فرارو- 26 استان همزمان با برودت هوا در ایران تعطیل شدند؛ تصمیمی ضرب الاجل که با هدف بهینه سازی مصرف انرژی اتخاذ شده. این در حالی است که کمبود گاز پدیده ای پیش بینی پذیر و تکرارشونده است، اما هر سال دولت به جای اصلاح ساختاری، به تعطیلی گسترده متوسل می شود. در عین حال، طرح افزایش قیمت انرژی که از سوی برخی کارشناسان به عنوان ابزار کنترل مصرف مطرح می شود، در بستر معیشتی فعلی مورد پرسش قرار می گیرد.

به گزارش فرارو، روزانه 300 تا 350 میلیون مترمکعب کسری گاز در ایران منجر به تصمیم برای تعطیلی ایران می شود. در این چرخه احتمال کم شدن مصرف وجود دارد، اما در نقطه ای دیگر مردم، صنایع و حتی دولت را با مشکلات اقتصادی مواجه می کند. از سویی وقتی مساله افزایش قیمت انرژی مطرح می شود، کارشناسان به افزایش تورم ناشی از یارانه های انرژی اشاره دارند؛ یارانه ای که از دید برخی از آن ها بهتر است مستقیما به مردم داده شود تا هم بر مصرف آنان تاثیرگذار باشد و هم از نارضایتی آنان جلوگیری کند. اما، دولت برای گرفتن این تصمیم بر سر دوراهی انتخاب بین بد و بدتر گیر افتاده و این استیصال سبب شده که چرخه سرما، کمبود انرژی، تعطیلی هر سال تکرار شود. این دوراهی چیست و گاز در انرژی در کدام نقطه هدر می رود؟

علیرضا کفش کنان، کارشناس انرژی، در گفت وگو با فرارو به این پرسش ها پاسخ داده و می گوید: در صورت نبود تحریم، با ادامه همین سیاست ها در حوزه انرژی همچنان با مشکلات جدی مواجه خواهیم شد و تورم ادامه پیدا می کند. تورم زمانی ایجاد می شود که دولت به جای سرمایه گذاری در راه اندازی کسب وکارها، منابع مالی را صرف تامین انرژی می کند و مصرف کننده این منابع را هدر می دهد، در نتیجه دولت در چرخه ای ناگزیر برای تامین منابع باقی می ماند.

علیرضا کفش کنان به فرارو گفت: در سال 1402 حدود 64 میلیارد مترمکعب از مجموع 250 میلیارد مترمکعب گازی که به شبکه تزریق می شود با کسری مواجه بودیم. در سال 1403 نیز حدود 25 درصد گاز کشور دچار کمبود شد؛ کمبودی که در اوج سرمای زمستان نمود جدی تری پیدا می کند. در فصل سرد، حداکثر تولید گاز به حدود 850 میلیون مترمکعب در روز می رسد، در حالی که روزانه نزدیک به 300 میلیون مترمکعب کمبود وجود دارد.

یکی از دلایل اصلی این وضعیت از دید او: نبود سرمایه گذاری کافی در سال های گذشته در حوزه توسعه میادین گازی است؛ موضوعی که باعث افت سالانه فشار در این میادین شده است. از سوی دیگر، مصرف گاز به صورت بی رویه ادامه دارد و اقدامات موثری برای کنترل آن انجام نشده است. گازرسانی گسترده به تمامی مناطق، حتی مناطقی که بهتر بود دست نخورده باقی بمانند، نیز فشار مضاعفی بر شبکه وارد کرده و در نتیجه، ناچار به قطع گاز در برخی مقاطع شده ایم.

این کارشناس انرژی اشاره دارد: در کنار مسئله سرمایه گذاری، نقش تحریم ها و فرسودگی شبکه گاز نیز قابل چشم پوشی نیست؛ چرا که صنعت گاز علاوه بر منابع مالی، به فناوری پیشرفته وابسته است و تحریم ها هر دو حوزه را تحت تاثیر قرار داده اند. در نبود فناوری های به روز، میادین گازی با افت تولید مواجه می شوند؛ به گونه ای که میدان پارس جنوبی، که بیش از 70 درصد گاز کشور را تامین می کند، سالانه با حدود 4 درصد افت فشار روبه رو است.

برای جبران این افت او اجرای طرح های فشارافزایی به واسطه فناوری را ضروری دانسته و می گوید: هرچند بخشی از این فناوری در داخل کشور وجود دارد، اما اجرای کامل این پروژه ها به سرمایه گذاری سنگین، بیش از 20 میلیارد دلار، نیاز دارد؛ سرمایه ای که تامین آن به دلیل تحریم ها با دشواری جدی مواجه شده است. از سوی دیگر، تحریم ها با تحمیل تورم به اقتصاد کشور، روند اجرای پروژه های حوزه انرژی را نیز کندتر کرده اند.

او اضافه می کند: با این حال، تحریم نمی تواند بهانه ای برای توقف یا انفعال باشد. در چنین شرایطی، ضرورت دارد منابع محدود موجود به صورت هدفمند به سمت پروژه های اولویت دار هدایت شود تا از تشدید بحران در بخش انرژی جلوگیری شود.

از دید او: این بحران تنها به زمستان محدود نمی شود. در تابستان نیز نیروگاه های کشور که حدود 250 میلیون مترمکعب گاز در روز نیاز دارند و در سال های گذشته این میزان به راحتی تامین می شد، اکنون با کمبود مواجه اند. میزان گاز تحویلی به نیروگاه ها در تابستان حدود 50 میلیون مترمکعب کمتر شده و آن ها را به استفاده از سوخت هایی مانند مازوت و گازوییل سوق داده است. در شرایط فعلی حتی نیمی از 250 میلیون مترمکعب گاز مورد نیاز نیروگاه ها نیز تامین نمی شود.

کفش کنان می گوید: البته برخلاف سال گذشته که مشکل ذخایر گازوییل و مازوت داشتند امسال نداریم، ولی این مساله با این وجود که کمبود برق را جبران می کند ولی به روشنی بر هوای پاک و آلودگی هوا تاثیر جدی می گذارد.

در خصوص قطع شدن صادرات گاز به عراق و تاثیر آن بر کمبود گاز داخلی، این کارشناس انرژی تصریح می کند: در فصل زمستان، سیاست گذاری دولت بر تامین نیاز بخش خانگی و تجاری متمرکز می شود و به همین دلیل، ناگزیر در برخی مقاطع صادرات گاز به کشورهای همسایه متوقف می شود؛ اقدامی که هرچند به اعتبار صادراتی کشور لطمه می زند، اما از نگاه تصمیم گیران اجتناب ناپذیر است. میزان گاز صادراتی به عراق در مقایسه با مصرف داخلی و مجموع حدود 250 میلیارد مترمکعب گاز کشور رقم بالایی محسوب نمی شود، با این حال محدودیت ها اجازه تداوم صادرات را نمی دهد. در این شرایط، شرکت گاز تلاش می کند با اتکا به حداقل ظرفیت های موجود، مدیریت شبکه را به گونه ای پیش ببرد که نیازهای اولویت دار داخلی تامین شود.

برای مدیریت کمبود گاز، علاوه بر قطع صادرات به کشورهای همسایه، گزینه تعطیلی ها نیز مطرح می شود که به گفته کفش کنان، اگرچه تصمیمی اجباری است، اما به طور مستقیم به اقتصاد، کسب وکار مردم و حتی دولت آسیب می زند. او با اشاره به تجربه کمبود برق می گوید: همان طور که در آن حوزه به قطعی ها روی آوردیم، در صورت تداوم ناترازی گاز نیز ناچار به تعطیلی خواهیم شد. این در حالی است که پاییز امسال اساسا پاییز سردی نبود و اگر دما پایین تر می آمد، قطعی ها و تعطیلی ها گسترده تر می شد؛ به ویژه با توجه به اینکه در تابستان نیز گاز صنایع کاهش یافته بود.

به اعتقاد او: ریشه این کمبودها به سیاست گذاری های نادرست بازمی گردد و نشان می دهد به دلیل نگرانی از نارضایتی اجتماعی افزایش قیمت انرژی، اصلاح تعرفه ها و مدیریت مصرف به تعویق افتاده است. ارزانی گاز برای مصرف کننده باعث شکل گیری مصرف بی رویه شده، در حالی که راهکار، گران شدن گاز برای همه نیست؛ بلکه باید بدمصرف ها و پرمصرف ها مشمول تعرفه بالاتر شوند و برای مصرف کنندگان خوش مصرف، انرژی با قیمت ارزان تر تامین شود.

به گفته کفش کنان: راه حل اصولی آن است که یارانه های غیرمستقیم انرژی که بیش از 100 میلیارد دلار برآورد می شود، به جای تزریق به قیمت انرژی، به صورت پرداخت مستقیم به مردم اختصاص یابد تا آثار مثبت و عادلانه تری به همراه داشته باشد.

او می افزاید: ما نگران معیشت مردم هستیم بنابراین انرژی را گران نمی کنیم، اما آیا تعطیلی ها معیشت مردم را تحت شعاع قرار نمی دهد؟ ما بین دو انتخاب بد و بدتر گرفتار شدیم و مجبور هستیم راه بد را انتخاب کنیم؛ راهی که بهترین کشورها انتخاب کردند حتی کشورهایی که منابع نفت و گاز دارند همچون نروژ. آن ها چطور معیشت مردم را اصلاح کردند؟ جالب توجه است که بخشی از تورم موجود در جامعه وابسته به همین یارانه هایی است که پرداخت می شود. اگر قیمت ها اصلاح شود ممکن است برخی کسب و کارها آسیب ببینند ولی برخی کسب و کارهای دیگری راه می افتد.

کفش کنان می گوید: قیمت های پایین انرژی باعث ناترازی در شبکه شده و این ناترازی منجر به قطع گاز و برق مشترکان، به ویژه صنایع، می شود. برخی از صنایع حتی اعلام کرده اند که حاضرند با قیمت واقعی انرژی هزینه کنند، اما گاز کافی در اختیارشان نیست. در واقع، نبود گاز و انرژی قابل اعتماد، بدتر از گاز گران است؛ چرا که بدون تامین، کسب وکارها حتی با پرداخت هزینه هم قادر به ادامه فعالیت نیستند. اگر قیمت ها به سطح واقعی برسد، صنایع می توانند با برنامه ریزی و اطمینان از منابع، فعالیت خود را رونق دهند. مگر حرکت به سمت احداث انرژی خورشیدی و سایر منابع تجدیدپذیر، فرصت های کسب وکار جدید ایجاد نکرد؟

این کارشناس انرژی می گوید: بسیاری از صنایع در حال حاضر مزیت واقعی تولید ندارند، اما با انرژی رایگان و ارزان به سمت تولید کالاهایی می روند که نه برای اقتصاد داخلی سودآورند و نه مزیت رقابتی واقعی دارند. این کالاها با استفاده از انرژی ارزان تولید و سپس صادر می شوند و به اشتباه به عنوان مزیت تلقی می شوند، در حالی که تولید بهینه اتفاق نمی افتد و انرژی هدر می رود. برای نمونه، در پتروشیمی ها اگرچه مزیت رقابتی وجود دارد، اما تولید با انرژی ارزان منجر به هدررفت شدید منابع می شود؛ در بخش گاز حدود 18 میلیارد مترمکعب به صورت فلر هدر می رود، چرا که سرمایه گذاری برای کاهش این هدررفت بدون اصلاح قیمت انرژی مقرون به صرفه نیست.

او می افزاید: در صنعت سیمان نیز وضعیت مشابه است؛ گاز مصرف شده در کوره ها به صورت حرارت هدر می رود و واحدهای بازیافت حرارت (WHR) که می توانند تا 35 درصد برق مورد نیاز کارخانه را تامین کنند، در ایران اجرا نشده اند، زیرا انرژی ارزان انگیزه ای برای سرمایه گذاری ایجاد نمی کند. با واقعی شدن قیمت انرژی، سرمایه گذاری در بازیافت انرژی و حرارت صرفه اقتصادی پیدا می کند و هزینه ها بازمی گردد، ضمن اینکه چنین اقداماتی به کاهش آلودگی هوا نیز کمک می کند. صنایع سیمانی ایران در حال حاضر جزو آلوده کننده ترین صنایع سیمان جهان هستند، زیرا حرارت هدررفته آلاینده تولید می کند و مشابه این وضعیت در پتروشیمی و فولاد نیز دیده می شود.

کفش کنان می گوید: در حال حاضر صنایع به دلیل تحریم ها به سمت خرید تجهیزات پربازده و کم مصرف حرکت نمی کنند، اما این موضوع نباید باعث شود که سوءمدیریت و سیاست گذاری نادرست را به گردن تحریم بیاندازیم. حتی در صورت نبود تحریم، با ادامه همین سیاست ها در حوزه انرژی همچنان با مشکلات جدی مواجه خواهیم شد و تورم ادامه پیدا می کند. تورم زمانی ایجاد می شود که دولت به جای سرمایه گذاری در راه اندازی کسب وکارها، منابع مالی را صرف تامین انرژی می کند و مصرف کننده این منابع را هدر می دهد، در نتیجه دولت در چرخه ای ناگزیر برای تامین منابع باقی می ماند.

او در نهایت اشاره کرد: پیش از انقلاب، با وجود نبود تحریم و قیمت بالای نفت، تورم شدید، آلودگی تهران و ترافیک سنگین وجود داشت؛ دلیل اصلی این مشکلات سیاست گذاری اشتباه در حوزه انرژی بود. بعد با ادامه همان سیاست ها به همان نقطه رسیده ایم و بنابراین لازم است برای اصلاح شرایط، دست به یک جراحی اساسی در ساختار انرژی و مدیریت مصرف بزنیم.