فرارو مرور اخبار رسمی از رسانه های داخلی درباره رده سنی و گروه های اجتماعی دخیل در اعتراضات اخیر، نشان می دهد که نوجوانان و جوانان به خصوص در شهرهای کوچک بیشتر در این درگیری ها حضور دارند. نسلی که در یک روند عادی باید در این دوره زمانی به ثمر بنشیند، به مرور وارد جامعه شود و به سمت آینده خود حرکت کند؛ اما درگیر نوعی از اقدامات و اعتراضات است که در مواردی با برخوردی سخت مواجه می شود.

به گزارش فرارو، در جریان کالبدشکافی وقایعی در کشور جریان دارد، از هر مسیری که برویم علامت های سوال های مختلفی مقابل ما قد علم می کند. یکی از پررنگ ترین سوال ها این است که آیا تصور از بین رفتن آینده در جامعه ایران، در تبدیل نارضایتی های انباشته به اعتراض در خیابان و حتی اقداماتی مانند حمله به ساختمان های حساس موثر است؟ نگرانی از آینده خود را در پدیده های مختلف اجتماعی از مهاجرت تا انتخابات و اعتراض نشان می دهد که برای درک آن می توان به آمار مهاجرت دانشجویان، متخصصان، کاهش فزاینده آمار مشارکت در انتخابات و نظرات کارشناسان درباره گسترش شکاف نسلی و شکاف دولت ملت مراجعه کرد.

جامعه شناسان بر این باورند که امید به آینده، موتور محرک و هدایت کننده انرژی جامعه است. این امید است که جامعه را به مشارکت در امور مختلف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی ترغیب می کند. به گفته آنتونی گیدنز امید، در قالب اعتماد به تداوم نظم، یکی از پیش فرض های کنش پایدار است که جامعه را در یک ثبات نسبی پیش می برد. در یک فضای بی ثبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی، وجود یا عدم وجود آینده تابعی از افزایش یا کاهش این بی ثباتی است. در یک فضای دارای ثبات نسبی است که افراد به عنوان کوچک ترین اجزای تشکیل دهنده جامعه، می توانند برای آینده و اهدافی که وجود دارد دست به برنامه ریزی بزنند. اما امروز دغدغه اصلی، سقوط لحظه ای ارزش پولی است که در حساب افراد وجود دارد.

گاهی یک واحد سیاسی درگیر مشکلات است اما راهی برای بیرون رفتن از این شرایط پیدا می کند. مثلاً در قالب انتخابات آزاد، جریان سوسیال دموکرات جای خود را به یک جریان راست می دهد یا وزن آن ها در ائتلاف ها تغییر می کند. اما در صورتی که این نگاه ها از کارکرد بیافتند، وضعیت یک جامعه با بحران مواجه می شود چون راهی پیش پای آن جامعه نمی گذارد. این وضعیت را می توان از فارغ نتیجه بخش بودن آن، از تلاش نیروهای سیاسی ایران برای بازتعریف خود در قالب اصلاح طلب و اصولگرا که هر کدام برای مقاطعی قابل توجه قدرت را در ایران به دست داشتند، درک کرد. هر کدام از این جریان ها، مسیر تعامل یا تقابل را تا جایی که توانستند رفتند و در نقطه آخر روایت خود از سیاست، جامعه، اقتصاد و نظام بین الملل ایستادند.

شاید بتوان در این مورد از صحبت های اخیر عباس کاظمی، جامعه شناس در برنامه اکنون استفاده کرد او در بخشی از صحبت هایش راجع به وضعیت زندگی اجتماعی در ایران، گفت: اکنونِ ما نه گذشته دارد و نه آینده. مردم ناچارند در لحظه اضطراری زندگی کنند، نه در لحظه آگاهانه. این وضعیت، تجربه را فقیر و زندگی را تعلیقی می کند. کاظمی همچنین تاکید کرد که جامعه در وضعیت انتظار دائمی قرار گرفته است: ما دیگر قصه ای معتبر برای آینده نداریم. در گذشته، روایت هایی وجود داشت که جامعه را به حرکت وامی داشت، اما امروز این توان روایت سازی تضعیف شده است.

نگاهی به اخبار رخدادهای یک هفته گذشته نشان می دهد که در الگوی مرکز و پیرامون، اعتراضات و درگیری ها بیشتر به شهرهای کوچک، پیرامونی و مناطق کم برخوردار مربوط می شود. گاهی حتی در اخبار نام شهرهایی شنیده می شود که تا کنون به گوش عموم جامعه ایران نرسیده بود. این وقایع اگرچه هنوز صورت مشخص اقتصادی، اجتماعی یا سیاسی مانند اعتراضات گذشته ندارد، اما پدیده ای واجد بررسی و مطالعه است.

نکته ای که باید آن را مد نظر قرار داد این است که جنس این اعتراضات خیلی زود به اقدامات امنیتی و مسلحانه و نه الزاماً تخریب اموال عمومی رسید که واکنش متقابل حاکمیت را به دنبال دارد. بعد از وقایع آبان 1398 و به ویژه آنچه در جریان حمله به فرمانداری شهرقدس در غرب تهران رخ داد، این موضوع بیش از پیش مورد توجه قرار گرفت که حمله به مراکز نظامی، انتظامی و دولتی (تحت عنوان اماکن انتظامی، طبقه بندی شده و حساس) می تواند با تیراندازی ماموران همراه باشد. ماده 3 قانون به کارگیری سلاح مصوب سال 1373 درباره مجوز استفاده از اسلحه برای حفاظت از این اماکن است.

آنچه در این مورد باید مورد توجه سیاستگذار و تصمیم گیران قرار بگیرد این است که چرا با علم به رخ دادن تیراندازی در این موارد، وقایعی مانند حمله به مقر انتظامی در ازنا رخ می دهد که جان باختگانش کم سن و سال هستند؟ آیا آن ها برای مثال در سن 15، 18 یا 30 سالگی هیچ چیز برای از دست دادن نداشتند؟ اگر بر اساس تحلیل های منتشر شده در رسانه های رسمی پای شبکه سازی سرویس یا سرویس های اطلاعاتی خارجی در میان باشد، باید به این موضوع توجه کرد که سرویس حریف بذر این شبکه را در چه زمینی پاشیده است.

حسین راغفر، اقتصاددان و استاد دانشگاه الزهرا، 17 تیر 1403 در یک سخنرانی با تاکید بر وجود نابرابری در کشور گفته بود: این نابرابری ها فقط در دسترسی به فرصت ها و منابع نیست بلکه شاهد نابرابری در توزیع امید هستیم. جوانان ما امید نسبت به آینده را از دست داده اند و فکر می کنند هیچ مرجع و ملجایی اصلا به فکر آنها نیست. این موضوع، مهم ترین مسئله کانونی امروز جامعه ما است که اگر به آن توجه نشود قطعا وضعیت به مراتب بدتر خواهد شد. مسئله نابرابری از محوری ترین پدیده هایی است که به شدت ثبات سیاسی را تهدید می کند. متاسفانه ما هیچ نشانه ای را هم از سوی حاکمیت برای رفع این نابرابری ها نمی بینیم.