در فضای بحث های سیاسی غرب اگر گشته باشید، شاید عبارت کرینک یا CRINK را دیده باشید و به نظر می رسد روزبه روز بیشتر خواهید دید. مخفف چین، China ؛ روسیه، Russia ؛ ایران، Iran و کره شمالی، North Korea ، کرینک بناست محوری را توصیف کند متشکل از این چهار کشور با توصیف های مختلف، بسته به قرائت های مختلف، از جمله محور استبدادگرایان ، محور غرب ستیزان ، محور هژمونی ستیزان ، محور ضدامپریالیست ها ، محور دشمنان دموکراسی و محور دشمنان نظم جهانی غربی. مشابه همین تحلیل را با ادبیاتی متفاوت و احتمالاً مثبت، در ایران نیز می توان یافت.

به گزارش هم میهن، به خصوص در قبال روسیه، بسیاری از تریبون ها بر این عقیده اند که جبهه مشترکی در مقابل آمریکا شکل گرفته است و در مقابل فشارها و اقدامات ایالات متحده علیه ایران، این روسیه است که می تواند اثر مثبتی بر شرایط ایران بگذارد. دیدارها و گفت وگوهای رسمی و نیز برخی مواضع مقامات نیز حاکی از این است که مسکو، اهمیت ویژه ای در چارچوب سیاست خارجی ایران یافته است و به همین شکل، کم وبیش بقیه کشورهایی هم که مواضع مشابهی در تقابل با غرب دارند، برای ایران مهم هستند.

اما کرینک دقیقاً بناست چه اشتراک و هم دستی ای بین این چهار کشور را توصیف کند و چقدر ادعاهایی که ذیل این عبارت مطرح می شوند، جدی هستند؟ آیا واقعاً چین، روسیه، ایران و کره شمالی، شانه به شانه هم در حال نبرد با غرب اند؟ یا داستان چیز دیگری است؟

به روایت بیشتر منابع، اولین کاربرد جدی این مخفف، به سال 2023 برمی گردد؛ در پانزدهمین نشست امنیتی بین المللی هَلیفَکس و توسط پیتر ون پرا، رییس و از بنیان گذاران این مجمع. این نشست که به صورت خلاصه به نام اچ اف ایکس هم از آن یاد می شود، نشستی با حضور مقامات دفاعی و نظامی و بعضاً دیپلماتیک کشورهای مختلف غرب یا نزدیک به غرب با محوریت آمریکای شمالی است که در کانادا برگزار می شود و دول ایالات متحده نیز اغلب در آن نماینده داشته و دارند. از آمریکا، هیئتی دوحزبی از کنگره نیز معمولاً راهی این نشست می شود تا تأکیدی بر این داشته باشد که دغدغه های این نشست، در حوزه های امنیت، سیاست بین الملل و راهبردهای دفاعی، فراحزبی هستند.

پیتر ون پرا، در سخنرانی خوشامدگویی خود در این نشست مدعی شد، منزوی کردن روسیه از جامعه جهانی باعث شده دیگر استبدادگرایان به کمک پوتین بیایند: حالا چین و روسیه و ایران و کره شمالی که ما آن ها را کرینک ها می خوانیم، دارند با هم برای انحلال نظم جهانی کار می کنند. ارزش ذکر دارد که تقریباً در تمام متون پس از این جلسه، کرینک به شکل مفرد برای اشاره به تمام این کشور به کار رفته و جمع بسته نشده است. روایت رسانه ها از آن نشست حاکی از این است که در این نشست، بحث های مختلفی درباره این محور شد و در عنوان دو جلسه هم به آن اشاره شد: پیروزی در اوکراین = پیام برای کرینک ها و بریکس را فراموش کنید، کرینک ها را ببینید.

این تبیین، البته فراتر از پایه های آن در دنیای واقعی، مشخصاً نوعی دسته بندی کاربردی نیز برای طرف غربی بود که در واکنش رسانه آمریکایی فارن پالیسی به موضوع، تصریح شد. این نشریه در نوامبر 2023، در تحلیل درباره این ماجرا، بلافاصله موضوع کرینک را با بحث محور شرارت شروع می کند. این نشریه به سخنرانی معروف وضعیت کشور در سال 2002 از سوی جورج دبلیو بوش، رییس جمهور وقت آمریکا می پردازد که در آن، بوش ادعای مواجهه آمریکا با محور شرارت جدید را مطرح کرد، متشکل از ایران، کره شمالی و عراق. این عبارت، از ستون های سیاست خارجی ایالات متحده و مداخله های متعدد آن دولت در خاورمیانه شد.

فارن پالیسی سپس می نویسد: اگر فکر کردید واشنگتن دیگر از این حرف ها گذشته است، از این خبرها نیست. بیش از دو دهه بعد، محور شرارت دوباره در منو است. این نوشته به تکرار این عبارت در سخنان برخی چهره ها اشاره می کند و البته رویکردش به این موضوع کمی بدبینانه نیز هست: جنگ طلبان حوزه سیاست خارجی سال ها مشغول امتحان عبارات، ترکیب ها و مخفف ها برای توصیف تهدیدات علیه غرب بوده اند.. اوایل این ماه در نشست امنیتی بین المللی هَلیفَکس... برخی استفاده از مخفف کرینک را برای توصیف این رقبای غرب شروع کرده اند، در اشاره ای به بلوک کشورهای بریکس ؛ البته، بازیافت همیشه از ابداع چیزی تازه راحت تر است.

این نوشته درباره تصویرسازی دوباره خیر در مقابل شر و تبعات احتمالاً تکراری آن در سیاست جهان هشدار می دهد و نیز اشاره می کند که چنین روایتی ممکن است قدرت های میانی و کشورهای اصطلاحاً جنوب جهانی را به دوری از ایالات متحده سوق دهد. ضمن اینکه در این مقاله، قراردادن چین در کنار سه کشور دیگر نیز، اشتباهی به نظر می آید که درباره پیامدهای آن هشدار داده می شود.

چنان که از همین جا مشخص است، اصل بحث از جنگ اوکراین ریشه می گیرد و شروع داستان، ادعای یاری رساندن سه عضو دیگر این محور، به روسیه بوده است. پس از حمله روسیه به اوکراین، ایالات متحده، اروپا و متحدانشان در کنار حمایت های مستقیم از اوکراین، با ابزارهای مختلف اقتصادی و سیاسی، روسیه را در موضع انزوا و فشار قرار دادند. در این راه، البته موفقیت هایی داشتند؛ در عین حال، روسیه روابطی هم داشت که هم در مواجهه با فشارها و هم در جهت دریافت کمک در مقابل اوکراین، بتواند از آن ها استفاده کند.

در این میان سه کشور، هر کدام به شکلی در تقابل با غرب قرار داشتند و همزمان، تا حدودی به همین دلیل، روابط خود را از قبل با روسیه داشتند و در نتیجه می توانستند، راه های کاهش فشار روسیه باشند. صرف عدم قطع رابطه و ادامه تعاملات پیشین با روسیه نیز خود می توانست تا حدی همین اثر را داشته باشد و از سوی دیگر، در نقاط نیاز، این سه کشور می توانستند، اگر می خواستند، کمبودهای روسیه به دلایل مختلف را رفع کنند یا کاهش دهند.

این سه کشور عبارت بودند از: چین، قدرتمندترین کشور در میان این سه و بلکه این چهار کشور که البته عادی ترین روابط را نیز با طرف های غربی دارد، اما توان و امکان این را نیز دارد که به روسیه یاری برساند و البته باز این توان را نیز دارد که لزوماً بابت هر گونه کمکی به روسیه، مجازات نشود؛ ایران که دهه هاست در پرونده های مختلف، از جمله پرونده هسته ای، پرونده خاورمیانه، پرونده اسراییل و... خود را در سویی و غرب را در سوی دیگر می بیند و فعالانه در تقابل منافع قرار دارد و کره شمالی که شاید در تندترین موضع در این میان قرار دارد، به جز چند دیدار ظاهرمحور در دولت دونالد ترامپ، گفت وگوی مؤثری با طرف های غربی نداشته و البته مدت های طولانی است، آسیب های جدی را در این تقابل متحمل شده است. این هر سه، روابطی مثبت با روسیه داشته و دارند.

یکی از پیامدهای این تبیین، تعامل ناتو با کشورهای دیگر در جهت تقابل با این چهار کشور بوده است؛ کشورهایی که نظرات و مواضع نزدیکی در این زمینه دارند. سال گذشته همین روزها، مقامات ارشد استرالیا، نیوزیلند، کره جنوبی و ژاپن برای اولین بار در نشستی با وزرای دفاع ناتو در بروکسل شرکت داشتند. پیش از آن نیز در سه نشست سالانه پیاپی، رهبران کشورهای هند و آرام به عنوان مهمان حضور داشت اند.

این کشورها عضو ناتو نبوده و نیستند، اما در صنایع دفاعی و نیز در حوزه های امنیتی و اطلاعاتی، همکاری هایی جدی با برخی از اعضای ناتو، از جمله ایالات متحده داشته و دارند و حالا این رابطه نزدیک تر هم شده است؛ البته چین درباره نزدیکی بیش از حد ناتو به کشورهای حوزه هند و آرام موضع داشته است و در سمت خود ناتو نیز، فرانسه و برخی کشورهای اروپای مرکزی و شرقی ترجیح می دهند، تمرکز ناتو بر اطلس باشد و هند و آرام را بر عهده ایالات متحده بگذارند.

در شرح این محور، وب سایت آمریکایی پولیتیکو در نوشته ای در اکتبر 2024 چنین ادعا می کند که ایران از طریق تأمین پهپادهای شاهد به روسیه در جنگ با اوکراین کمک رسانده و نیز با اعزام مشاوران نظامی. به ادعای ایالات متحده و اوکراین، موشک های بالستیک نیز در این کمک ها بوده اند. کره شمالی، حجم بالایی مهمات توپخانه ای و نیز موشک برای روسیه فرستاده است و نیز هزاران سرباز. درباره چین نیز علاوه بر ادعای کمک نظامی، موضوع خرید حامل های انرژی از روسیه نیز مطرح شده است و البته، فروش ریزپردازنده ها و دیگر ابزارهایی که در روند کار ارتش روسیه لازم هستند. برخی کالاهای مصرفی و امثال این ها را نیز که روسیه دیگر نمی تواند از غرب وارد کند، چین تأمین می کند.

وال استریت ژورنال در نوشته ای در ماه مارس سال جاری میلادی اشاره می کند، با نزدیکی اقتصادهای روسیه و چین، دو کشور استفاده فزاینده ای از واحدهای پول خود در معاملات می کنند و دلار آمریکا را کنار می گذارند. این البته تا حدی به دلیل ارتباط مستقیم دلار با تحریم است؛ در عین حال، مسکو و پکن از جمله پایتخت هایی بوده و هستند که بدشان نمی آید، دلار از جایگاه فعلی خود به عنوان واحد پول اصلی معاملات جهانی، خارج شود. به نوشته این روزنامه آمریکایی و البته دست راستی، روسیه در ازای دریافت کمک نظامی از کره شمالی، اجازه ورود کارگران از این کشور را نیز داده است و به ادعای مقامات کره جنوبی، متخصصانی فنی نیز برای برنامه ماهواره های جاسوسی پیونگ یانگ فرستاده است. در رساندن نفت به کره شمالی نیز، روسیه کمک می کند.

اگر در تبیین کرینک، روسیه پیش قراول ماجراست و در صف اول جنگ، در همین تبیین، چین قدرت اصلی پشت جبهه داستان به حساب می آید. به عنوان دومین اقتصاد بزرگ جهان، چین پشتیبان اقتصادی این چهارگانه دیده می شود. به عنوان کشوری که در مجموع، وارداتش در حوزه انرژی بیشتر است، اکثریت قاطع واردات نفت از ایران را در حال حاضر چین انجام می دهد. ادعا می شود که تقریباً تمام تجارت خارجی رسمی کره شمالی نیز با چین است. وال استریت ژورنال در همان مقاله، عدد 98 درصد را برای این موضوع ذکر می کند.

اما به نظر می رسد، واقعیت داستان، با آنچه در این کارزار نسبتاً تبلیغاتی مطرح می شود، تفاوت دارد. اندیشکده شورای آتلانتیک در تحلیلی که همین هفته گذشته منتشر شد، موضوع را چنین توصیف می کند: گاهی از این گروه به عنوان یک محور یاد می شود اما در واقعیت، این مجموعه ای از روابط دوجانبه در حال تقویت با کشورهایی است که برای ادامه پیگیری جنگ از سوی روسیه اهمیت اساسی دارند.

حضور مقامات این سه کشور در بازدید از رژه نظامیان چین به مناسبت هشتادمین سالگرد پایان جنگ جهانی دوم در آسیا و ابراز تعهد کامل شان به نظمی تازه در جهان که در آن ایالات متحده دیگر مسلط نباشد، حاکی از این است که این کشورها، به شکلی فزاینده بلوکی ضدایالات متحده را تشکیل می دهند، با اتحادی نه بر سر ارزش های مشترک که بر سر نارضایتی های مشترک. در این تحلیل، این اندیشکده اشاره می کند، به رغم موضع گیری های سیاستمداران و رسانه ها، ارزیابی تهدیدهای جهانی ، گزارش نهادهای اطلاعاتی ایالات متحده به کنگره در نسخه سال 2025، از این گروه به عنوان محور یاد نمی کند: این روابط که عمدتاً دوجانبه اند و تا حد زیادی در عرصه های امنیتی و دفاعی هستند، ظرفیت های انفرادی و جمعی این ها را برای تهدید و آسیب به ایالات متحده تقویت کرده اند و همچنین تاب آوری آن ها را در مقابل تلاش های ایالات متحده و غرب، برای محدودکردن فعالیت های آن ها یا بازدارندگی در مقابلشان.

این تحلیل اشاره می کند که این متحدان، تنها در جنگ اوکراین اهمیت ندارند، بلکه در برنامه ولادیمیر پوتین، رییس جمهور روسیه برای نظم جهانی پساغربی هم اهمیت اساسی دارند. این شاید اصل موضوعی است که بر اساس آن، ادعاها درباره وجود این محور، شکل گرفته است. روسیه ی پوتین، به دنبال دنیایی چندقطبی است که در آن ایالات متحده جایگاه هژمونیک و مسلط خود را از دست داده باشد. چین با رهبری حزب کمونیست، در رقابتی آشکار این سلطه را به چالش می کشد. ایران و کره شمالی، هر کدام به شکلی، نه تنها با سلطه آمریکا مخالفت دارند و این را بخشی مهم در سیاست خارجی خود کرده اند، بلکه می توان گفت، دهه هاست آسیب هایی جدی از این سمت متحمل شده اند و طبعاً تغییر این نظم برایشان مطلوب به حساب می آید.

بر همین اساس ادعاها درباره این چهارگانه تا حدی بالا رفته که برخی، از جمله فیلیپ زلیکوف مورخ، این رابطه را با رابطه متحدین پیش از پرل هاربر مقایسه کرده است؛ اما بسیاری از کارشناسان با این نوع روایت همراه نیستند. الیزابت ویشنیک، کارشناس روابط چین و روسیه در گزارشی برای مؤسسه پژوهش سیاست خارجی می نویسد: محور، نیازمند این است که چیزی بیش از الگوی استبدادی و گرایش ضدغربی در کار باشد. [اگر محور بود] انتظار می داشتیم نوعی همکاری رسمی بین این سه کشور ببینیم، انتظار رویکردی هماهنگ برای کمک به روسیه در اوکراین می داشتیم.

تحلیل شورای آتلانتیک اشاره می کند که همکاری های دفاعی روسیه با کره شمالی و ایران متفاوت است: مثلاً در این که روسیه تعهد دارد در صورت حمله به کره شمالی، به کمکش برود، اما چنین تعهدی به ایران ندارد. این چهار کشور، پیمان چهارجانبه امضا نکرده اند و جز میلی مشترک به اینکه نظم بین المللی فعلی را به هم بریزند، منافع شان همیشه منطبق نیست. تنش ها بین روسیه، چین و کره شمالی بر سر جنگ کره همچنان برقرار است و چین به روابطه روبه رشد روسیه و کره شمالی با نگرانی می نگرد.

مسئله دیگر، چالشی در ذات این همراهی است. این چهار کشور، البته در مخالفت با نظم متکی به ایالات متحده مشترک هستند، اما هر کدام، دغدغه ها و منافع خود را در این زمینه دنبال می کنند و به نظر نمی رسد، نظم تازه ای که همه شان بر سر آن توافق داشته باشند، در برنامه باشد. ضمن اینکه هر گونه تغییر سیاسی در هر کدام از این کشورها نیز ممکن است شرایط را تغییر دهد.

رابطه ایران و روسیه در طول تاریخ، پیچیده و پرفرازونشیب بوده است؛ اما از فوریه 2022، زمان کلیدخوردن جنگ اوکراین، ایران حامی ضروری روسیه به حساب آمده است. درباره آنچه ایران از این رابطه حاصل می کند، به خصوص در سال ها و بلکه روزهای اخیر، در ایران بحث های فراوانی مطرح شده اما به نظر می رسد، این سؤال از نظرگاه غربی نیز مطرح است. روسیه البته در طول دهه های گذشته کمک هایی نظامی به ایران داشته است و در مسئله سوریه نیز، دو کشور همراه بودند؛ در عین حال، در برهه های مختلف نیز روسیه در ارائه برخی تسلیحات و تجهیزات مورد نیاز ایران، تعلل به خرج داده است که سوخو35 و سامانه دفاع موشکی اس400، نمونه های مشهور آن هستند.

ایران همچنین در جایگاه مسیر ترانزیت و در راستای گذرگاه شمال- جنوب برای روسیه اهمیت دارد، هم برای دورزدن تحریم ها و هم برای رابطه روسیه با کشورهای دیگر در این مسیر. روابط اسراییل و روسیه در نتیجه جنگ اسراییل در غزه کمی آسیب دیده است اما درحالی که ایران و اسراییل، دشمنی آشکاری با یکدیگر دارند، روسیه همواره روابط خود را با اسراییل داشته است. روسیه و اسراییل هر دو مایل به حفظ این رابطه هستند. به لحاظ اقتصادی نیز، ظرفیت سودبری روسیه از اسراییل بیشتر است تا از ایران.

این روابط، در تقابل با آمریکا شکل گرفته اند اما همزمان، یکی از گزینه های اصلی تضعیف یا تغییر این روابط نیز، به اقدامات آمریکا برمی گردد. در تحلیل های مربوط به کرینک همان زمانی که این اصطلاح برای اولین بار مطرح شد، به موضوعی اشاره شد که حالا نیز در نوشته های کارشناسان مطرح است: اگر جنگ روسیه با اوکراین تمام شود و کار به صلح بکشد، چه خواهد شد؟

انتظار می رود چنین اتفاقی با نقش آفرینی جدی ایالات متحده رخ دهد و احتمالاً با بهبود روابط بین مسکو و واشنگتن پی گرفته خواهد شد؛ به خصوص اگر این اتفاق در همین دوران ترامپ رخ دهد که محتمل نیز هست. ترامپ به صورت جدی پیگیر چنین نتیجه ای است و از همان دولت پیشین خود نیز در اندیشه بهبود روابط بین آمریکا و روسیه بوده است. برخی تحلیلگران معتقدند، چنین اتفاقی، طبعاً نیاز روسیه را به این چهارگانه و از جمله به ایران کاهش خواهد داد و طبعاً از موضوعیت کرینک خواهد کاست.

در عین حال، حتی اگر روابط آمریکا و روسیه بهبود نسبی یابد و تحریم های روسیه رفع شود، ایران احتمالاً به عنوان متحد سیاسی و مشتری اقتصادی روسیه همچنان در منظومه سیاست خارجی مسکو جای خواهد داشت؛ با وجود این، باید این مهم را در نظر داشت: روسیه ای که تحریم نباشد، طبعاً رفتار متفاوتی با ایران تحت تحریم خواهد داشت، تا روسیه ای که خود نیز تحریم است. به همین طریق و از نظرگاه سیاسی نیز، روسیه ای که از سوی غرب به انزوا محکوم نباشد، نیازها و برنامه های متفاوتی خواهد داشت که لزوماً با الگوی فعلی همخوان نخواهند بود.

چنان که اشاره شد، روابط روسیه با این سه کشور، حاصل جنگ اوکراین نیست، اما چنان که وقوع جنگ اوکراین و پیامدهای آن، در تقویت این روابط اثر جدی داشته، فیصله یافتن ماجرا نیز می تواند اثر عکس بر این روابط داشته باشد، یا به عبارت دیگر، چارچوب دهی منافع مسکو را تغییر دهد. طبعاً در چنین چینشی، چین کمتر نگران دورشدن روسیه خواهد بود، چراکه رابطه مسکو و پکن، تعریف و ترکیب متفاوتی دارد. از طرف دیگر، این مسئله نیز در میان است که اگر مسئله ایران و ایالات متحده حل شود، باز احتمال این هست که الگوی تعامل ایران و روسیه تحت تأثیر قرار گیرد.

از سوی دیگر و بر اساس تحلیل شورای آتلانتیک، حملات اسراییل و آمریکا به ایران، مسائلی درباره آینده روابط روسیه و ایران و نیز چین و ایران ایجاد کرده است، با توجه به اینکه این دو کشور، اگرچه حملات اسراییل را محکوم کردند و درباره خطر تشدید تنش هشدار دادند، درباره حمله آمریکا ساکت بودند و به علاوه، به کمک تهران برای دفاع هم نیامدند؛ به علاوه، با توجه به ضرباتی که به تأسیسات ایران خورده و نیز با ترور دانشمندان و مقاماتش، روسیه و چین درباره نقش ایران به عنوان شریکی قابل اتکا در آینده، تردیدهایی دارند. در این میان، این نکته نیز حائز توجه است که طبق برخی گزارش ها، روسیه اکنون توانایی این را دارد که در خاک خود، بر اساس طراحی ایرانی، خود پهپادهای مشابه شاهد را در تعداد 2 هزار 700 فروند در ماه تولید کند و این نیاز مسکو به تهران را کمتر هم می کند.

در مجموع به نظر می رسد بین دستگاه تبیین غربی و شرقی در این میان یک اشتراک منفعت ایجاد شده است که همانا بزرگنمایی موضوع روابط بین این چهار کشور باشد. بهترین نمود رصد این اشتراک، در ماجرای خبر اخیر تحویل سوخو35 به ایران بود که از سوی رسانه های غربی و ایرانی همزمان مطرح شد. این خبر چندین بار تابه حال به همین شکل از هر دو تریبون مطرح شده و البته تا به امروز نیز محقق نشده است اما به نظر می رسد، خبری که حاکی از همکاری نظامی جدی بین ایران و روسیه باشد، برای هر دو طرف جذابیت ویژه ای دارد، البته با انگیزه های مختلف. طرف غربی بر طبل کرینک می کوبد و آن را با متحدین در جنگ جهانی یا محور شرارت ادعایی بوش در اوایل قرن حاضر مقایسه می کند تا در رویکرد جنگ طلبانه، ادراک تهدید از سوی مسکو، تهران، پکن و پیونگ یانگ را بالا ببرد و با ادعای هم دستی این ها، مخالفان آنان در غرب را نیز به هم پیوند بزند.

در مقابل، در این سمت ماجرا، اعضای این چهارگانه، به خصوص روسیه و ایران نیز مایل هستند، تصویر همکاری خود را چه در عرصه داخلی و چه خارجی، برجسته کنند و از این طریق، شاخ وشانه متقابلی برای طرف مقابل کشیده باشند. در عمل اما طرف غربی، در مواجهه با هر کدام از این چهار بازیگر، یا لااقل با سه تای آن ها، مسیرهای خود را برای مدیریت روابط طی می کند و راه را برای بهبود روابط جداگانه باز می گذارد.

در این سوی داستان نیز، نه تنها در مدیریت مسائل با غرب، لزوماً موضوع منافع مشترک نیست، بلکه مکرر دیده می شود که تلاش ها در این زمینه در هر کدام از این چهار پایتخت، به مذاق دیگری خوش نمی آید یا موضوعی مشترک را به تعویق می اندازد. شواهد نشان می دهد، کرینک، ائتلاف یا اتحاد نیست، بلکه اغراق در همزمانی تعاملات دوجانبه ای مولود الزامات لحظه است؛ برچسبی که برای مقابله با چند پدیده، آن ها را در یک ظرف قرار داده است، بدون اینکه لزوماً این هم نشینی، دائمی باشد.