باد داغ از میان ترک های زمین می گذشت و صدای خش خش آن، سکوت روستا را می شکست، تالابی که روزی آینه آسمان بود، حالا به بیابانی بی جان تبدیل شده بود، پرندگان مهاجر دیگر برنمی گشتند و قایق های چوبی کنار ساحل ترک خورده، همچون یادگاری فراموش شده، خاک می خوردند.

به گزارش ایرنا، در خانه ای کاهگلی، پیرزنی بر آستانه در نشسته، نگاهش به راهی دوخته شده که فرزندانش از آن کوچ کرده بودند، به شهری که هیچ گاه بوی خاک نم خورده روستا را نداشت، هر روز، صدای پای کودکان در کوچه ها کمتر شنیده می شد و هر شب، چراغی دیگر خاموش می گشت.

روستا آرام آرام خالی شد، خانه ها بی صدا فرو نشستند، دیوارها ترک برداشتند و تنها باد بود که در کوچه ها پرسه می زد، پیرزن آخرین کسی بود که مانده بود، با دلی پر از خاطره و چشمانی پر از اشک، او می دانست که خشکسالی تنها آب را نبرده است، بلکه زندگی، آوازها و خاطرات را نیز با خود برده است.

روزی، وقتی خورشید بی رحمانه بر زمین می تابید، پیرزن درِ خانه را بست و کلید را زیر سنگی گذاشت. به راه افتاد، آرام و سنگین، روستا را پشت سر گذاشت. خانه، تنها ماند، همچون کتابی نیمه خوانده، پر از قصه هایی که دیگر کسی برایشان باز نخواهد گشت.

خشکسالی تنها کمبود آب نیست بلکه زخمی است که بر پیکره زمین و جان انسان ها می نشیند، تالاب هایی که روزگاری مأمن پرندگان مهاجر و منبع حیات روستاها بودند، امروز به زمین های ترک خورده و بی جان تبدیل شدند، صدای قایق ها خاموش شده و جای آواز پرندگان را سکوتی سنگین گرفته است.

با خشکیدن تالاب، زندگی روستاییان نیز آرام آرام رنگ می بازد، زمین های کشاورزی بی ثمر می شوند، دام ها بی علف می مانند و خانه هایی که روزی پر از خنده و زندگی بودند، اکنون در سکوت و غربت فرو رفته اند، مردمان ناچارند ریشه های خود را از خاک جدا کنند و به اجبار راهی شهرها شوند، مهاجرتی تلخ که نه از سر انتخاب، بلکه از سر بقا است.

خشکسالی، تنها طبیعت را نمی خشکاند، خاطرات، فرهنگ و پیوندهای انسانی را نیز با خود می برد، هر روستای خالی از سکنه، داستانی از جدایی، دلتنگی و آرزوی بازگشت به سرزمین مادری است.

خشکسالی، آهی است که از دل زمین برمی خیزد، آهی که تالاب های سبز و پرجنب وجوش را به بیابان های ترک خورده تبدیل می کند، جایی که روزی انعکاس آسمان در آب، امید را در دل روستاییان زنده می کرد، اکنون تنها غبار و سکوت باقی مانده است.

مردمان، دل از خاکی که نسل ها در آن ریشه دوانده اند، می کنند و به ناچار راهی دیاری می شوند که هیچ گاه خانه شان نخواهد شد.

بر اساس گزارش ها، در ایران هزاران روستا به دلیل خشکسالی و خشک شدن تالاب ها خالی از سکنه شده اند، شماری از روستاهای اطراف تالاب صالحیه و هامون تخلیه شده اند، به طوری که عبدالکریم حسین زاده معاون رییس جمهور در امور توسعه روستایی و مناطق محروم کشور اعلام کرده بود که از 69 هزار روستای کشور، فقط 38 هزار روستا دارای سکنه هستند و 31 هزار روستا خالی از سکنه شده اند.

وی با بیان اینکه آمارها نشان می دهد از سال 1355 تاکنون جمعیت روستاها و شهرها روند معکوسی را طی کرده است، گفت: در گذشته 70 درصد جمعیت در روستاها و 30 درصد در شهرها بودند، اما اکنون این نسبت برعکس شده است و ما با مهاجرت وسیع روستایی روبرو بودیم.

کارشناسان معتقدند بخش قابل توجهی از این مهاجرت ها و خالی شدن روستاها از سکنه ناشی از بحران آب و خشکسالی است، این یکی از بزرگ ترین چالش های اجتماعی و زیست محیطی کشور است که علی ارواحی متخصص مدیریت زیست بوم های تالابی درباره اینکه چه رابطه ای بین خشک شدن تالاب ها و مهاجرت اجباری روستاییان وجود دارد گفت: خشک شدن تالاب ها عملاً زنجیره معیشت روستاهای پیرامونی آن را قطع می کند، تالاب ها فقط پهنه آبی نیستند، تالاب ها همزمان تنظیم کننده اقلیم محلی، منبع آب کشاورزی، چراگاهی برای دام، منبعی برای صید و حتی بخشی از هویت فرهنگی جوامع محلی محسوب می شوند.

وی افزود: وقتی تالابی خشک می شود عملاً کشاورزی پیرامون آن تالاب نیز از بین می رود، به عنوان مثال در تالاب پریشان شاهد چنین روندی هستیم، در واقع با گذشت نزدیک به 2 دهه که خشکیدگی این تالاب را شاهد هستیم، عملاً بهره برداری در بخش کشاورزی پیرامون این تالاب حداقل در بخشی از آن به شدت مختل شده است.

وی ادامه داد: همچنین دامداری توجیه اقتصادی خود را از دست می دهد، امکان صید آبزیان از بین می رود، اتفاقی که ما در تالاب هامون داریم می بینیم و همزمان گرد و غبار و شوری خاک سکونت پذیری روستا را کاهش می دهد، در چنین شرایطی است که مهاجرت دیگر یک انتخاب نیست بلکه واکنش اجباری جوامع انسانی برای بقا است.

ارواحی درباره اینکه خشکسالی چه تاثیری بر اقتصاد محلی مانند کشاورزی، دامداری و صنایع دستی بر جای گذاشته گفت: خشکسالی و افت منابع آب باعث کاهش شدید تولیدات کشاورزی و افزایش هزینه های تولید می شود، همزمان باعث تخریب مراتع و کاهش جمعیت دام در آن منطقه خواهد شد.

وی افزود: از طرفی علاوه بر کشاورزی و دامداری تاثیر مستقیمی بر صید آبزیان می گذارد چون عملاً دیگر ذخایر آبزیان در آن منطقه و اکوسیستم به شدت تحلیل می رود، در واقع امکان صید آبزیان از دست می رود، از طرف دیگر صنایع دستی وابسته به مواد اولیه طبیعی مانند نی، حصیر، پشم و سایر موارد است وقتی که این شرایط پیش می آید و مواد اولیه طبیعی را از دست می دهیم یا به شدت تحلیل می روند در نتیجه صنایع دستی هم تحت تاثیر قرار می گیرد.

وی تاکید کرد: حتی می تواند روی بحث گردشگری نیز تاثیر بگذارد، در واقع مطلوبیت آن منطقه برای گردشگرپذیری با افت شدید مواجه می شود، در بسیاری از مناطق تالابی، اقتصاد محلی تک پایه و وابسته به آب بوده به همین علت با حذف آب، کل ساختار اقتصادی آن منطقه از هم فرو می پاشد و روستاها عملاً فاقد شرایط لازم برای سکونت می شوند.

متخصص مدیریت زیست بوم های تالابی در پاسخ به اینکه کدام یک از تالاب های کشور بیشترین نقش را در خالی شدن روستاهای اطرافشان داشتند گفت: بر اساس شواهد میدانی و مطالعات منطقه ای که داشتیم مثلاً شرایط و خشکیدگی تالاب هایی مانند هورالعظیم در خوزستان، دریاچه ارومیه، گاوخونی در اصفهان، بختگان و تشت در استان فارس، تالاب هامون در سیستان و بلوچستان و حتی تالاب میانکاله در برخی مقاطع، بیشترین اثر را بر مهاجرت روستاهای پیرامون خودشان گذاشته اند، در این مناطق همزمان با افت سطح آب تالاب شاهد تخلیه تدریجی یا کامل برخی از روستاها بودیم به خصوص در مناطق مرزی این مسئله می تواند خیلی مسئله مهم و قابل توجهی باشد.

وی درباره اینکه چه میزان از این روستاهای خالی از سکنه مستقیماً به بحران آب و خشکسالی مرتبط هستند گفت: آمار دقیقی که فقط عامل آب را تفکیک کند نداریم اما بخش قابل توجهی از روستاهای خالی از سکنه کشور به ویژه در مناطق مرکزی، جنوب غرب و شرق کشور به طور مستقیم یا غیرمستقیم با بحران آب، خشکسالی و فروپاشی معیشت وابسته به تالاب ها مرتبط بودند و هستند، در بسیاری از موارد ممکن است خشکسالی عامل اصلی و سایر مشکلات یا مسائل یا پیامدها عوامل تشدید کننده آن مسئله بوده باشد.

ارواحی درباره پیامدهای اجتماعی و فرهنگی مهاجرت اجباری روستاییان به شهرها اظهار کرد: مهاجرت اجباری پیامدهایی فراتر از جابجایی جمعیت دارد از جمله آن می توان به حاشیه نشینی و فقر شهری اشاره کرد، علاوه بر آن از هم گسیختگی شبکه های اجتماعی و خانوادگی، از بین رفتن دانش بومی و فرهنگ های محلی، از دست رفتن فرصت سرمایه اجتماعی در آن مناطق، افزایش تعارضات اجتماعی و احساس طرد شدگی برخی دیگر از پیامدهای مهاجرت اجباری است.

وی ادامه داد: علاوه بر این می تواند تضادی های فرهنگی بین جوامعی که به منطقه جدیدی مهاجرت کردند با ساکنان آن مناطق ایجاد کند که این تضاد فرهنگی می تواند منشاء برخی از مشکلات یا مسائل اجتماعی شود، در واقع جوامعی که مهاجرت می کنند معمولا از شرایط اقتصادی خوبی برخوردار نیستند که این می توان بزه های اجتماعی را شدت دهد، بعضاً می تواند نوع دیگری از تبعات اجتماعی و اقتصادی را به همراه داشته باشد و بزه های اقتصادی در این مناطق تشدید شود.

متخصص مدیریت زیست بوم های تالابی تصرح کرد: بنابراین خشک شدن تالاب ها فقط یک اکوسیستم را نابود نمی کند بلکه سرمایه اجتماعی و فرهنگی مناطق را هم دچار فرسایش می کند.

وی درباره اینکه چه سیاست ها یا راهکارهایی می تواند مانع از ادامه روند خالی شدن روستاها شود گفت: راهکارها باید همزمان چند لایه باشند از تامین حقابه زیست محیطی تالاب ها تا اصلاح الگوی تخصیص و مصرف آب در آن حوضه آبریز، بحث سازگاری با شرایط خشکسالی، سازگاری با تغییر اقلیم و افزایش تاب آوری اقتصادی جوامع محلی که موضوع بسیار مهم است را شامل می شود.

وی تصریح کرد: با پدیده های خشکسالی روبرو می شویم اما مساله این است که چه اندازه تدابیر یا تمهیداتی را به کار گرفتیم که بتواند سطح تاب آوری اقتصادی جوامع پیرامون اکوسیستم های آبی یا پهنه های آبی را بالاتر ببرد که بسیار مهم است.

ارواحی اظهار کرد: همزمان بحث تقویت معیشت های جایگزین و پایدار مطرح است، اگر بتوانیم اقتصاد محلی وابسته به آب را که معمولاً تک پایه است تغییر دهیم و به گزینه های دیگری که کمتر تحت تاثیر شرایط خشکسالی قرار می گیرند وابسته کنیم، می تواند اطمینان بخش باشد از اینکه حداقل به لحاظ اقتصادی جلوی این مهاجرت ها گرفته شود.

وی تاکید کرد: علاوه بر این مشارکت جوامع محلی در مدیریت منابع آب، مدیریت اکوسیستم های آبی و پهنه های آبی بسیار مهم است، اینکه جلوی توسعه صنایع آب بر در حوضه های بحرانی گرفته شود از اهمیت زیادی برخوردار است.

وی اظهار کرد: به طور کلی بدون احیای کارکرد اکولوژیک تالاب ها تقریباً هیچ سیاست اجتماعی یا اقتصادی پایداری شکل نمی گیرد پس لازم است توجه کنیم که تالاب های ما چه کارکردهایی دارند و تلاش کنیم آن کارکردها بتواند حفظ و همچنان برقرار شوند، اگر این کارکردها برقرار باشند می توانند کمک کنند که سیاست های اجتماعی یا اقتصادی به صورت پایدار شکل بگیرد.

ارواحی درباره اینکه خشکسالی و نابودی تالاب ها چه تاثیری بر تنوع زیستی و محیط زیست منطقه برجای می گذارد، گفت: پیامدهایی که به واسطه این شرایط شاهد آن هستیم، نابودی زیستگاه پرندگان مهاجر، کاهش شدید گونه های آبزی و ذخایر آبزیان در آن تالاب، گسترش کانون های انتشار گرد و غبار و ریزگرد در منطقه، تشدید شوری و فرسایش خاک جزو پیامدهای آن است، این پیامدها دومینووار شرایط زندگی جوامع انسانی را دشوارتر می کنند، از طرف دیگر باعث تسریع یا تشدید نرخ مهاجرت در آن منطقه می شود.

وی درباره اینکه نقش مدیریت منابع آب و سدسازی در تشدید یا کاهش بحران خشکسالی چیست توضیح داد: مشخصاً مدیریت ناهماهنگ منابع آب و احداث بی رویه سدها در بسیاری از حوضه های آبریز و تالابی باعث شده جریان های طبیعی آب به تالاب ها قطع شود، مثال های آن خیلی متنوع و متعدد است از احداث سدهایی که در حوضه آبریز دریاچه ارومیه اتفاق افتاد که اکنون تعدادشان به بیش از یکصد سد می رسد گرفته تا احداث سد ملاصدرا بر روی سر شاخه های رود کر، سیوند در بالا دست تالاب بختگان، صدها طرح انتقال آب در بالا دست تالاب ها از جمله تالاب گاوخونی و شادگان که آسیب های زیادی به تالاب ها وارد کرده است.

وی تاکید کرد: به نوعی می توان گفت که مهم ترین مسئله ای که باعث بحران فعلی تالاب ها در کشور ما شده بحث حکمرانی آب در نگاه کلان و در نگاه خردتر بحث سدسازی ها، انتقال آب، بهره برداری نامتوازن و غیر اصولی در برخی بخش های مصرفی مانند کشاورزی است که باعث تشدید این مشکلات شده است.

متخصص مدیریت زیست بوم های تالابی افزود: سدسازی می تواند ابزاری برای تنظیم شرایط وضعیت آبی در یک منطقه باشد اما در عمل به دلیل اینکه یک نگاه پایدار یا ارزیابی دقیق اثرات ناشی از احداث آن سد اتفاق نیفتاده به عاملی برای تشدید خشکسالی ها یا تشدید خشکیدگی تالاب ها و بی ثباتی اجتماعی تبدیل شده اند، بسیار مهم است وقتی که طرح هایی مانند سدسازی یا انتقال آب در دستور کار قرار می گیرد، باید اثرات اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی آن به خوبی بررسی شود و همزمان ساز و کار جبرانی برای این دست اثرات منفی که در آن منطقه ممکن است برجای گذاشته شود صورت گیرد، تا بتوان از پیامدهای ثانویه ای که یکی از آن ها بحث خشکیدگی تالاب ها و در ادامه آن مهاجرت جوامع محلی پیرامون تالاب ها است، جلوگیری کرد.

وی تصریح کرد: یک مساله بحث پناهجویان اقلیمی است، یعنی وقتی خشکسالی یا شرایط مرتبط با پیامدهای تغییرات اقلیم باعث جابجایی اجباری جمعیت می شود به این افراد می توان گفت پناهجوهای اقلیمی ، این پناهجوها نه به دلیل جنگ یا تعقیب سیاسی بلکه به علت تخریب محیط زیست، خشکسالی نابودی منابع آب و از بین رفتن معیشت ناچار به ترک محل زندگی خود شده اند، در ایران هم خشکسالی و خشک شدن تالاب ها باعث شکل گیری مهاجرت های خاموش اما گسترده شده روستایی که آب ندارد قابل زیست نیست تالابی که کارکردش را از دست داده اقتصاد و امنیت منطقه ای که فرو ریخته، دیگر توانایی جوابگویی نیاز جوامع محلی آنرا ندارد.

اروحی ادامه داد: این روند به نوعی باعث مهاجرت های اجباری و به وجود آمدن پدیده ای به نام پناهجوهای اقلیمی می شود، لازم است توجه کنیم که این مهاجرت ها اغلب برنامه ریزی نشده و بدون حمایت نهادی و به سمت حاشیه شهرها اتفاق می افتد، یعنی دقیقاً همان الگویی که در ادبیات جهانی به عنوان بحران پناهجویان اقلیمی داخلی شناخته می شود.

وی افزود: موضوع دیگر این است که چرا می گوییم خشکسالی و تخریب تالاب ها نه تنها مسائل اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی بلکه یک مسئله امنیت ملی است، باید گفت که به طور کلی امنیت فقط نظامی نیست، بلکه آب، غذا، معیشت و جمعیت پایه در منطقه، پایه های امنیت ملی محسوب می شوند، وقتی تالاب های ما خشک می شوند چند تهدید همزمان اتفاق می افتد، از جمله تهدید جمعیتی، خالی شدن مناطق مرزی، کاهش حضور جمعیت بومی در نوارهای حساس، افزایش تمرکز جمعیت در شهرها به شکل ناپایدار، خالی شدن مرزها و مناطق مرزی و خلأ ژئوپولیتیکی اتفاق می افتد.

وی اظهار کرد: یعنی بحران محیط زیست به بحران اجتماعی و بعد از آن به بحران امنیتی تبدیل می شود، معمولاً روندی که اتفاق می افتد به این ترتیب است که ابتدا شاهد خشکسالی و تخریب تالاب ها هستیم، در مرحله دوم شاهد فروپاشی معیشت محلی، مرحله سوم مهاجرت اجباری و حاشیه نشینی، مرحله چهارم نارضایتی های اجتماعی و شکاف بین دولت و جامعه تشدید می شود، بعد از آن شاهد افزایش تنش های امنیتی خواهیم بود که اگر در مرحله اول یعنی آن مقطعی که مسئله را فقط یک مسئله محیط زیستی می بینیم مداخله نشود و موضوع مدیریت نشود این مسئله تبدیل به بحرانی می شود که مدیریت آن در مراحل بعدی هزینه چند برابر خواهد داشت چون مسائل دیگر چند وجهی می شوند.

متخصص مدیریت زیست بوم های تالابی درباره اینکه چرا این مسئله در مرزها خطرناک تر است گفت: به سبب اینکه در مناطق مرزی جایگزین معیشتی کمتری برای جوامع انسانی و جوامع محلی داریم، به طور کلی تاب آوری اقتصادی و اجتماعی پایین تر است، حساسیت های قومی، مذهبی و فرامرزی بیشتر است، برای همین تخریب تالاب ها در مناطق مرزی فقط یک بحران محلی نیست بلکه تهدیدی مستقیم برای انسجام سرزمینی کشور است.

ارواحی تاکید کرد: به همین علت، تالاب های مرزی ما مانند تالاب های هورالعظیم و هامون یا حتی تالاب های ساحلی در پهنه شمال کشور که اکنون به شدت تحت تاثیر قرار گرفته اند و روزهای سخت و بحرانی را می گذرانند، یا دریاچه ارومیه که در استان های مرزی واقع شده و مسائلی از این دست؛ علاوه بر آن مسائل محلی و منطقه ای بحث های امنیت ملی و انسجام سرزمینی را می توانند بسیار تحت تاثیر قرار دهند به همین دلیل لازم است که توجه دوچندان راجع به این موضوع داشته باشیم.