فرارو- دونالد ترامپ معمولاً کسی نیست که او را تاریخ دان بدانند، اما چرخش تند سیاست خارجی آمریکا در یک سال گذشته به سمت قارهٔ آمریکا، عملاً همان ایده ای را دوباره زنده کرده که حدود دو قرن پیش در دوران جیمز مونرو مطرح شد. حالا هم او به عنوان چهل وهفتمین رییس جمهور، این مسیر را تندتر و جدی تر دنبال می کند و حتی تصویر یک ضدِ مداخله گر را با تردید روبه رو کرده است، چون حرف هایی که اول شبیه شوخی های بد یا حرف های ناگهانی و بی حساب به نظر می رسیدند، وقتی تکرار شدند تبدیل به نشانه هایی تهدیدآمیز شدند؛ شاید فقط یک آدم ساده لوح همهٔ گفته های ترامپ را کلمه به کلمه درست بداند، اما نتیجه روشن است: باید این حرف ها را کاملاً جدی گرفت.

به نقل از روزنامه گاردین، ترامپ در ماه های اخیر مجموعه ای از تهدیدها و اقدامات تهاجمی را مطرح و دنبال کرده است: او احتمال استفاده از نیروی نظامی برای گرفتن کنترل گرینلند را رد نکرده، چند بار گفته کانادا باید ایالت پنجاه ویکم شود و حتی تهدید کرده کانال پاناما را تصرف می کند. هم زمان تعرفه های سنگینی علیه شرکای اصلی تجاری وضع کرده و هشدار داده ممکن است از پیمان تجاری کانادا مکزیک که در دورهٔ اول خودش امضا شد، خارج شود؛ او همچنین آشکارا در سیاست داخلی برخی کشورهای آمریکای لاتین مثل هندوراس و آرژانتین دخالت کرده، تلاش کرده بر دستگاه قضایی برزیل اثر بگذارد و در اکتبر هم رییس جمهور کلمبیا را تحریم کرده است. علاوه بر این ها، حملات مرگبار به قایق های مظنون به قاچاق مواد مخدر در آب های بین المللی را شروع کرده؛ اقداماتی که دولت با تروریست نامیدن قاچاقچیان سعی کرده برایشان مشروعیت بتراشد و در نهایت مکزیک، ونزوئلا و هر کشوری را که از نظر او در ورود مواد مخدر به آمریکا نقش دارد، به حملهٔ نظامی تهدید کرده است.

دیپلماسیِ ناوهای جنگی دوباره برگشته است: آمریکا یک نمایش کم سابقه از قدرت نظامی را در سواحل ونزوئلا مستقر کرده و هم زمان نفتکش ها را هم توقیف می کند. گفته می شود ترامپ در گفت وگوی اخیرش با نیکلاس مادورو، رییس جمهور اقتدارگرای ونزوئلا، به او برای کنار رفتن ضرب الاجل داده و حتی برای دستگیری اش جایزهٔ 50 میلیون دلاری تعیین کرده است. او نسبت به سرکوب های حکومت مادورو هم عملاً بی اعتناست. این اقدامات را مبارزه با مواد مخدر معرفی می کنند، اما ونزوئلا نه تولیدکنندهٔ اصلی مواد مخدر است و نه مسیر اصلی عبور آن؛ ضمن اینکه ترامپ به تازگی رییس جمهور پیشین هندوراس را با وجود اتهام ها و جرایم سنگین مرتبط با مواد مخدر، عفو کرده است.

به نظر می رسد آمریکا فکر می کند با فشارهای شدید می تواند مادورو را مجبور به فرار کند یا دست کم اطرافیانش را به کنار گذاشتن او وادار سازد، اما سؤال اصلی این است که اگر این اطمینان اشتباه باشد چه می شود؟ بنابراین پرسش جدی تر این است: آمریکا تا کجا حاضر است این مسیر را ادامه دهد؟

در سال 1823 مونرو به کشورهای اروپایی هشدار داد که در نیم کرهٔ غربی دخالت نکنند، اما در سال 2025 اقدامات ترامپ بیشتر از نگرانی دربارهٔ نفوذ رو به افزایش چین در همین منطقه خبر می دهد؛ حتی در سند جدید راهبرد امنیت ملی گفته شده آمریکا دوباره دکترین مونرو را اجرا می کند تا برتری اش را برگرداند. چیزی که از آن با عنوان همبستگی ترامپ یاد می شود، در واقع ادامه ای از همان مسیر همبستگی روزولت است؛ مسیری که در آن روزولت رویکرد دفاعی مونرو را به سیاست چماق بزرگ و سلطه جویی تبدیل کرد.

دونالد ترامپ می خواهد با کنار هم ردیف کردن متحدان، تحت فشار گذاشتن دیگران و داشتن یک حضور نظامی حساب شده، قدرت و اولویت های آمریکا را با اقتدار احیا کند. این رویکرد که آن را دکترین دونرو می نامند هم زمان از چند انگیزه تغذیه می کند: جلوگیری از مهاجرت گسترده، حساسیت شدید به قاچاق مواد مخدر، گرفتن امتیازهای تجاری، دسترسی به منابع معدنی و میل به نمایش های پرسر وصدا از سلطه و قدرت نمایی.

به نظر می رسد ترامپ تا وقتی خودش هم بتواند برای آمریکا حوزه نفوذ بزرگی شبیه قلمرو نفوذ شی جین پینگ و پوتین بسازد، خیلی از گسترش نفوذ چین و روسیه نگران نیست. در این چارچوب، دکترین جدید آمریکا بیش از آنکه یک سیاست منسجم باشد، از خواسته ها و کینه های شخصی ترامپ، روابط او با رهبران مختلف و آشفتگی ها و تناقض های داخل حلقه سیاسی اش اثر می گیرد. همین مسئله باعث شکاف های روشن در تیم سیاست خارجی او شده است. ریچارد گرنل، فرستاده ترامپ با نگاه بیشتر اقتصادی و معامله محور، از گفت وگو با مادورو حمایت می کند، اما در طرف دیگر مارکو روبیو، وزیر خارجه، آشکارا موضعی تند و سخت گیرانه دارد و چون پرونده های خاورمیانه و اوکراین تا حد زیادی از اختیارش بیرون است، وقت بیشتری برای تمرکز روی آمریکای لاتین پیدا کرده است.

گسترش سریع نفوذ چین در آمریکای لاتین و حوزهٔ کاراییب تا حدی نتیجهٔ این بود که آمریکا در سال های گذشته نسبت به این منطقه کم توجه تر شد. حالا چین به بزرگ ترین شریک تجاری بسیاری از کشورها تبدیل شده، هرچند آمریکا هنوز بزرگ ترین سرمایه گذار خارجی در منطقه است. کاخ سفید شاید فکر کند بازپس گرفتن نفوذ از دست رفته کار سختی نیست و حتی ممکن است تصور کند همین حالا هم نشانه هایی از موفقیت دارد: مثلاً حزب راست افراطیِ خاویر میلی در انتخابات میان دوره ای آرژانتین به شکل غیرمنتظره ای پیروز شد، آن هم بعد از اینکه ترامپ پیشنهاد یک بستهٔ نجات 40 میلیارد دلاری به آرژانتین داد، البته به شرط اینکه نامزد مورد نظر او برنده شود. از سوی دیگر، بی اعتنایی ترامپ به موضوع حقوق بشر باعث شده نایب بوکله، رهبر السالوادور نه یک تهدید بلکه یک امتیاز دیده شود، چون کشورش مهاجران ونزوئلاییِ اخراج شده از آمریکا را می پذیرد.

ماجرا فقط به هم پیمانان هم فکر محدود نیست: مکزیک زیر فشار، ظاهراً بیشتر به آمریکا نزدیک می شود و توافق های امنیتی تازه هم احتمالاً به استقرار نیروهای آمریکایی در بخش های مختلف منطقه منجر خواهد شد؛ اما در کشورهای دیگر، ترس از یک دولت غیرقابل پیش بینی و زورگو ممکن است برعکس عمل کند و آن ها را به چین نزدیک تر سازد. تجربه نشان داده تاکتیک های ترامپ زیاد نتیجهٔ معکوس می دهند: تحریم ها و تعرفه ها قرار بود روند پروندهٔ برزیل علیه ژاییر بولسونارو را متوقف یا بی اثر کند، ولی بولسونارو در نهایت به 27 سال زندان محکوم شد، محبوبیت لولا دا سیلوا بالا رفت و آمریکا هم بعدتر ناچار شد برخی تعرفه های مهمِ مواد غذایی را لغو کند.

اگر به ونزوئلا حمله شود، احتمالاً موجی از واکنش منفی در سراسر منطقه به راه می افتد و به گفتهٔ کارشناسان، حتی می تواند باعث افزایش شدید پناه جویی به سمت آمریکا شود. از طرف دیگر، اعتراض های پرسر وصدا و مکرر ترامپ درباره اینکه چین کانال پاناما را کنترل می کند، شرکت خصوصی هنگ کنگی سی کی هاچیسون را واداشت اعلام کند همه دارایی های بندری اش را به یک کنسرسیوم به رهبری شرکت آمریکایی بلک راک می فروشد؛ اما چین معامله را متوقف کرد و بعد هم گفت فقط در صورتی تأیید می کند که شرکت کشتیرانی دولتی چین، کاسکو، به کنسرسیوم اضافه شود. هرچند کاسکو قرار است از بنادر پاناما کنار گذاشته شود، گزارش ها می گویند ممکن است در عوض در ده ها بندر دیگر در نقاط مختلف جهان سهم بگیرد.

در آمریکای لاتین افراد کمی دوست دارند به یکی از این دو قدرت بزرگ یعنی آمریکا یا چین وابسته شوند؛ و نگرانی این منطقه از زورگوتر شدن واشنگتن، شبیه اضطرابی است که متحدان آسیایی و اروپایی آمریکا هم دارند: از یک طرف از زورگویی آمریکا می ترسند و از طرف دیگر از اینکه ناگهان عقب بکشد و آن ها را تنها بگذارد. در این میان کانادا به تقویت رابطه اش با اروپا علاقه دارد و نزدیک تر شدن اتحادیهٔ اروپا و آمریکای لاتین هم می تواند برای هر دو طرف سودمند باشد، اما توافق تجاری مهم میان بروکسل و بلوک مرکوسور که قرار بود همین ماه امضا شود دوباره متوقف شده است؛ و اروپا باید امضای آن را به یک اولویت جدی تبدیل کند.

اختلاف های شدید سیاسی داخل آمریکای لاتین و تفاوت منافع میان کشورها و قاره ها، باعث می شود همکاری ها حد و مرز مشخصی داشته باشد؛ اما با این وجود، رفتار بی محابا ترامپ دارد روندهایی را راه می اندازد که ممکن است در نهایت به ضرر خودِ آمریکا تمام شود و روزی واشنگتن بابتشان پشیمان شود.