اگر بگوییم غلامرضا تختی یکی از پدیده های جامعه ایران در قرن اخیر بوده، بی شک درباره او اغراق نکرده ایم. مردی با قلبی شیشه ای در کالبدی از پولاد. تلفیق شیشه و سنگ در وجود غلامرضا تختی بود که برخی را شیفته عطوفت، مهربانی و انسانیت او می کرد و برخی دیگر را مقهور قدرت و عظمتش. در این مجال کوتاه، بمناسبت پنجاه و هفتمین سالمرگ تختی، نگاهی انداخته ایم به زوایای کمتر گفته شده از زندگی این پهلوان اخلاق و قهرمان بزرگ ایران.

غلامرضا تختی، زاده ی محله های پایین شهر تهران که حتی در نوجوانی و جوانی چندان یال و کوپالی نسبت به هم رده های خود نداشت، روزی به معروف ترین چهره تاریخ معاصر ورزش ایران بدل شد. اما غلامرضای محله خانی آباد، چگونه به آقا تختی ملت بدل شد؟ تختی چه مسیری را طی کرد که سایر قهرمانان آن مسیر را نرفتند؟ چه دریچه ی غیبی به روی تختی باز شد که او را محبوب ملت کرد و اینچنین در تاریخ ایران ماندگار کرد؟ تختی پیروز می شد و شکست می خورد برای مردم فرقی نداشت، در همه حال بر دوش مردم جای داشت و طرفداران سینه چاک زیادی در سراسر ایران داشت. حتی مرگ او که در دیدگاه بسیاری نکوهیده انگاشته می شد نیز نه تنها از محبوبیت او نکاست که همچنان جزو نامدارترین چهره های تاریخ معاصر ایران باقی مانده و نماد اخلاق پهلوانی است.

ستاره ای که در ملبورن درخشید

غلامرضا تختی (زاده پنجم شهریور سال 1309) در سالهای 29- 1328 از طریق برادرش، (محمد مهدی) پایش به باشگاه کشتی باز شد. او در این عرصه فراز و نشیب زیادی داشت، اما در بیشتر مسابقه هایی که در سال 1329 شرکت کرد، اصولا در بین سه نفر نخست قرار می گرفت. تختی در انتخابی فروردین سال 1330 برای وزن ششم قهرمان شد و بدین ترتیب برای نخستین بار به تیم ملی رسید تا راهی مسابقات جهانی هلسینکی در سال 1951 شود. او در نخستین حضور بین المللی به مدال نقره جهان رسید و جایگاهش را در تیم ملی برای حضور در المپیک 1952 هلسینکی تثبیت کرد. تختی در نخستین حضورش در المپیک نیز به مدال نقره رسید. در آن دوره چهار کشتی گیر دیگر ایران نیز صاحب مدال نقره و برنز شدند.

اگرچه قهرمان قصه ما در دو رویداد نخست بین المللی به مدال نقره رسیده بود، اما در مسابقات جهانی بعدی چندان شرایط مناسبی نداشت. او با 12 کیلوگرم وزن اضافی، توان کاهش وزن نداشت و این عباس زندی بود که با فداکاری 14 کیلوگرم وزن کم کرد تا به وزن ششم بیاید و تختی در وزن هفتم در مسابقات جهانی توکیو 1954 به میدان رود. اگرچه تختی در این مسابقات صاحب مدال نشد، اما زندی نخستین مدال طلای تاریخ کشتی آزاد ایران را بدست آورد. در این مسابقات محمدعلی فردین هنرپیشه پرآوازه سینمای ایران نیز به مدال نقره رسید.

تا پیش از بازیهای المپیک 1956 ملبورن، تختی یک کشتی گیر خوب بود، اما تا ستاره شدن فاصله داشت. شاید در ذهن او باید چیزی تغییر می کرد تا مسیر ستاره شدن را طی کند، اما شانس هم باید با او همراهی می کرد. تختی برای حضور در المپیک ملبورن هم باز در وزن هفتم به روی تشک رفت، اما این بار این تختی آن تختی پیشین نبود. حالا هم او تغییر کرده بود و هم گویا دریچه شانس نیز به رویش باز شده بود. در آن مسابقات اگرچه امامعلی حبیبی پیشتر از تختی صاحب مدال طلا شد، اما مدال طلای تختی بالاتر از نماینده دو ابرقدرت آن روزها یعنی شوروی و آمریکا، مانند توپ در جامعه ایران ترکید و یک کشتی گیر خوب را به ستاره ایران تبدیل کرد. در حقیقت آوردگاه ملبورن بود که محل تولد قهرمان تختی بود. عکس او بر روی سکوی المپیک ملبورن یکی از معروف ترین عکسهای ورزشی تاریخ ایران محسوب می شود.

تختی در دوران حضورش در ورزش دو مدال نقره المپیک و چهارمدال طلا و نقره جهان را بدست آورد، اما این مدال طلای ملبورن شاه کلید شهرت او شد.

جهان پهلوان روزنامه نگاران

تختی در زمانه ای ستاره شد که خبری از تلویزیون نبود، چه رسد به شبکه های اجتماعی. حتی در آن سالها چندان خبر از رادیو هم نبود و در سالهای پایانی کشتی تختی بود که گزارشهای عطاالله بهمنش از طریق رادیو پخش می شد. اگر مردم تختی را به آقا تختی تبدیل کردند، این رسانه های مکتوب بودند که تختی را جهان پهلوان و رستم زمان کردند. تصویر تختی برای نخستین بار در نشریه نیرو و راستی منتشر شد، اما بدون شک افرادی همچون گیلان پور ، الهی و به ویژه مهدی دری در روزنامه کیهان ورزشی نقش اساسی در تبدیل چهره تختی به جهان پهلوان را برعهده داشتند.

تختی به دلیل روحیه مردمی، سفره داری و پهلوانی که در وجودش بود، رابطه بسیار خوب و عمیقی با قشر روزنامه نگار داشت. همین ارتباط خوب باعث شده بود تا جمیع روزنامه های نوشتاری آن دوران به شدت حامی تختی باشند. چه تختی پیروز می شد و چه شکست می خورد، این رسانه های مکتوب بودند که با جدیت از او حمایت می کردند. همین ارتباط خوب این قهرمان با روزنامه نگاران، باعث ورود او به جمع های روشنفکری و نویسندگان دوران نیز شده بود و برای نخستین بار سیاوش کسرایی در روزنامه کیهان بود که لقب جهان پهلوان را به تختی داد. او قهرمان بزرگی بود و اخلاق خاصی داشت که مشابه هم پالگانش نبود، اما این روزنامه نگاران پل بین تختی و مردم شده بودند و چهره او را به گونه ای که علاقه مند بودند به مردم مخابره می کردند.

از دیدگاهی دیگر باید توجه داشت تختی در دوران خاصی از تاریخ سیاسی ایران طلوع کرد. جایی که قشر روشنفکر و روزنامه نگار اصولا مشروطه خواه و مصدقی بودند و عضویت تختی در جبهه ملی و مصدقی بودنش نیز یکی از مولفه های بسیار مهم در تحکیم ارتباط او با روزنامه نگاران شده بود. شاید رسانه های همسو نیز برای جبهه سیاسی خود، به بزرگ شدن چنین قهرمان مردم داری نیاز داشتند.

اما هرچه که بود، حمایت روزنامه ها از تختی به حدی بود که برخی قهرمانان دیگر از جمله امامعلی حبیبی از این موضوع ناراحت بوده و بعضا روزنامه نگاران را علیه خود قلمداد می کردند.

در سالهای اخیر برخی اینگونه قلمداد کرده اند که مرگ نابهنگام و تراژیک تختی نقش مهمی در گرایش مردم و رسانه ها به او داشته، در حالیکه در تاریخ معاصر ایران هیچ ورزشکاری مانند تختی در دوران حیات مورد توجه بی حد و حصر رسانه ها نبوده است.

چهره سیاسی غلامرضا تختی

تختی در یکی از پرآشوب ترین دوران سیاسی ایران زیست، اما او ذاتا نسبت به اتفاقات اجتماعی و سیاسی پیرامونش بی تفاوت نبود. زمانی که او به اولین المپیک زندگی اش رفت، بازیها مصادف با ملی شدن صنعت نفت بود و پس از آن کودتای 28 مرداد رخ داد. تختی نیز نه تنها نسبت به این مسائل بی تفاوت نبود، بلکه به صورت مرتب در جلسات مختلف احزاب سیاسی طرفدار مصدق شرکت می کرد و تشکیل دهنده و مدیریت کننده کمیته ورزشکاران حزب سوسیالیست و جبهه ملی بود. فعالیت و علاقه تختی به مصدق به جایی رسید که او به عضویت شورای مرکزی جبهه ملی درآمد. حتی از او خواسته شد تا نامزد حضور در مجلس شورای ملی شود همانطور که هم تیمی اش امامعلی حبیبی شد و به عضویت مجلس هم در آمد اما تختی این را قبول نکرد.

نطفه زاویه گرفتن شاه و دستگاه های امنیتی حکومت با تختی، همین فعالیت سیاسی و مصدقی بودنش بود. او نه تنها مصدقی بودنش را کتمان نمی کرد، بلکه به عنوان نمونه در سفری به ژاپن عکس مصدق را با خود برده و تصاویری از او را بر بشقاب ها حک کرده و به عنوان تحفه به ایران آورده بود. در طول سالهای حیات تختی، دستگاه های حکومتی از جمله تربیت بدنی و ساواک تلاش کردند تا تختی را یک شاه دوست جلوه دهند، اما جهان پهلوان زیر بار نرفت و پس از مایوس شدن آنها بود که سنگ اندازی ها و مانع تراشی ها پیش روی او افزایش پیدا کرد.

اقدامات سیاسی و چهره سیاسی و محبوب تختی به قدری برای دستگاه های امنیتی پراهمیت بود که وقتی تختی برای زلزله بویین زهرا در خیابانها شروع به جمع آوری کمک های مردمی کرد، از بیم ازدیاد جمعیت و سردادن شعارهای ضدحکومتی و تظاهرات مردمی، این حرکت تختی در میانه راه متوقف شد و به او اجازه پیشروی را ندادند.

این مساله تا جایی برای حکومت اهمیت پیدا کرد که تمام مسیرهای رشد ورزشی تختی، پس از دوران قهرمانی مسدود شد و حتی به او اجازه حضور به عنوان تماشاگر در ورزشگاه ها را هم نمی دادند و حضورش را منوط به نوشتن توبه نامه و حمایت از شاه کرده بودند.

شهلا توکلی، مظلوم قصه تختی

آقا تختی در دوران حیات به نقطه ای رسیده بود که دیگر برای خودش نبود. او محبوب آحاد جامعه بود. از روزنامه نگار و سیاستمدار و روشنفکر گرفته تا مردم عادی کوچه و بازار. دختران زیادی هم عاشق این بودند که جهان پهلوان، مرد زندگی شان باشد، اما غلامرضا تختی که در آن دوران کارمند اداره راه آهن بود، روزی در میهمانی عروسی یکی از مدیران راه آهن، چشمش در گوشه ای به شهلا توکلی افتاد و عاشق او شد. آنها بزودی ازدواج کرده، هفت ماه پس از عروسی پسردار شدند (البته سه ماه قبلش عقد کرده بودند) و به طور کلی 10 ماه و 18 روز زیر یک سقف با یکدیگر زندگی کردند. اما شهلا توکلی مظلوم ترین بازیگر داستان جهان پهلوان بود.

دست نوشته های باقی مانده از آقا تختی در هتل آتلانتیک که محل مرگش بود به همراه روایت های نزدیکان، دلالت بر اختلاف نظر شدید بین تختی و همسرش داشت. تمام این موارد سر تیغ تیز کنایه ها، انتقادها و تهمت ها را پس از مرگ جهان پهلوان، به سمت شهلا چرخانده بود؛ به حدی که شهلا مورد حمله غریبه و آشنا قرار گرفته و جهان را بر او تیره و تار کرده بود. کار به جایی رسیده بود که برخی علاقه مندان تختی قصد کشتن توکلی را هم داشتند. به هرحال تمام شواهد و قراین پس از مرگ تختی بدین گونه بود که همسرش، مقصر اصلی ماجرای مرگش بود.

اما آنچه شهلا در 47 سال پس از مرگ تختی نشان داد، چیز دیگری بود. او با نگاهی عمیق به زندگی و درک از جایگاه بالای تختی در میان مردم، حتی یک بار هم در مقام دفاع از خود حاضر نشد. حتی یک بار درباره آقا تختی سخن نگفت و حتی یک بار از او بدگویی نکرد. شهلا توکلی و خانواده اش در سکوت از تنها میراث باقی مانده از تختی (پسرشان بابک) به بهترین شکل محافظت کردند و حتی زمانی که خواهران تختی برخلاف وصیت جهان پهلوان ملک تجریش را فروخته و سهمی به بابک ندادند، در مقابله با آنها نیز اقدامی نکرد.

این رفتار متمدنانه و صبورانه شهلا توکلی را کمتر کسی دید و کمتر کسی فهمید که این دختر جوان که فقط 10 ماه با مرحوم تختی زندگی کرده بود، چه بر روزش آمد. او در برابر همه هجمهه ها و توهین ها فقط سکوت کرد و سکوت. او عاشقانه خاطراتش را با تختی در صندوقچه خاطراتش نگه داشت و وفادارانه پای جهان پهلوان تا پایان عمر ایستاد.

نقش ساواک در مرگ تختی

در مرگ تختی همیشه دو روایت مهم مطرح بوده است. خودکشی به دلایل خانوادگی و شخصی و کشته شدن توسط ساواک. اصولا روشنفکرانی همچون جلال آل احمد که تفکرات مبارزاتی و ضد شاه داشتند، علاقه مند به ایجاد این روایت بوده و آن را در جامعه پمپاژ می کردند. البته فعالیت های سیاسی تختی نیز مزید بر علت بود و رنگ و لعابی به این روایت می داد. انقلاب اسلامی و اتفاق های پس از آن نیز روایت های کشته شدن جهان پهلوان توسط عمال شاه را تقویت کرد تا جایی که حتی محمدعلی رجایی ، نخست وزیر وقت نیز در سخنانش از تختی به عنوان شهید یاد کرد. البته پیش از آن هم احمد شاملو در رثای مرگ تختی سروده بود: گل از شاخه افتاد و بر خاک خفت شهیدان خاک این شهیدی دگر

به طور کلی همچنان نه با قطعیت می توان گفت تختی خودکشی کرده یا اینکه توسط ساواک ترور شده، اما طبق شواهد باقی مانده و روایت دوستان نزدیکش، کفه ترازو به سوی خودکشی جهان پهلوان می چربد.

اما اگر ساواک نقش مستقیم در کشته شدن تختی را نداشته، حداقل می توان گفت که زمینه های آن را ایجاد کرده است. یکی از بزرگترین مشکلات آقا تختی در سالهای پایانی عمر، مشکلات اقتصادی اش بود. آقا تختی پهلوان اول شهر و مورد ارجاع بسیاری از مردم نیازمند بود. تختی کارمند دولت بود و حقوق می گرفت. از طرفی حق بازوبند پهلوانی هم داشت و کمابیش با وارد کردن ماشین از آلمان امورات می گذراند، اما همه اینها کفاف زندگی جهان پهلوان را نمی داد. درخواست های کمک مردم و فشار اقتصادی زندگی به قدری بر تختی زیاد بود که در همان ماه های ابتدایی پس از ازدواج، از پس اجاره خانه جدیدش بر نیامد و مجبور شد به خانه تجریش، جایی که خواهران و مادرش هم در آن زندگی می کردند، برود.

ساواک بزرگترین مانع رشد اقتصادی تختی بود. او علاقه مند بود به فدراسیون کشتی برود یا مربی تیم ملی شود. به هیچ وجه اجازه چنین کاری به او داده نشد. دستگاه امنیتی دوران شاه، هم به لحاظ اقتصادی و هم به لحاظ روحی - روانی عرصه را بر تختی تنگ کرده بودند. بنابراین اگر ساواک مستقیم در کشتن تختی دست نداشته باشد، به صورت غیر مستقیم او را به سمت مرگ سوق داده است.