مهرداد خدیر در عصر ایران نوشت: اگر از داوری درباره مرحوم امیر عبداللهیان به خاطر نوع دل خراش از دنیا رفتن او صرف نظر کنیم و اگر نخواهیم تعبیر ضعیف ترین را برای سید عباس عراقچی به کار ببریم او بی تردید خسته ترین و منتظرترین وزیر خارجه در تاریخ جمهوری اسلامی است و این واقعیت با سه اتفاق هر بار خود را نشان می دهد:

یکی هر بار که هم زمان با او محمد جواد ظریف هم سخن می گوید تا بدانیم عراقچی چقدر معمولی است و ظریف تا چه حد دیپلمات و استاندارد. خصوصا وقتی آقای عراقچی گفته باشد تحریم، برکت است و نداند که وقتی کیهانِ ضد دولت متبوع گفته او را تیترِ یک کند چقدر سوتی داده و پرت گفته است تا جایی که جواد ظریف را وادارد به صراحت بگوید: تحریم، مادر رانت است . البته آقای عراقچی بیش از نگاه به شرکای خارجی در داخل اصرار دارد ثابت کند خیلی خودی است ولی این را فهمیده ایم و لازم نیست مدام تکرار کند.

دوم هر گاه به جای سفر خارجی راهی استان ها می شود و تازگی ها به مسایل اقتصادی و گمرکات هم علاقه مند شده و سخنگوی وزارت خارجه هم در توجیه می گوید: در برخی کشورها وزارت خارجه و تجارت خارجی دارند . ماشاء الله به این استدلال! بلا نسبت شما که دیگر نباید نقش سانچو برای دُن کیشوت را بازی کنی!

سوم هنگامی که تاریخ جمهوری اسلامی را مرور می کنیم تا بدانیم چگونه از وزیرانِ با هیجان به جناب عراقچیِ سرد و منتظر فرمان رسیده ایم!

اولین وزیر خارجه جمهوری اسلامی، دبیر کل جبهه ملی ایران بود. کسی که شاه به او پیشنهاد نخست وزیری داده بود و نپذیرفت. وزیر و یار دکتر محمد مصدق و نماینده کرمانشاه در مجلس شورای ملی: دکتر کریم سنجابی که چون آب او با مهندس بازرگان به یک جو نمی رفت کناره گرفت.

دومی دکتر ابراهیم یزدی؛ یار و همراه امام خمینی در 118 روز اقامت در نوفل لوشاتو که به رغم سال های طولانی اقامت در آمریکا فارسی را به زیبایی و البته با کمی لهجه مخلوط انگلیسی قزوینی صحبت می کرد. او متولد 1310 بود. یعنی سال 58 وقتی وزیر خارجه شد 48ساله و وقبل از آن یک فعال سیاسی تبعیدی بود؛ بی سابقه سفارت و معاونت وزارت. در حالی که عباس آقای عراقچی اکنون 62ساله است و حتی یک جمله جذاب اختصاصی هم ندارد.

سومین ابوالحسن بنی صدر بود که در دولت موقت سمت اجرایی نگرفت و بعد از آن وزارت خارجه را هم زمان با وزارت اقتصاد پذیرفت ولی چون سودای ریاست جمهوری داشت و دید گره گروگان ها کور شده و اراده غالب انتقام از جیمی کارتر و استفاده ابزاری از آن هاست وزارت اقتصاد را ترجیح داد و بیشتر برای رد این باور که اهل حرف است تا عمل و طی دو هفته دو طرح بزرگ را به اجرا گذاشت: اولی وام 300 هزار تومانی مسکن با 30 هزار تومان سپرده گذاری در حالی که در آن موقع (آبان 58) قیمت یک متر مربع آپارتمان در میدان ونک تهران 5500 تومان بود! و خیلی ها خانه دار شدند. سریع و بی درد سر و اگر خانه ها را داشته باشند قیمت آن ها حالا با همان قدمت 40ساله سر به چند میلیارد می زند.

دوم ادغام بانک های خصوصی با صاحبان فراری یا بدهکار و تعیین تکلیف سپرده گذارانِ نگران و ایجاد دو بانک ملت و تجارت به جای داریوش و ایران و ژاپن و ایران و فلان‎های دیگر.

وزیر بعدی صادق قطب زاده بود و او هم با سودای ریاست جمهوری که بر سر بازگرداندن شاه، بلندپروازی کرد و دقیقه 90 نقشه او خنثی شد.

دولت رجایی وزیر خارجه نداشت چون بنی صدر زیر بار مهندس موسوی نمی رفت و وقتی میرحسین موسوی وزیر خارجه شد که بنی صدر از ریاست جمهوری برکنار شده بود.

در آن فاصله سرپرستی با مرحوم رجایی و در واقع با بهزاد نبوی بود. چندان که می بینیم در جلسه شورای امنیت سازمان ملل در مهر 59 با اورکت مشکی بالای سر نخست وزیر ایستاده است. عکسی که بعد از 88 از کتاب های درسی حذف شد چون بهزاد را به زندان انداخته بودند تا هم زندان شاه را تجربه کرده باشد هم زندان حکومتی را که برای تأسیس و برپایی آن رفاه خانه پدری با گرایش به رژیم پهلوی را ترک کرده بود.

در تابستان 60 میرحسین موسوی وزیر خارجه شد و چون به سرعت به نخست وزیری رسید خیلی ها وزارت او را از یاد برده اند مگر آن ها که بعد 88 دنبال سندسازی علیه او گشته باشند!

وزیر بعدی دکتر ولایتی بود که در دولت موسوی و دولت هاشمی رفسنجانی 16 سال پیاپی بر این مسند نشست و گرومیکو ی ایران شد. درست است که مهیج نبود ولی در اوج شعارها رفتار او کاملا دیپلماتیک بود شاید جز علاقه بسیار به کت وشلوار سفید که بیشتر مناسب دامادهاست ولی در مجامع رسمی این رنگ را ترجیح می داد.

درست است که جانشین او کمال خرازیِ عبوس بود که از حال و هوای نظامت مدرسه علوی بیرون نمی آمد اما وزیر خاتمی بود و همین کفایت می کرد.

احمدی نژاد هم دو وزیر خارجه داشت: یکی منوچهر متکی که چون او را درسنگال و در یک سفر خارجی برکنار کرد سر و صدا شد و دیگری دانشمندی که انتخاب نظام بود و مذاکرات پنهان با آمریکایی ها را کلید زد: علی اکبر صالحی.

دوران معجزه هزاره سوم که تمام شد حسن روحانی با جواد ظریف -که ذکر خیر او رفت- آس، رو کرد. سراسر هیجان و ابتکار و شهره با برجام و هر قدر مقامات دیگر زبان ندان او چیره و مسلط. یک دیپلمات کامل که به جای دشمن می گفت رقیب و مدیریت بحران به جای انکار آن و این یکی را البته عباس آقای عراقچی از او یاد گرفته. از یک سو به دوستی با سردار سلیمانی می بالید و در سوگ او اشک ریخت و از جانب دیگر وقتی بی هماهنگی دستگاه دیپلماسی بشار اسد را به تهران آوردند استعفا کرد و البته بازگشت.

مرحوم رییسی هم دستیار رییس مجلس را وزیر خارجه کرد. او هم کاملا با نهادهای دیگر هماهنگ و در مواردی مطیع بود ولی چون خود مرحوم رییسی هم این گونه بود و ادبیات رسمی را تکرار می کرد توی ذوق نمی زد. خدایش بیامرزاد که با آن قد و قامت بالا چه فرجام تلخی داشت در آن سقوط ورزقان.

طبعا با روی کار آمدن مسعود پزشکیان انتظار می رفت معاون ظریف کمی مانند او باشد ولی هر چه گذشت بیشتر نشان داد که به کدام سو مایل است. نه که ندانیم وزیران دیگر هم از فیلترهای امنیتی می گذرند چه رسد به سکان دار دستگاه دیپلماسی ولی انگار اصرار داشت یا دارد گاهی درست عکس سخنان رییس جمهور را بر زبان آورد! رییس خودش.

تنها موردی که توجه افکار عمومی را به او جلب می کند زندگی خصوصی و حضور همسر او در فضای مجازی است. تازگی هم صاحب فرزند دیگری شده و به خاطر آینده همین نوزاد نباید می گفت: تحریم، برکت است! اما گفت و حالا برویم سراغ انگیزه این قیاس و بخوانیم برخی سخنان محمد جواد ظریف در کنگره حزب تازه تأسیس عهد ایران را تا بدانیم چقدر فاصله دارند که البته در جایگاه دانشگاهی ظریف به عنوان استاد واقعی دانشکده مطالعات جهان هم ریشه دارد:

-دنیای امروز دیگر دنیای بلوک بندی های کلاسیک و اتحادهای دائمی نیست. امید بستن به متحدان پایدار، دیگر معنای گذشته را ندارد و اگر کسی در این جهان به دنبال اتحاد ثابت باشد، بیش از آنکه دیگری را سرزنش کند، باید در نگرش خود تجدیدنظر کند.

-نگرش مبتنی بر دشمن سازی، کنشگران را از بهره گیری از همه ظرفیت ها محروم می کند. این منطق، همان قدر که در عرصه جهانی صادق است، در عرصه داخلی نیز صدق می کند؛ چراکه حذف در جهان به حذف ایران می انجامد و حذف در ایران، به حذف گروه ها و بخش هایی از جامعه.

-دنیای امروز نه دنیای هخامنشی است و نه دنیای صفوی. ما بر یک پایه تمدنی عمیق و ریشه دار ایستاده ایم و باید به آن افتخار کنیم، اما نگاه مان باید معطوف به آینده باشد.

- امید به آینده، محصول تلاش ها و تجربه های گذشته است. ما نمی توانیم برای 500 سال آینده، هخامنشی شویم؛ دنیای امروز، دنیای دیگری است.

-نباید دوباره مانند جنگ دوم ایران و روس، با امید آزادی قفقاز شمالی، سربازان را به میدان آورد و پس از آن به قراردادها متوسل شد و صلحای گذشته را خائن نامید.

- هیچ گاه نباید تصور کنیم که به آخر خط رسیده ایم، زیرا پایان خط وجود ندارد. اگر جرأت کنیم از گذشته آزاد شویم و به آینده بیندیشیم، خواهیم توانست آینده ای متفاوت بسازیم. تمرکز ما باید بر ساختن آینده باشد؛ آینده ای که مبتنی بر آرمان گرایی واقع گرایانه است. بدون آرمان، زندگی و هدف معنایی نخواهد داشت؛ اما این آرمان ها باید با واقعیات سازگار باشند.

- واقع گرایی به ما می گوید آرمان داشته باش، اما زمین را هم ببین. با استواری بر واقعیت ها حرکت کن.

-نورولوژیست ها می گویند وقتی به پدیده ای نگاه می کنیم، تنها 15 درصد آنچه می بینیم از چشم وارد می شود و 85 درصد آن در مغز ما شکل می گیرد. به همین دلیل است که من و شما می توانیم یک واقعیت واحد را ببینیم، اما برداشت های متفاوتی داشته باشیم. پس باید از مطلق انگاری فاصله بگیریم و بپذیریم که دیگران نیز ممکن است درست ببینند. می توان جور دیگری دید و نگاه تازه ای داشت.

و سرانجام این سخن طلایی: مزیت نسبی ایران با هم کار کردن و قرار گرفتن در حلقه وصل است، نه زیستن در منطق دشمنی و حذف. با این ظرفیت می توان حرکت کرد. نگویید اقلیت هستیم؛ اجازه بدهید سخنم را با شعر مولانا به پایان ببرم: تو مگو همه بجنگند و ز صلح من چه آید؛ تو یکی نه ای، هزاری؛ تو چراغ خود برافروز . (پایان نقل سخنان آقای ظریف)

این گفتار البته قصد انکار تأثیر منفی رفتارهای ترامپ و جنگ 12 روزه را بر لحن آقای عراقچی ندارد ولی بخشی از وزارت ظریف در دولت روحانی هم با ترامپ دوره اول هم زمان بود و مشکل با لحن نامتناسب عراقچی با الزامات دیپلماسی است. دیپلماسی تنها بستن یقه تا بالا و مراقبت از دگمه کت موقع ایستادن و لبخندهای مصنوعی و جواب های مبهم نیست که تازه همین ها را دیپلمات های بعد از انقلاب با صرف هزینه فراوان یاد گرفتند!

ایده و استراتژی باید داشته باشند و همان قاعده جبر و اختیار و این که در همان محدوده جبر هم می توان اختیارهایی اعمال کرد و این ادعا که آدم ها تأثیری ندارند حرف هویدا در دادگاه بود یا آن که زمان پهلوی گفت من آلت فعل بودم چون اگر آدم ها تفاوت نداشتند ظریف را در همان معاونت تشریفاتی راهبردی ریاست جمهوری تحمل می کردند و همین که اسم جانشین او را نمی دانیم یعنی به قول نیچه تفاوت است که تفاوت می آورد یا اگر آدم ها تفاوت نداشتند چه نیاز به آمدن همتی به جای فرزین بود؟