نارضایتی های اقتصادی موج جدیدی از اعتراضات را شعله ور کرد؛ بازاریان تهران در اعتراض به سقوط ارزش ریال و افزایش سرسام آور هزینه های زندگی به خیابان ها آمدند و این ناآرامی ها به سرعت به دیگر شهرها گسترش یافت.

این فضا فرصتی را برای آمریکا و اسراییل فراهم کرد تا طرح ب را به اجرا بگذارند؛ طرحی که می توان آن را قیام از پایین، حمله نظامی از بالا خلاصه کرد.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران گفت که شبکه های وابسته به اسراییل با نفوذ در اعتراضات، دست به خرابکاری، حملات هدفمند و اعمال خشونت بار زده اند تا درگیری ها را تشدید کرده و تلفات را افزایش دهند چون ترامپ گفته بود که افزایش تلفات غیرنظامیان می تواند توجیهی برای مداخله نظامی آمریکا باشد. لذا شمار کشته ها و زخمی ها در میان نیروهای امنیتی و معترضان به مراتب بیشتر از دوره های پیشین ناآرامی بود.

با این حال، راهبرد آمریکا اسراییل برای ربودن اعتراضات در نهایت شکست خورد. انزجار عمومی از نفوذ عناصر خشونت طلب باعث شد صدها هزار نفر در هفته دوم ژانویه در راهپیمایی سازمان دهی شده توسط دولت شرکت کنند و مخالفت خود را با مداخله خارجی نشان دهند. نیروهای امنیتی ایران شبکه های داخلی را متلاشی کردند، ارتباطات خارجی را قطع نمودند و هزاران نفر را بازداشت کردند؛ امری که آمریکا را وادار به عقب نشینی از اقدام نظامی مستقیم کرد.

مرحله احتمالی بعدی راهبرد آمریکا اسراییل می تواند تلاش برای حذف رهبر عالی ایران باشد؛ سناریویی که یادآور عملیات اخیر در ونزوئلاست.

ترامپ به طور علنی اعلام کرده که زمان کنار رفتن رهبر جمهوری اسلامی، فرا رسیده است. در همین حال، سناتور جمهوری خواه لیندزی گراهام، نظام ایران را با نازی ها مقایسه کرده و در شبکه اجتماعی ایکس (توییتر سابق) نوشته است: نباید اجازه دهیم این لحظه تاریخی از دست برود… سقوط آیت الله و نظام او هم سنگ فرو ریختن دیوار برلین خواهد بود.

مسعود پزشکیان، رییس جمهور ایران، نسبت به چنین اقدامی هشدار داده و تأکید کرده است: حمله به رهبر بزرگ کشور ما به منزله جنگ تمام عیار با ملت ایران است.

افزون بر این، برخی تندروهای حامی اسراییل در آمریکا پیشنهاد کرده اند که به جای تهاجم نظامی گسترده، ترامپ طرحی متعلق به سال 1979 از دریاسالار جیمز اِیس لیونز را احیا کند؛ طرحی که خواستار تصرف پایانه نفتی خارک - مسئول حدود 90 درصد صادرات نفت ایران - برای فلج کردن اقتصاد کشور و وادار کردن آن به تغییر رژیم است.

پنج عامل، مسیر آینده ایران را در روزها و ماه های پیش رو شکل خواهند داد.

نخستین عامل، اصلاح حکمرانی داخلی و تامین وحدت و انسجام اجتماعی ایران است. فشارهای اقتصادی، بیکاری، فساد و شکاف های عمیق اجتماعی همچنان مهم ترین ریشه های نارضایتی عمومی به شمار می روند.

اگرچه دولت فعلاً کنترل اوضاع را بازیافته، اما نارضایتی های انباشته می تواند بار دیگر اعتراضات گسترده را شعله ور سازد. چنددستگی سیاسی میان چهار جریان اصلی ایران ــ محافظه کاران، اصلاح طلبان، میانه روها و ملی گرایان ــ انسجام ملی را پیچیده تر کرده و ضرورت اصلاحات فراگیر و وحدت را برای ثبات بلندمدت برجسته می سازد.

مردم ایران توان تحمل روند فزاینده گرانی و تورم را ندارند. از این رو، مهم ترین عامل آن است که حاکمیت ایران چگونه می تواند در برابر تحریم های فلج کننده آمریکا، بحران اقتصادی را مهار کرده و شرایط زندگی مردم را بهبود بخشد.

علاوه بر این، هزاران کشته و زخمی در ناآرامی های ژانویه 2026، هزاران خانواده ایرانی را داغدار کرده و ضربه ای ویرانگر به روحیه جامعه وارد آورده است.

عامل دوم، تلاش آمریکا و اسراییل برای تغییر رژیم است. خصومت مهارنشده دو کشور آمریکا و اسراییل، همراه با تحریم های سنگین، سطحی بی سابقه از فشار خارجی را بر ایران تحمیل می کند. فراخوان های علنی ترامپ برای تغییر رژیم در تهران، تشدید تاریخی روابط دوجانبه در دهه های گذشته به شمار می رود. این فشارها نه تنها امنیت ایران را تهدید می کند، بلکه خطر بی ثبات سازی کل منطقه را نیز در پی دارد. هنوز مشخص نیست که آیا ترامپ به دنبال مذاکره با ایران برای دستیابی به توافقی دوطرفه و آبرومند، از سیاست های اسراییل فاصله خواهد گرفت یا همچنان رویکرد تسلیم یا جنگ را ادامه خواهد داد.

سومین عامل، نقش متحدان منطقه ای آمریکا است. کشورهای عرب هم پیمان واشنگتن ــ از جمله عربستان سعودی، مصر، عمان و قطر ــ با مداخله نظامی علیه ایران مخالفت کرده اند؛ چرا که نگران تشدید تنش های منطقه ای و چشم انداز اسراییل بزرگ مورد نظر بنیامین نتانیاهو هستند.

آیا کشورهای مسلمان متحد آمریکا خواهند توانست از وقوع جنگی دیگر جلوگیری کرده و زمینه توافق با ایران را فراهم کنند، یا جاه طلبی های اسراییل دست بالا را خواهد داشت.

عامل چهارم آن است که ایران در این شرایط، روابط خود را با روسیه و چین تقویت کرده و به سازمان همکاری شانگهای و بریکس پیوسته است. این هم راستایی با هدف تأمین حمایت نظامی، اقتصادی و سیاسی در برابر تلاش های بی ثبات کننده غرب صورت گرفته و محور جدیدی از تنش های ژئوپلیتیک را شکل می دهد. این روند آزمونی سرنوشت ساز برای سیاست نگاه به شرق ایران خواهد بود و پیامدهای گسترده ای برای آینده منطقه خواهد داشت.

پنجمین عامل، چندین متحد کلیدی منطقه ای ایران هستند که اغلب از آنها با عنوان محور مقاومت یاد می شود. آنها به طور علنی هشدار داده اند که در صورت حمله آمریکا یا اسراییل به ایران، وارد درگیری گسترده تری خواهند شد. رهبری حزب الله لبنان اعلام کرده که بی طرف نخواهد ماند.

دولت حوثی های یمن، مورد حمایت ایران، نیز اشاره کرده که آماده ازسرگیری حملات به کشتیرانی در دریای سرخ است. همچنین گروه شبه نظامی کتائب حزب الله عراق در واکنش به هرگونه حمله به ایران، تهدیدی مستقیم صادر کرده و هشدار داده است که نتیجه آن جنگی تمام عیار در منطقه خواهد بود.

این امر نشان می دهد که برخلاف درگیری های پیشین که در آنها متحدان منطقه ای تهران عمدتاً در حاشیه باقی می ماندند، حمله به ایران اکنون می تواند بخش هایی از محور مقاومت را وارد جنگی گسترده کند.

برخی کارشناسان آمریکایی و اروپایی به من گفته اند که ترامپ تصمیم خود را برای انجام حمله ای جدید علیه ایران گرفته است.

این مقطع زمانی، یک وقفه خونین پیش از احتمال انفجار منطقه ای است. برای ایران، حمله بعدی آمریکا اسراییل یک جنگ موجودیتی خواهد بود؛ جنگی که هرگونه انگیزه برای خویشتن داری را از میان برده و درگیری ای را آزاد می کند که مهار آن ناممکن خواهد بود.

اگر قرار است از فاجعه جلوگیری شود، رییس جمهور ترامپ باید در راهبرد مبتنی بر تسلیم تجدیدنظر کند و به سوی یک توافق گسترده و متقابلا آبرومندانه با ایران حرکت کند؛ توافقی که به 47 سال تقابل پایان دهد، پیش از آنکه منطقه به سوی جنگی برگشت ناپذیر رانده شود.