فرارو- تب وتاب بحث انتقال آب از جنوب به سایر نقاط ایران تا حدی فروکش کرده و حالا ایده تازه ای بر سر زبان ها افتاده است؛ واردات آب. موافقان و مخالفان، هر کدام از زاویه ای متفاوت به ماجرا نگاه می کنند. برخی می گویند وقتی بسیاری از کشورهای همسایه خود با بحران آب دست وپنجه نرم می کنند، اساسا ایران قرار است آب را از کجا وارد کند؛ گزاره ای که اغلب بدون اشاره دقیق به نام کشورها مطرح می شود. در مقابل، گروهی از پیچیدگی های سیاست گذاری، ملاحظات امنیتی و از دست رفتن مفهوم خودکفایی سخن می گویند و عده ای دیگر مسئله را روی میز اقتصاد می گذارند؛ اینکه در نهایت کدام مسیر هزینه کمتری دارد، انتقال آب از جنوب یا واردات آن از کشورهای همسایه.

به گزارش فرارو، پراکنش بارندگی در ایران به شدت ناموزون است و همین ناهمگونی باعث می شود حتی سال های پربارش نیز نتواند پاسخگوی نیاز آبی سراسر کشور باشد؛ مسئله ای که دوباره انتقال آب را به گزینه ای جدی تبدیل می کند. با این حال، یک گره اساسی همچنان باز نشده است؛ حتی اگر آب وارد کشور شود یا از نقطه ای به نقطه دیگر انتقال یابد، آیا بدون اصلاح الگوی توزیع و بازتعریف شاخص های توسعه شهری، بحران آب ایران واقعا حل خواهد شد؟

محمدابراهیم رییسی، کارشناس حوزه آب و انرژی، در گفت وگو با فرارو به بررسی این مساله پرداخته و می گوید: اگر آب از خلیج فارس با قیمت 5 یورو بیاوریم یا از تاجیکستان با قیمت تمام شده 2 یورو، طبیعی است که گزینه اقتصادی تر، واردات آب از تاجیکستان است. بهترین راه، یک قرارداد 10 تا 15ساله با تاجیکستان است تا در همین مدت، با اختلاف 3 یورویی در ارز مصرفی، مصرف آب در مشهد مدیریت شود و از هدررفت حدود 30 درصدی آب جلوگیری شود.

محمدابراهیم رییسی به فرارو می گوید: این فرض اولیه که بخواهیم بگوییم کشورهای منطقه بی آب هستند، فرضی نادرست است. در مواردی مانند تاجیکستان و افغانستان، این کشورها از منابع آبی فراوانی برخوردارند که به واسطه ی طبیعت کوهستانی، خود توان استفاده ی کامل از آن را ندارند. به همین دلیل، برای آن ها نیز این امکان وجود دارد که در قالب یک قرارداد درست، این آب را در اختیار کشورهای همسایه ی خود قرار دهند.

به بیان او: کشورهایی مانند عراق، سوریه یا ترکمنستان ممکن است با کمبود آب مواجه باشند، اما در مقابل، کشورهایی مانند تاجیکستان آن قدر منابع آبی در اختیار دارند که می توانند از آن برای ایجاد نوعی بیزینس و بازار استفاده کنند؛ بازاری که در نهایت به اقتصاد خودشان نیز کمک می کند.

بر این اساس، به گفته او: امکان انتقال یا به عبارتی واردات آب می تواند پیشنهادی قابل تامل برای شرایط بی آبی یا کمبود آب باشد. با این حال، اینکه واردات آب برای شرایط کنونی ما گزینه ی درستی هست یا نه، موضوعی است که باید در قالب یک مطالعه ی دقیق و با در نظر گرفتن برآوردهای اقتصادی، فرهنگی و محیط زیستی مورد ارزیابی قرار بگیرد. در صورت مناسب بودن، این گزینه می تواند برای بخشی از کمبود آب مورد استفاده قرار گیرد؛ تاکید بر این نکته ضروری است که به عنوان راه حلی برای بخشی از مشکل آب مطرح است، نه تمام آن.

با اشاره به شهری مثل مشهد، این کارشناس آب می گوید: طرحی برای تامین آب از دریای عمان و خلیج فارس برای این شهر وجود دارد. حالا وقتی می توان با هزینه ای کمتر آب را از تاجیکستان وارد کرد و به صورت مقطعی هم مشکل آب را حل کرد و هم بخشی از مشکل تامین ارزی مرتبط با اجرای طرح را کاهش داد، این راه می تواند گزینه ای مناسب باشد. تأکید می کنم این راهکار، یک راه حل مقطعی است و به عنوان تنها راه حل مشکل موجود پیشنهاد نمی شود. اما اگر مورد محاسبه قرار گیرد و همزمان با مدیریت مصرف، که اصل اساسی مواجهه با بحران آب است، به کار گرفته شود، می تواند برای شرایط فعلی کارآمدتر باشد.

او با اشاره به استان خراسان این پرسش را مطرح می کند که تا امروز با چه برنامه ای آب مصرف کرده ایم که سطح آب های زیرزمینی تا این حد پایین آمده است؟ و ادامه می دهد: این نشان می دهد که نتوانسته ایم ملاک های توسعه ای هر استان را مشخص کنیم. برای مثال، کلان شهر مشهد را به عنوان قطب توریستی-زیارتی، کشاورزی یا صنعتی تعریف کرده ایم؟ مادامی که همه این نقش ها با هم وجود داشته باشد، کشاورز مشهدی چغندر می کارد، زائران مشهد زیاد می شوند و وقتی بخواهیم همه این نیازها را همزمان تامین کنیم، نتیجه افت شدید سطح آب زیرزمینی خواهد بود. در نهایت، شاهد بی آبی های گسترده و نشست زمین در حوضه آب ریز خراسان خواهیم بود و دوباره دنبال تامین آب از دریای عمان و خلیج فارس می رویم.

او می گوید: اگر به اصفهان هم به عنوان یک شهر توریستی اهمیت داده بودیم، شاید لازم نبود مردم اصفهان اقتصاد خود را صرفا از طریق کشاورزی تامین کنند و زاینده رود هم به وضعیت کنونی دچار نمی شد. تمرکز توریست، اگر به درستی مدیریت شود، می تواند هم اقتصاد اصفهان را تامین کند و هم فشار کشاورزی بر منابع آب را کاهش دهد، بدون اینکه معیشت کشاورزان آسیب ببیند.

او می فزاید: اگر به این موارد، موقعیت صنعتی اصفهان را هم اضافه کنیم و متوجه می شویم که منابع آب چه محدودیت هایی دارند. بنابراین تعیین الگوی توسعه هر شهر، پیش از برنامه ریزی برای تامین آب، بسیار مهم است. باید بدانیم هر شهر چه نقشی در توسعه دارد، چه میزان آب نیاز دارد و این آب چگونه مدیریت شود. اگر این الگو درست نباشد، نتیجه می شود همان سناریوی تهران: آب از منابع مختلف تامین می کنیم، جمعیت رو به افزایش را مدیریت می کنیم و در نهایت دوباره می پرسیم از کجا آب بیاوریم.

یک نکته ی مهم دیگر از دید این کارشناس آب و انرژی، توان تامین آب سالم است. او در مثالی اشاره می کند: افغانستان با اینکه به طور کلی کمبود آب ندارد، نمی تواند آب سالم را به شهرهای خود برساند. دلایلی مانند توپوگرافی خشن و کوهستانی بودن منطقه، هزینه تامین آب سالم شهری را برای افغان ها بسیار بالا برده است. در کشورهای دیگر مثل تاجیکستان یا سریلانکا نیز، با احداث نیروگاه های برق آبی می توانند هم برق و هم آب تولید کنند، اما توسعه این زیرساخت ها محدود است و سرمایه لازم وجود ندارد. در افغانستان، امنیت نیز مانع بزرگی برای توسعه این شبکه هاست.

از دید او این وضعیت نشان می دهد که کمبود آب با کمبود اقتصادی آب بسیار متفاوت است. او در این مورد می گوید: در ایران، یک راه مرسوم برای تامین آب، حفر چاه و استفاده از موتور برای استخراج است. اگر هزینه تامین آب افزایش یابد مثلا از طریق بالا بردن قیمت برق یا سوخت، ممکن است همان مشکل در ایران هم تکرار شود: یعنی آب موجود است، اما کسی به سراغ استفاده از آن نمی رود.

او ادامه می دهد: طبیعی است که کمبود یا مازاد آب به هزینه تامین آن وابسته باشد. هزینه تامین آب بسیار پایین است و حدود شصت درصد آب کشاورزی کشور به همین منابع زیرزمینی متکی است. البته هدف این نیست که معیشت کشاورزان را با مخاطرات جدی مواجه کنیم؛ بلکه می توان برنامه ریزی کرد تا با در نظر گرفتن تمام مشکلات و محدودیت ها، به راه حل های کارآمد برسیم و همه ی ابعاد مصرف و تامین آب را بسنجیم.

رییسی در پاسخ به این سوال که چرا تامین آب در ایران تا این حد با مخاطره روبه رو است؟ می گوید: این سوال اصلا ساده و تک بعدی نیست. حدود 80 درصد اقلیم ایران خشک یا نیمه خشک است و فقط 20 درصد آن بارندگی بالای هزار میلی متر دارد. برای مثال، بارش در رشت نزدیک 1500 میلی متر است، اما در یزد تنها حدود 100 میلی متر بارندگی داریم. چطور می توان این آب را به یزدی رساند که آب کافی ندارد؟ انتقال آب به سبب حجم آن آسان نیست و به همین دلیل نمی توان با آمار کلی در مورد آب صحبت کرد.

او ادامه می دهد: این واقعیت نشان می دهد که مدیریت و هدایت آب، مسئله ای ساده نیست. پراکنش بارندگی در ایران بسیار ناموزون است و حتی با سدسازی و مدیریت آب هم هنوز بخش مهمی از مشکل حل نشده است. علاوه بر این، ما روی مدیریت مصرف نیز به اندازه کافی کار نکرده ایم. برای مثال، برای تامین آب مصرفی تهران که حدود یک میلیارد و 200 میلیون مترمکعب است، تنها از سد طالقان 60 میلیون مترمکعب آورده ایم؛ این چند درصد نیاز تهران را پوشش می دهد؟

این کارشناس آب می گوید: وضعیت انتقال آب به مشهد هم مشابه است. اگر آب از خلیج فارس با قیمت 5 یورو بیاوریم یا از تاجیکستان با قیمت تمام شده 2 یورو، طبیعی است که گزینه اقتصادی تر، واردات آب از تاجیکستان است. بهترین راه، یک قرارداد 10 تا 15ساله با تاجیکستان است تا در همین مدت، با اختلاف 3 یورویی در ارز مصرفی، مصرف آب در مشهد مدیریت شود و از هدررفت حدود 30 درصدی آب جلوگیری شود. بعد از ده سال هم ممکن است دیگر نیازی به آب وارداتی نداشته باشیم.

او در نهایت می گوید: نکته اصلی این است که سیاست گذاری درست و جامع در این زمینه حیاتی است؛ برنامه ای که همه جوانب، از تامین تا مصرف، را در نظر بگیرد. حالا سوال این است: اگر از تاجیکستان آب وارد نکنیم، چه می کنیم؟ آیا مصرف آب قطع می شود؟ معلوم است که نه؛ تنها گزینه باقی می ماند تامین آب گران قیمت. بنابراین، واردات آب می تواند راه حل مقطعی مناسبی در کنار اصلاح مصرف باشد.