روابط ایران و آمریکا در سال های اخیر به یکی از پیچیده ترین و بحرانی ترین پرونده های دیپلماتیک در سطح جهانی تبدیل شده است. از زمانی که ایالات متحده تصمیم به خروج از توافق هسته ای برجام گرفت، تنش ها میان دو کشور به شدت افزایش یافته و به ویژه در سال های اخیر، پس از حملات نظامی و تهدیدات سیاسی، این روابط به یکی از محورهای اصلی بحران های بین المللی تبدیل شده است.

به گزارش شرق، آمریکا و اسراییل نه تنها به طور مستقیم از اقدامات نظامی علیه ایران حمایت کرده اند و جنگ 12روزه را رقم زدند، بلکه در رویکردهای سیاسی خود نیز همواره از معترضان ایرانی، به ویژه در جریان ناآرامی های داخلی ایران، حمایت کرده اند. این حمایت ها به ویژه در روزهای اخیر و در زمانی که اعتراضات مردمی شدت یافت، باعث تشدید بحران و ایجاد فضایی بسیار متشنج در روابط بین دو کشور شد.

حمایت های علنی ایالات متحده از معترضان ایرانی و اقدامات امنیتی آن ها برای فشار به ایران، روابط دو کشور را به نقطه بحران کشانده و فضای دیپلماتیک موجود را بیش از پیش پیچیده و حساس کرد.

این رویکردها نه تنها موجب تیره ترشدن روابط میان تهران و واشنگتن شده، بلکه حتی کشورهای منطقه نیز در این درگیری ها و تنش ها وارد شده اند. با وجود این شرایط دشوار، برخی کشورها، از جمله قطر، به طور پیوسته بر این باورند که هنوز فضا برای دیپلماسی و حل بحران از طریق گفت وگو وجود دارد. قطر که خود در گذشته نقش میانجیگری در تعاملات ایران و آمریکا ایفا کرده است، همواره اظهار کرده که ممکن است با ادامه دیپلماسی، راهی برای کاهش تنش ها و حل مسائل موجود پیدا شود.

با این حال، واقعیت این است که به رغم این تلاش ها، تمایلی جدی از سوی هر دو طرف برای بازگشت به میز مذاکره مشاهده نمی شود. ایران همچنان بر شروط خود درباره اعتمادسازی و بازگشت به توافقات هسته ای تأکید دارد و آمریکا نیز به دلیل عدم تغییر در سیاست های خود، به ویژه تأکید بر غنی سازی صفر، تقلیل توان موشکی ایران و ادامه تهدیدات نظامی و حمایت از معترضان، عملا زمینه را برای هرگونه گفت وگو غیرممکن کرده است. در این شرایط، به نظر می رسد هرچند برخی تلاش ها برای بازگشت به مذاکره ادامه دارد، اما احتمال آغاز یک گفت وگوی جدی و سازنده بین ایران و آمریکا در آینده ای نزدیک بسیار کم به نظر می رسد.

قطر که پیش تر نیز نقش میانجیگر در روابط ایران و آمریکا را ایفا کرده، در شرایط کنونی نیز خواستار بازگشت طرفین به مذاکرات است. محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست وزیر و وزیر خارجه قطر، دیروز اعلام کرده کشورش در تلاش است ایران و آمریکا را به مذاکرات جدی و پشت میز بیاورد.

او تأکید کرد این مذاکرات می تواند به توافقی منجر شود که برای هر دو طرف و منطقه مفید باشد. اما واقعیت این است که این تلاش ها تا به امروز تأثیر چندانی در کاهش تنش ها و نزدیک ترکردن دو طرف به مذاکره نداشته است.

مذاکرات غیرمستقیم قبلی، که در سال جاری و به وساطت عمان صورت گرفت، نتوانست به نتیجه ای ملموس و پایدار دست یابد و با حمله نظامی به ایران پایان گرفت. در این میان، ایران به دلیل مجموعه ای از عوامل داخلی و خارجی، به ویژه پس از حمله به تأسیسات هسته ای خود، ترجیح داده مذاکرات را به حالت تعلیق درآورد.

حملات نظامی و جنگ 12روزه، که در جریان آن مراکز هسته ای ایران هدف حملات اسراییل و سپس آمریکا قرار گرفت، عملا موجب تعطیلی مذاکرات و تصویب قوانین جدید در ایران شد که از سرگیری همکاری با آژانس بین المللی انرژی اتمی را مشروط به برطرف شدن برخی شرایط دانست.

یکی از بزرگ ترین چالش ها در راه مذاکره، عدم اعتماد متقابل است. ایران و آمریکا در طول سال ها به شدت نسبت به هم بی اعتماد شده اند. حملات اخیر آمریکا به تأسیسات هسته ای ایران و تهدیدات پی درپی مقام های آمریکایی به اقدام نظامی علیه ایران، نشان دهنده این است که هرگونه مذاکرات در سایه چنین تهدیدات و رفتارهای خصمانه، نمی تواند مبنای جدی و معتبری برای حل بحران ها باشد. در داخل ایران، مسئولان ارشد کشور همچنان بر این باورند که مذاکره با آمریکا نیازمند شرایط و اعتمادسازی قابل توجهی است.

به تازگی کاظم غریب آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، به صراحت اعلام کرده جمهوری اسلامی ایران هیچ گاه با اصل مذاکره مخالف نبوده است، اما این مذاکرات باید شرافتمندانه و عزتمندانه باشند و نه به هر قیمتی.

او تأکید کرد شرایط فعلی، با توجه به تاریخچه روابط خصمانه میان ایران و آمریکا، شرایط مناسبی برای مذاکره ایجاد نمی کند. غریب آبادی همچنین گفت تحریم های اقتصادی و فشارهای بین المللی باعث شده ایران نیازمند استفاده از تمام ظرفیت های داخلی برای خنثی سازی تحریم ها باشد.

ابراهیم رضایی، سخنگوی کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی هم گفت: طبق گزارش وزیر امور خارجه، جمهوری اسلامی ایران در شرایط فعلی هیچ مذاکره ای با آمریکایی ها ندارد، البته اگر تشخیص نظام در مذاکره باشد، این موضوع انجام خواهد شد.

در این راستا، مذاکرات برای رفع تحریم ها همچنان یکی از اهداف دولت ایران است، اما نه در شرایطی که آمریکا همچنان به تهدید و فشار ادامه دهد. به عبارت دیگر، برای ایران، مذاکره باید در قالب احترام متقابل و منافع دو طرف صورت گیرد، نه از موضع تحمیل.

در سوی دیگر، آمریکا نیز تا به امروز در سیاست های خود نسبت به ایران تغییرات اساسی نداشته است. دونالد ترامپ، رییس جمهور آمریکا، پس از حمله به تأسیسات هسته ای ایران، به طور علنی اظهار داشت برنامه هسته ای ایران در این حملات نابود شده است و هشدار داد اگر ایران دوباره به برنامه هسته ای خود ادامه دهد، آمریکا مجددا به این کشور حمله خواهد کرد.

چنین رویکردی از سوی آمریکا نشان می دهد تمایلی جدی به بازگشت به مذاکره در شرایط فعلی وجود ندارد. سیاست هایی که بر اساس فشار حداکثری و تهدید نظامی طراحی شده اند، هرگونه امکان مذاکره و توافق را با چالش های جدی روبه رو می کنند. علاوه بر این، تغییرات سیاسی داخلی در آمریکا نیز نشان می دهند شاید دولت جدید این کشور، که با چالش های داخلی و سیاست های خارجی متعدد مواجه است، انگیزه و تمایل زیادی به مذاکره با ایران نداشته باشد. حملات نظامی آمریکا به ایران در میانه مذاکرات، به ویژه حمله به پایگاه های هسته ای، باعث شده ایران از این حملات به عنوان خیانت به دیپلماسی یاد کند.

این حملات، به باور مقامات ایرانی، به ویژه پس از آنکه مذاکرات به وضعیت تعلیق درآمد، به معنای نادیده گرفتن اصول دیپلماسی و اصول توافقات بین المللی بود. ایران به ویژه پس از وقوع این حملات، به طور مداوم تأکید کرده شرایط بعد از جنگ و پس از تحولات جدید در روابط بین الملل تغییر کرده و بدون اعتمادسازی قابل توجه از سوی آمریکا، بازگشت به مذاکرات تقریبا غیرممکن است. این امر باعث شد رویکردهای جدیدتری در سطح سیاست داخلی ایران به وجود آید که بیشتر به خنثی سازی تحریم ها و کاهش وابستگی به خارج متمرکز است.

در تحلیل راهبردی وضعیت کنونی روابط ایران و آمریکا، می توان گفت بحران های سیاسی، امنیتی و اقتصادی میان دو کشور به نقطه ای رسیده است که هرگونه مذاکره جدی در کوتاه مدت بعید به نظر می رسد. بی اعتمادی عمیق میان تهران و واشنگتن، به ویژه پس از خروج یک جانبه آمریکا از توافق هسته ای برجام و فشارهای اقتصادی و نظامی آمریکا علیه ایران، فضایی خصمانه و دشوار برای هرگونه گفت وگو ایجاد کرده است.

حمایت های آمریکا و اسراییل از معترضان ایرانی و ادامه تهدیدات نظامی، بیشتر به تشدید این بحران دامن زده است، به طوری که احتمال هرگونه همکاری دیپلماتیک یا سازش را به شدت کاهش داده است. در این میان، برخی کشورها همچون قطر به دنبال میانجیگری و یافتن راه حل های دیپلماتیک برای کاهش تنش ها هستند.

قطر که پیش تر نیز نقشی در تسهیل مذاکرات ایران و آمریکا ایفا کرده، همچنان بر این باور است که دیپلماسی می تواند راهی برای حل بحران پیدا کند. با این حال، بررسی شرایط کنونی نشان می دهد دو طرف اصلی، یعنی ایران و آمریکا، تمایلی جدی به بازگشت به میز مذاکره ندارند.

ایران خواستار اعتمادسازی و رفع برخی تحریم ها پیش از هرگونه مذاکره است، در حالی که آمریکا همچنان سیاست فشار حداکثری را دنبال می کند و بر اساس تجربیات گذشته، تمایلی به تغییر رویکرد خود ندارد. در نهایت، با توجه به شرایط موجود و ارزیابی های راهبردی، به نظر می رسد تا زمانی که سیاست های بنیادین هر دو کشور تغییر نکند، احتمال موفقیت در مذاکرات و بازگشت به توافق های قبلی، بسیار کم خواهد بود. دیپلماسی باید در فضایی عاری از تهدیدات و فشارها انجام شود که در حال حاضر، چنین شرایطی در روابط ایران و آمریکا مشاهده نمی شود.