وقتی در نیمه نخست سال جاری و بعد از نخستین حمله ایران به اسراییل این احمد وحیدی، مشاور فرمانده کل سپاه بود که در تلویزیون ظاهر شد، اطلاعاتی و جزییاتی از این حمله را بیان کرد و مشخص بود که وحیدی نه در آن زمان تنها یک مشاور ساده نظامی است و نه قرار است در دوران جدید رویکردهای نظامی در جمهوری اسلامی بعد از جنگ 12 روزه تنها یک مشاور باقی بماند.

به گزارش اعتماد، حالا در هفته گذشته این گمانه زنی به حقیقت پیوست و وحیدی به موجب فرمان صادر شده از سوی آیت الله سیدعلی خامنه ای، رهبر انقلاب، عهده دار سمت جانشینی فرمانده کل سپاه پاسداران شد. او در این جایگاه، جایگزین علی فدوی شده است که پیش تر این مسوولیت را بر عهده داشت. تصاویر و گزارش هایی از آیین تودیع و معارفه قائم مقام فرماندهی کل سپاه انتشار یافته که نشان می دهد این مراسم با حضور سرلشکر محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه برگزار شده است. از دیگر افراد حاضر در این آیین می توان به محمد شیرازی، رییس دفتر نظامی فرماندهی کل قوا و عبدالله حاجی صادقی، نماینده ولی فقیه در سپاه اشاره کرد.

در جریان این مراسم، محمد پاکپور، فرمانده کل سپاه علی فدوی را به عنوان یکی از چهره های برجسته در حوزه اطلاعاتی سپاه معرفی کرد و افزود که آقای فدوی از این پس به ریاست گروه مشاوران فرمانده کل سپاه منصوب شده است.

در سلسله مراتب سازمان سپاه، پس از فرمانده کل، سمت های جانشین فرمانده و سپس معاون هماهنگ کننده قرار دارند و این جایگاه ها بالاتر از مقام فرماندهان چهار نیروی اصلی سپاه محسوب می شوند. دریادار علی فدوی در مقطع زمانی جنگ 12 روزه با اسراییل، در سِمت جانشینی فرمانده کل سپاه فعالیت می کرد. اما در مسیری غیرمعمول، هنگامی که پست فرماندهی کل سپاه خالی شد، به جای منصوب شدن به عنوان جانشین حسین سلامی، محمد پاکپور، فرمانده نیروی زمینی سپاه، به مقام فرماندهی کل برگزیده شد. در مراسم اخیر، فرمانده کل سپاه نیز از احمد وحیدی به عنوان یکی از فرماندهان شاخص سپاه نام برد و به سوابق ارزشمند وی از جمله فرماندهی قرارگاه نجف، مسوولیت در بخش اطلاعات سپاه در ادوار مختلف و بنیانگذاری نیروی قدس با ساز و کار نوین اشاره کرد.

در متن فرمان انتصاب وحیدی، رهبر انقلاب تاکید کردند که وحیدی با هماهنگی کامل با ستاد کل نیروهای مسلح بهبود سطح آمادگی رزمی نیروهای نظامی و ارتقای وضعیت معیشتی کارکنان سپاه را به عنوان مهم ترین اولویت های کاری خود تعریف و پیگیری کند. وحیدی عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام است و در سال های پس از جنگ ایران و عراق، رسانه های نزدیک به سپاه از او به عنوان جایگزین رییس ستاد کل نیروهای مسلح یاد می کردند، هرچند که حکم رسمی در این خصوص هیچ گاه منتشر نشد.

او نخستین فرمانده نیروی قدس - یگان عملیات برون مرزی سپاه پاسداران - محسوب می شود. اتهام زنی به وی در مورد پرونده انفجار آمیا در آرژانتین نیز در زمانی صورت گرفته که وحیدی فرماندهی سپاه قدس را بر عهده داشته است. وحیدی در طول سال های گذشته، مناصب مهم دولتی را نیز عهده دار بوده است؛ وی در کابینه محمود احمدی نژاد به عنوان وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح و در دولت ابراهیم رییسی به عنوان وزیر کشور فعالیت کرده است.

احمد وحیدی کیست و درباره او چه می دانیم؟

نام احمد وحیدی بیش از آنکه یادآور یک مقام اجرایی باشد، یادآور یک نگاه خاص به حکمرانی است؛ نگاهی که امنیت را نقطه آغاز، میانه و پایان سیاست می داند. او از جمله چهره هایی است که مسیر قدرت را نه از احزاب، نهادهای مدنی یا رقابت های انتخاباتی، بلکه از ساختارهای نظامی و امنیتی طی کرده و به همین دلیل حضورش در مناصب سیاسی همواره با بحث و واکنش همراه بوده است.

وحیدی متولد 1337 در شیراز و دارای مدرک کارشناسی مهندسی الکترونیک از دانشگاه صنعتی امیرکبیر، کارشناسی ارشد مهندسی صنایع از دانشگاه علم و صنعت و دکتری مطالعات استراتژیک است که تاکنون مسوولیت های مهمی چون فرماندهی نیروی قدس، معاونت طرح، برنامه و امور بین الملل وزارت دفاع، جانشین وزیر دفاع، وزیر دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح، رییس کمیسیون سیاسی، دفاعی و امنیتی مجمع تشخیص مصلحت نظام، رییس کارگروه سیاسی، دفاعی و امنیتی در تدوین برنامه پنجم توسعه، رییس کمیسیون دفاعی - امنیتی شورای راهبردی روابط خارجی، وزیر کشور در دولت سیزدهم، جانشین ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران، جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بوده است

او به نسل نخست نیروهایی تعلق دارد که پس از انقلاب 1357 به سپاه پاسداران پیوستند. این نسل، نه فقط درگیر جنگ ایران و عراق، بلکه درگیر ساختن نهادهای جدید قدرت بود؛ نهادهایی که همزمان نقش نظامی، اطلاعاتی و سیاسی ایفا می کردند. او برخلاف برخی فرماندهان که بعدها به چهره های عمومی تبدیل شدند، بیشتر در لایه های درونی و تصمیم ساز فعالیت داشت. همین ویژگی باعث شده که درباره نقش دقیق او، همواره روایت های غیررسمی و تحلیل های گاه متناقض وجود داشته باشد.

وحیدی، نیروی قدس و سیاست خارجی

پیوند نام احمد وحیدی با نیروی قدس سپاه، یکی از محورهای اصلی تحلیل ها درباره اوست. نیرویی که ماموریت آن فعالیت های برون مرزی تعریف شده و طبیعتا در نقطه تلاقی امنیت و سیاست خارجی قرار دارد. احمد وحیدی از فرماندهان قدیمی و چهره های امنیتی شاخص سپاه به شمار می رود. او نخستین فرمانده نیروی قدس سپاه بوده و در مقاطع مختلف، مسوولیت اطلاعات سپاه، فرماندهی قرارگاه نجف و نقش آفرینی در بازطراحی ساختار نیروی قدس را برعهده داشته است.

وزارت دفاع؛ توسعه یا انزوا؟

انتصاب وحیدی به وزارت دفاع در دولت محمود احمدی نژاد، در دوره ای رخ داد که ایران تحت شدیدترین فشارهای بین المللی قرار داشت. دولت وقت، توسعه توان دفاعی و نظامی را پاسخی ضروری به تهدیدها می دانست و وزارت دفاع نقشی محوری در این راهبرد داشت. با این حال، منتقدان داخلی معتقد بودند که همزمانی توسعه نظامی با انقباض دیپلماسی، به تشدید تحریم ها و فشار بر اقتصاد کشور خواهد انجامید. در این نگاه، وزارت دفاع تحت مدیریت وحیدی، بخشی از مسیری بود که به محدودتر شدن فضای مانور سیاسی و اقتصادی ایران در سطح جهانی انجامید؛ مسیری که پیامدهای آن، فراتر از حوزه نظامی، به زندگی روزمره مردم نیز سرایت کرد.

وحیدی و ماجرای انفجار آمیا

وقتی در دولت محمود احمدی نژاد وحیدی به عنوان وزیر دفاع انتخاب شد، آرژانتین دوباره ماجرای انفجار آمیا را طرح و پیگیری کرد. مرداد ماه سال 1392 وحیدی که پس از پایان خدمت در وزارت دفاع به عنوان رییس مرکز راهبردی دفاعی منصوب شده بود در گفت وگویی با نشریه تراز، به مرور اجمالی نحوه رسیدگی به این پرونده پرداخت. او در بخشی از این گفت وگو با اشاره به بمب گذاری آمیا و فشار رژیم صهیونیستی بر دستگاه قضایی آرژانتین، گفت: چند مساله وجود دارد که خوب است به آن توجه شود و برای مان عبرت باشد؛ مساله آمیا یکی از این موارد است. ما کاری به حرف های خودمان نداریم، شما مراجعه کنید به حرف های چند ماه پیش رییس جمهور و وزیر خارجه آرژانتین. آنها خواستند وارد یک تفاهمی با ایران بشوند و مساله را به یک نقطه ای برسانند. وقتی که لابی صهیونیستی فشار آورد که چرا شما وارد این پروسه شدید، آرژانتین اعلام کرد که ما هرچه از اسراییل خواستیم سند بدهد، هیچ سندی نداشتند و چون قبل از آمیا یک انفجار دیگری هم علیه اسراییل صورت گرفته بود، آرژانتین گفت چرا شما آن را پیگیری نمی کنید؟ یعنی رییس جمهور و وزیر دفاع آرژانتین بعد از اینکه تحت فشار قرار گرفتند عملا این وقایع را گفتند.

او در ادامه تاکید کرد: واقعیت این است آنچه مطرح شده ساخته و پرداخته ذهن رژیم صهیونیستی است و افراد و دولت های دیگر هیچ حرف و سندی ندارند. فردی را تحت عنوان شاهد درست کردند که یک حرف های بسیار بی ربطی را زد که بیشتر شبیه خیال پردازی و داستان بود، آن هم داستانی سراپا ناقص از نظر فرم شکل داستانی. لذا هیچ گونه سندی ندارند.

فرمانده سابق نیروی قدس سپاه در بخش دیگری از این گفت وگو می گوید که حالا درسی که می گیریم این است باید بدانیم برخی دستگاه های قضایی در دنیا این گونه نیست که بر اساس واقعیت ها و اسناد حکم کنند، بلکه ملاحظات سیاسی را مبنا قرار می دهند. به هرحال آمیا یک پرونده کاملا مخدوشی است از کسی که این را دنبال کرده، کسی که حکم داده تا نحوه پیگیری. در دنیا هم کسی این را قبول نکرده است. همان مسوولانی هم که تحت به اصطلاح پیگرد هستند، سفرهای شان را همه انجام می دهند و مساله ای هم ندارد. یکی از نکات مورد توجه این است که اتفاق زمانی رخ داده، رها شده و یک دفعه بعد از 13-14 سال دوباره شروع شده است. در این مدت کجا بودند؟ یک مساله به این مهمی تا الان چرا پیگیری نشده؟ مسائل زیادی حول و حوش این پرونده بوده اما خب مساله خیلی مفصلی است.

وزیر سابق دفاع همچنین به ماجرای سفر خود به کشور بولیوی در ایام تصدی وزارت دفاع و فشار صهیونیست ها و آرژانتین بر بولیوی درخصوص سفرش به این کشور اشاره کرد و گفت: بولیوی همسایه آرژانتین است و وابستگی های زیادی هم به آرژانتین دارد اما خودش دولت خوبی است. ما هم سفرمان لغو نشد. یک سفر چند ساعته داشتیم که انجام شد. ولی خب طبیعی است که آرژانتینی ها این را از بولیوی انتظار نداشتند و به نوعی به آنها بر خورده بود.

وزارت کشور؛ آزمون جامعه

اما شاید مهم ترین و ملموس ترین دوره حضور احمد وحیدی برای افکار عمومی، وزارت کشور در دولت سیزدهم باشد. وزارتخانه ای که مستقیما با جامعه، انتخابات، احزاب، استانداران و مدیریت اعتراضات سروکار دارد. انتصاب یک چهره کاملا امنیتی به این جایگاه، از همان ابتدا با این پرسش همراه شد که آیا دولت، جامعه را مساله ای امنیتی می بیند؟ منتقدان اصلاح طلب معتقد بودند که چنین انتخابی، پیام روشنی دارد: اولویت با کنترل است. در دوره مسوولیت وحیدی، برخورد با اعتراضات و محدودیت های سیاسی این نگرانی را تشدید کرد که نگاه غالب در وزارت کشور، بیش از آنکه مبتنی بر مدیریت اجتماعی باشد، متأثر از تجربه های امنیتی است. حامیان دولت البته این رویکرد را حفظ ثبات می نامیدند، اما منتقدان آن را تشدید فاصله دولت و جامعه توصیف می کردند.

فراتر از یک نام

برای بسیاری از ناظران، احمد وحیدی بیش از آنکه یک فرد باشد، نماد یک روند است. با این حال، واقعیت این است که احمد وحیدی همچنان از چهره های مورد اعتماد هسته مرکزی قدرت به شمار می رود؛ اعتمادی که نشان می دهد این الگوی حکمرانی، دست کم در کوتاه مدت همچنان ادامه خواهد داشت و البته بازگشت او به نقش اصلی و جایگاهی که در آن آبدیده شده یعنی نیروی نظامی اتفاق مبارکی است.

انتصاب وحیدی چه پیامی دارد؟

انتصاب احمد وحیدی به عنوان جانشین فرمانده کل سپاه پاسداران را نمی توان در حد یک تغییر اداری یا جابه جایی معمول در سلسله مراتب نظامی ارزیابی کرد. این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که منطقه غرب آسیا با مجموعه ای از بحران های همزمان، تشدید درگیری های غیرمستقیم و تغییر موازنه های امنیتی روبرو است؛ وضعیتی که به این انتصاب، معنایی فراتر از یک تصمیم سازمانی می دهد.

احمد وحیدی به واسطه نقش آفرینی اش در شکل گیری و فرماندهی نیروی قدس سپاه، از چهره هایی محسوب می شود که در تدوین و اجرای سیاست عمق راهبردی جمهوری اسلامی در منطقه سهم داشته اند. بازگشت او به سطحی بالاتر در فرماندهی سپاه، می تواند نشانه ای از تمایل نظام سیاسی به تداوم و حتی تقویت رویکرد بازدارندگی فعال و اتکا به ابزارهای غیرمستقیم در مواجهه با تهدیدات منطقه ای باشد. این انتصاب در فضایی صورت گرفته که تنش میان ایران و اسراییل افزایش یافته، درگیری ها در غزه، جنوب لبنان، سوریه و یمن ادامه دارد و نقش بازیگران غیردولتی در معادلات امنیتی پررنگ تر شده است. در چنین شرایطی، انتخاب فردی با سابقه عملیاتی و اطلاعاتی گسترده، این پیام را منتقل می کند که تمرکز تصمیم گیران ایرانی بیش از هر چیز بر مدیریت میدانی و امنیتی تحولات منطقه ای است، نه صرفا پیگیری مسیرهای دیپلماتیک رسمی.

از منظر رسانه های اسراییل و برخی کشورهای عربی هم پیمان امریکا، احمد وحیدی چهره ای مرتبط با سیاست های ایران در عرصه برون مرزی تلقی می شود.

در سطح روابط ایران و امریکا نیز این انتصاب واجد پیام های خاصی است. در سال هایی که مناسبات دو کشور در وضعیت نه جنگ، نه صلح قرار داشته، معرفی فردی که در فهرست تحریم ها و پرونده های امنیتی امریکا قرار دارد، می تواند به عنوان نشانه ای از بی اعتنایی تهران به فشارهای سیاسی و حقوقی واشنگتن و تأکید بر اولویت امنیت و بازدارندگی بر تعامل سیاسی تلقی شود. در همین حال، اتحادیه اروپا و برخی نهادهای حقوق بشری معمولا نسبت به انتصاب چهره هایی با سابقه امنیتی و پرونده های بین المللی حساسیت نشان می دهند که این واکنش ها اغلب جنبه نمادین داشته و تأثیر مستقیمی بر ساختار تصمیم گیری داخلی ایران بر جای نگذاشته اند. انتصاب احمد وحیدی، در کنار دیگر جابه جایی های نظامی - امنیتی سال های اخیر، از نگاه بسیاری از تحلیلگران بیانگر تقویت رویکرد امنیت محور در مدیریت کلان کشور است؛ رویکردی که بر این فرض استوار است که تهدیدات اصلی متوجه امنیت خارجی و ثبات داخلی است و برای مواجهه با این شرایط، باید از فرماندهان باتجربه نظامی بهره گرفت. وحیدی را می توان از چهره های شاخص و نسل اول سپاه پاسداران دانست. انتصاب او به عنوان جانشین فرمانده کل سپاه، از یک سو می تواند به انسجام بیشتر در ساختار نیروهای مسلح کمک کند.

در مجموع، این انتصاب بازتاب دهنده شرایط ویژه امنیتی و راهبردی ایران در مقطع کنونی است؛ تصمیمی که نشان می دهد در این مقطع، اولویت نظام سیاسی بیش از هر چیز بر امنیت، بازدارندگی و تجربه نظامی قرار گرفته است. در داخل کشور نیز این تحول را می توان نشانه ای از تقویت نقش نهادهای امنیتی در ساختار کلی قدرت ارزیابی کرد. انتخابی که شاید منتقدانی داشته باشد اما از منظر برخی ناظران نیز هوشمندانه و استراتژیک در شرایط فعلی کشور است.