اعتراضات اخیر، دیگر صرفاً بازتاب نارضایتی های مقطعی یا مطالبات سیاسی نیست؛ آنطور که جامعه شناسان و اقتصاددانان نیز پیش از این تاکید کرده بودند، نشانه ورود جامعه ایران به مرحله ای است که مطالبات اقتصادی و معیشتی محور اصلی اعتراضات شده است.

به گزارش اقتصادنیوز، سیدجواد میری، جامعه شناس و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی​، با تأکید بر فرسایش بنیان های معیشتی، پیوند تحریم های خارجی و رانت داخلی، و فروپاشی اعتماد اجتماعی، هشدار می دهد که جامعه امروز در نقطه ای ایستاده که فریاد خیابانی، آخرین ابزار حفظ جمع بودگی است؛ نقطه ای که بدون گفت وگوی جدی درون حاکمیت و اجماع سیاسی، می تواند به صحنه ای وحشتناک و خطرناک تبدیل شود.

مشروح گفتگو با این جامعه شناس را بخوانید؛

نگاه کلی این است که اعتراضات و مطالبات اخیر مردم، تفاوت هایی با اعتراضات سال های 98 و 1401 دارد. بارها درباره مطالبات اقتصادی هشدار داده شده بود و به نظر نمی رسد دولت غافلگیر شده باشد. شما این تفاوت را چگونه می بینید و فکر می کنید این بار چه طیفی از مردم در حال طرح مطالبات هستند؟

من فکر نمی کنم این اعتراضات خیلی تفاوت ماهوی با اعتراضات قبلی داشته باشد که حداقل اگر نخواهیم از سال 76 شروع کنیم، از سال تقریباً 88 به این سو در جامعه ایران شکل گرفته است. جامعه ایران در این سال ها نشان داده که مطالبات بنیادین دارد. این مطالبات بنیادین در هر دوره ای، چه در انتخابات مجلس و چه در انتخابات ریاست جمهوری، به اشکال گوناگون مدیریت شده اند. مثلاً این تصور وجود داشت که اگر یک نامزد یا کاندیدای اصلاح طلب یا جریان اصلاح طلب وارد حاکمیت و دولت شود، امکان چانه زنی و طرح مطالبات طبقه متوسط و جامعه هم فراهم می شود. از آن سو، بدنه سنتی جامعه یا آن بخشی که معمولاً به آن طبقه سنتی گفته می شود نیز به عنوان بخشی از جامعه حضور داشته و مطالبات خود را به شیوه ای دیگر پیگیری کرده است.

اما از سال 88 به این سو، مطالبات جامعه به اشکال مختلف به حاشیه رانده شده و دائماً به وضعیت های اضطراری ارجاع داده شده است؛ اینکه الان منطقه در شرایط خاصی است، جهان در وضعیت بحرانی است، یا جامعه در شرایط ویژه ای قرار دارد و زمان طرح این مطالبات نیست. در کنار این روند، تحولات اجتماعی دیگری نیز در جامعه ایران رخ داده که مهم ترین آن، تضعیف بنیان های معیشتی جامعه است.

در مقاطعی، طبقه متوسط دغدغه آزادی های اجتماعی داشت؛ اینکه بتواند در فضاهای اجتماعی حضور داشته باشد، خود را ابراز کند و بر سیاست گذاری های حاکمیت اثر بگذارد. در دوره هایی نیز بحث نابرابری های اجتماعی مطرح بود؛ مرکز و پیرامون، حاشیه نشینی و مانند آن. اما از سال های 98.99، 1400 و 1401، به ویژه با در نظر گرفتن دوران کرونا، مطالبه اصلی جامعه به مطالبه بقا تبدیل شد. در آن دوران، جامعه در وضعیت تعلیق جهانی قرار داشت و مطالبه اصلی، بقای فیزیکی بود.

پس از آن، بی ارزش شدن پول ملی فقط به معنای کاهش ارزش ریال یا تومان در برابر ارزهای خارجی نیست؛ بلکه به این معناست که ساخت حداقلی معیشت در جامعه به شدت تحت تهدید قرار گرفته است. وقتی بنیان معیشتی جامعه تهدید می شود، دیگر بحث آزادی و عدالت به حاشیه می رود و مطالبه اصلی به نان و بقا تبدیل می شود. جامعه در وضعیت انتخاب میان بقا و فنا قرار می گیرد و در چنین شرایطی، فریاد تنها راه باقی مانده است؛ فریادی که بازتاب آن در خیابان دیده می شود.

در کنار این وضعیت، باید به نقش طراحی تحریم ها نیز توجه کرد. از سال های 89 و 90، مکانیزم های تحریمی که علیه ایران طراحی شد، اکنون به وضوح در کف جامعه خود را نشان می دهد. اگر زمانی گفته می شد که این تحریم ها اثری بر زندگی و معیشت مردم ندارد، امروز بعد از 15 سال می بینیم که اثرات عمیق و تعیین کننده ای داشته است.

شما به نقش تحریم ها اشاره کردید. اما در کنار تحریم، به نظر می رسد عوامل داخلی نیز در تشدید این وضعیت نقش داشته اند. تحلیل شما در این باره چیست؟

اگر به سیر تاریخی اقتصاد ایران بعد از جنگ نگاه کنیم، می بینیم که تقریباً در همه دولت ها، شاهد جهش های ارزی بوده ایم. از دوران دولت آقای هاشمی رفسنجانی که دلار از حدود 80 تومان به بیش از 200 تومان رسید، تا دولت آقای خاتمی، دولت آقای احمدی نژاد، دولت آقای روحانی و سپس دولت های بعدی، این الگو به نوعی تکرار شده است. جامعه ایران به این تناوب ها عادت کرده بود؛ اینکه هر هشت سال، قیمت ارز چند برابر شود.

اما نکته اینجاست که هرچه به زمان حال نزدیک تر می شویم، سیاست های اقتصادی بی معناتر شده و جامعه، فعالان اقتصادی، تجار و حتی مردم عادی دیگر نمی توانند درک کنند که اقتصاد کشور بر چه مبنایی استوار است. بخشی از این وضعیت، نتیجه همان طراحی تحریم ها است که با هدف تهی سازی جامعه از درون انجام شده است؛ تضعیف بنیان های اقتصادی، از بین بردن ثروت ها و نابودی شریان های اقتصادی.

در کنار تحریم خارجی، یک پدیده دیگر نیز شکل گرفته و آن، شکل گیری طبقه ای رانتی یا مافیایی در داخل است. این طبقه رانتی داخلی، با شبکه های مافیایی خارجی پیوند خورده و یک شبکه قدرتمند تجارت غیرشفاف ایجاد کرده است. این شبکه، مانند زالو، جریان های ثروت، قدرت و حیات اقتصادی جامعه را می مکد. در نتیجه، دولت به جای مدیریت سالم اقتصاد، به این طبقه رانتی متکی می شود.

حاصل این روند، تهی شدن جامعه از اعتماد، اطمینان خاطر و افق آینده است. وقتی حس تعلق جمعی، همبستگی اجتماعی و اعتماد از بین می رود، جامعه ای که نهادهای مدنی قدرتمند، انجمن ها و سندیکاهای مستقل ندارد، ناگهان به خیابان می ریزد و تنها ابزارش فریاد است.

در این میان، نقش نیروهای سیاسی و حاکمیت را چگونه ارزیابی می کنید؟

به نظر من، اگر نیروهای سیاسی که در پنج دهه گذشته در حاکمیت و دولت حضور داشته اند، نتوانند به یک زبان مشترک برسند و با یکدیگر گفت وگو کنند، وضعیت بسیار خطرناک خواهد شد. نیروهایی که امروز در داخل یا خارج از ساخت قدرت قرار دارند، اگر نتوانند در یک گفت وگوی جدی، نه صوری، به اصلاحات بنیادین در اقتصاد سیاسی کشور برسند، جامعه به اطمینان خاطر نخواهد رسید.

تنها راه، گفت وگوی واقعی و بنیادین است؛ گفت وگویی که همه نیروهای سیاسی با سلایق مختلف در آن حضور داشته باشند و مصلحت جامعه و کشور، نه مصلحت جناحی و فردی، محور تصمیم گیری باشد. بدون این اجماع داخلی، دیپلماسی خارجی نیز کارآمد نخواهد بود. ما اول باید در داخل به تفاهم برسیم.

پیش از این به نقش دیپلماسی در شرایط اقتصادی ایران اشاره کردید. این نقش را در کاهش فشارهای اقتصادی و اجتماعی چگونه می بینید؟

همانطور که گفتم دیپلماسی زمانی مؤثر است که پشتوانه انسجام داخلی داشته باشد. گفت وگو با قدرت های خارجی، امتیاز دادن و امتیاز گرفتن، زمانی معنا پیدا می کند که در داخل کشور اجماع و انسجام وجود داشته باشد. اگر نیروهای سیاسی در داخل با یکدیگر دچار شکاف باشند، طرف خارجی این شکاف را به خوبی تشخیص می دهد و از آن بهره برداری می کند.

فضای مجازی امروز به یک نیروی اثرگذار جهانی تبدیل شده و همه بازیگران، یکدیگر را رصد می کنند. در چنین فضایی، اگر نیروهای سیاسی داخلی یکدیگر را به خیانت و وابستگی متهم کنند، نشستن پشت میز مذاکره خارجی نه تنها دستاوردی ندارد، بلکه دستاوردهای قبلی را نیز از بین می برد.

ارزیابی شما از نوع مواجهه دولت با اعتراضات دی ماه 1404چیست؟

اگر بخواهیم خوش بینانه نگاه کنیم، به نظر می رسد که تجربه اعتراضات سال های 88.96، 98 و 1401 باعث شده که دولت ها امروز بیشتر به شنیدن صدای مطالبات مردم توجه کنند. اعتراض، نشانه زنده بودن جامعه است و نشان می دهد که جامعه هنوز واکنش دارد و می تواند سخن خود را بیان کند.

راه پیش رو این است که به این مطالبات گوش داده شود و برای آن ها راه حل پیدا شود. مهم ترین مسئله، حفظ بنیان های معیشتی جامعه است. اگر راه ارتزاق مردم و اصناف بسته شود، با دورنمایی بسیار خطرناک و ترسناک روبه رو خواهیم شد.