واکنش دولت به اعتراضات روزهای اخیر همدلانه بود. مقامات سیاسی در اظهارنظرهایشان اعتراضات مردم را به رسمیت شناختند و تاکید کردند که پیگیر مطالبات هستند.

به گزارش دنیای اقتصاد، دو فعال سیاسی قابل پیش بینی بودن و اقتصادی بودن این اعتراضات را دلیل این واکنش دولت دانستند.

اعتراضات اقتصادی از هفتم دی آغاز شد. بعدازظهر روز یکشنبه، فروشندگان بازار موبایل در اعتراض به افزایش بی رویه نرخ ارز اعتراض را از مرکز پایتخت در خیابان حافظ شروع کردند. کسبه کرکره مغازه ها را پایین کشیدند و در مقابل دو پاساژ علاءالدین و چارسو صفوف اعتراض شکل گرفت. از روز بعد، اعتراض به سایر نقاط تهران از جمله بازار 15 خرداد، شوش، حسن آباد، شادآباد و… نیز کشیده شد.

اعتراضات پراکنده ای نیز طی دو روز گذشته در شهرهای همدان، شیراز، یزد، کرمانشاه، اهواز، ملارد، فسا، فولادشهر، سبزوار و… شکل گرفت. دانشجویان در برخی دانشگاه ها مثل تهران، بهشتی، علامه، خواجه نصیر، امیرکبیر و… نیز با مردم همراه شدند.

از نگاه حسین ایمانی جاجرمی، جامعه ایران بخش اصلی هزینه های فشار اقتصادی را پیش تر پرداخت کرده و دیگر ظرفیتی برای تحمل بارهای تازه ندارد. به باور او، ادامه تعویق در تصمیم های سخت و اصلاحات واقعی، تنها به انباشت بحران و افزایش هزینه های اجتماعی منجر می شود.

اما واکنش ها به این اعتراضات چه بود؟ گزارش ها و ویدئوهای منتشر شده در فضای مجازی حاکی از حضور نیروی انتظامی برای کنترل تجمعات است. همچنین پرتاب گاز اشک آور و بازداشت تعدادی از معترضان به صورت غیررسمی گزارش شده است. در برخی موارد مثل پاساژ علاءالدین و چارسو نیز کسبه گزارش کرده اند که از اتحادیه با آن ها تماس گرفته و خواسته اند که مغازه ها را باز کنند.

با این حال دولت از همان ساعات اولیه تلاش کرد واکنشی همدلانه با معترضان داشته باشد. مسعود پزشکیان، رییس جمهوری در شبکه ایکس نوشت که معیشت مردم دغدغه هر روز اوست و تاکید کرد به وزیر کشور ماموریت داده تا با نمایندگان معترضان در مورد مطالباتشان گفت وگو کند تا دولت نسبت به آن ها پاسخگو باشد.

فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت نیز یک روز پس از اعتراضات در نشست خبری تاکید کرد که دولت اعتراضات را به رسمیت می شناسد و واکنش مردم به وضعیت معیشت و اقتصاد را امری طبیعی می داند. او البته به اعتراضات مسالمت آمیز به عنوان حق شهروندی اشاره کرد. اشاره او به اصل 27 قانون اساسی بود که بر مبنای آن تشکیل اجتماعات و راهپیمایی ها، بدون حمل سلاح، به شرط آنکه مخل به مبانی اسلام نباشد آزاد است.

همچنین جعفر قائم پناه، معاون اجرایی رییس جمهور هم با عذرخواهی از مردم به دلیل تورم 40 درصدی بر شنیدن صدای مردم تاکید کرد.

برخورد با اعتراضات معیشتی اغلب در ابتدای شکل گیری آرام تر از سایر اعتراضات بوده است. وضعیت معیشتی و نرخ دلار که باعث شکل گیری اعتراضات اخیر شده تا این لحظه همدلی دولت با معترضان را به همراه داشته است.

عباس عبدی، تحلیلگر سیاسی و روزنامه نگارمعتقد است این امر که اعتراضات وجه اقتصادی و مدنی داشته در نوع برخورد دولت بی تاثیر نیست، اما او در مورد دلایل دیگر شیوه برخورد با اعتراضات اخیر توضیح داد: یکی از دلایل می تواند این باشد که این اعتراضات وجه اقتصادی و مدنی داشته و هنوز به سیاست کشیده نشده است. همچنین به همین دلیل تصور بر این بوده که مخاطب اعتراضات بیشتر دولت است تا کل حاکمیت. شاید پوشش دادن رسانه های رسمی مثل صداوسیما هم به همین دلیل بود.

اما دلیل اصلی برخورد همدلانه دولت با معترضان، حسی است که نسبت به ماجرا داشت. آن ها را معترضانی دید که حق اعتراض دارند. در مقام انکار و سرکوب نبود. پزشکیان هم چند بار تاکید کرده که من جلوی مردم نمی ایستم. همچنین در ادبیات رسمی دولت شاهد توصیف اعتراضات به عنوان توطئه دشمن نبودیم که این خواه ناخواه به تلطیف اعتراضات کمک می کند.

این برخورد همدلانه و پیگیرانه را در اتفاق مربوط به خودسوزی یک جوان در خوزستان هم شاهد بودیم. پزشکیان نیامده که درگیری و دعوا راه بیندازد. از همه مهم تر نیامده که به هر قیمتی بماند. امری که در میان سیاستمداران اصولگرا کمتر دیده می شود. این رفتار دولت هم احتمالا در بقیه بخش های حاکمیت موثر است.

اما آیا باید رویکرد دولت را از حاکمیت جدا دانست و در صورت تداوم اعتراضات منتظر برخورد سخت تر بود؟ عبدی این طور به این سوال پاسخ داد: ما نمی دانیم که بخش های غیر از دولت در مورد اعتراضات چه در ذهن دارند. اما تا اینجا شاهد رفتار همدلانه دولت با معترضان بوده ایم. اینکه آیا باید رویکرد حاکمیت را از دولت در این خصوص جدا کرد یا نه؟ شاید بتوان گفت هم نه به این دلیل که بالاخره دولت در همین حاکمیت کار می کند و برای مردم هم چندان جدا از هم در نظر گرفته نمی شود و هم بله می شود حسابشان را جدا کرد چون این دولت با رای مستقیم مردم و همراهی آن ها در انتخابات روی کار آمده است.

البته هنوز به شکل قطعی نمی توان گفت که اعتراضات صرفا به دلیل مساله معیشتی بوده و باید نگاهی به تقارن این اعتراضات با سفر نتانیاهو به فلوریدا هم داشت که سوال برانگیز است. البته در برخی شهرها هم اعتراضات و شعارها سیاسی بوده است، ولی در عین حال هنوز مساله تمام نشده و برای اظهارنظر قطعی باید صبر کرد.

محمد مهاجری، تحلیلگر سیاسی و روزنامه نگار هم گفت این اعتراضات قابل پیش بینی بود و شاید یکی از دلایل شیوه برخورد دولت با اعتراضات از آمادگی ضمنی آن ها نشات می گیرد.

او توضیح داد: از زمانی که پزشکیان بر سر کار آمده، به دلیل مشکلات انباشته، تشدید تحریم ها و وضعیت اقتصادی کشور، محدود شدن راه مذاکرات ایران و غرب و… انتظار می رفت که مشکلات تشدید شده و اعتراضاتی شکل بگیرد. این فضا محصول ناکارآمدی ها وعدم هماهنگی تیم اقتصادی دولت است که کشور را به سمت یک نابسامانی سوق داد.

علاوه بر آن جنگ 12 روزه و تبعات آن نیز در ایجاد فضای امروز بی تاثیر نبود. در واقع پیش از جنگ هم انتظار می رفت که اعتراضاتی شکل بگیرد، اما جنگ آن را به تعویق انداخت. در نهایت افزایش 30 درصدی نرخ ارز طی دو ماه گذشته این آتش زیر خاکستر را شعله ور کرد. این اعتراضات اخیر از جنس اعتراضات سال 1396 است که جنبه اقتصادی و حضور طبقه متوسط و نزدیک به متوسط در آن پررنگ بود. به نظر می رسد شاخک های دولت به درستی کار کرد، موضوعات را اقتصادی دید و بلافاصله در جهت ترمیم آن قدم برداشت.

البته به نظر من باید کار بنیادی تری انجام شود. تیم اقتصادی دولت پویا و فعال نیست و توانمندی آن متناسب با شرایط امروز کشور نیست. باید روش های دولت قبل که ضعیف ترین دولت تاریخ جمهوری اسلامی بود، کنار گذاشته و تیم کارکشته تری انتخاب شود و به بهانه پروژه وفاق از نیروهای ناتوان استفاده نکرد.

او معتقد است امروز که مطالبات و محمل اعتراضات اقتصادی است باید به آن رسیدگی کرد و در این مورد توضیح داد: اما اگر به این اعتراضات رسیدگی نشود، این مطالبات به سمت و سوی دیگری خواهد رفت. دولت باید تا فضای اعتراضات در این سطح است سریع تر به وضعیت نابسامان کنونی رسیدگی کند و نشان دهد که توان اداره کشور را دارد.

در این شرایط است که اعتراضات در سطح کنونی متوقف خواهد شد. زمانی که جنگ شد ما شاهد شکل گیری انسجام اجتماعی گسترده ای بودیم. جز اقلیتی محدود همه پشت ایران ایستادند و مردم هم به خیابان نریختند. انتظار می رفت بعد از شکل گیری این همدلی گسترده، اصلاحات آنی و جدی در کشور صورت بگیرد، حتی اگر جنبه سمبلیک داشته باشد. برای نمونه رفع فیلتر تلگرام یا ملغی شدن قانون انتصاب مشاغل حساس برای داشتن انتخاب های شایسته تر.

انتظار می رفت همان طور که قانون موسوم به حجاب ملغی شد در حوزه های دیگر از جمله فیلتر تلگرام هم این اتفاق بیفتد تا سرمایه اجتماعی دولت رو به اضمحلال نرود، اما نه تنها این اتفاق نیفتاد در برخی حوزه های اقتصادی نیز دولت یله و رها عمل کرد و سرمایه اجتماعی رییس جمهور کمتر شد. اگر مردم اطمینان پیدا کنند که دولت اراده کامل برای رفع مشکلات را دارد، همچنین ترمیم جدی در کابینه انجام شود نباید شاهد ادامه دار شدن اعتراضات باشیم.

گرچه هنوز برای قضاوت در مورد برخورد با اعتراضات مردم زودهنگام است و تداوم اعتراضات یا خاموش شدن آن تصویر دقیق تری برای تحلیل در اختیار قرار می دهد، اما به نظر می رسد تا این لحظه دست کم دولت تلاش کرد واکنش ایجابی نسبت به اعتراضات 1404 داشته باشد و درصدد شنیدن صدای معترضان است.