ابراهیم متقی در یادداشتی در روزنامه اعتماد نوشت: دونالد ترامپ رییس جمهور امریکا، صلح سازی را از طریق سازوکار و سیاست قدرت در دستور کار قرار داده است. انگاره ترامپ بر کاربرد قدرت برای متقاعدسازی بازیگر رقیب می باشد. اندیشه راهبردی ترامپ مبتنی بر کنش تهاجمی بوده است. ترامپ سازوکارهای کنش تهاجمی را برای قدرت های بزرگ مورد پذیرش قرار داده است. به همان گونه ای که مرشایمر بر ضرورت سیاست کاربرد قدرت تأکید دارد، ترامپ نیز هرگونه کاربرد قدرت را به عنوان کاتالیزور صلح سازی می داند.

بر اساس انگاره ترامپ صلح سازی در شرایطی حاصل می شود که نشانه هایی از تغییر در موازنه قدرت به وجود آید. موازنه قدرت کشورها در شرایطی تغییر پیدا می کند که جنگ های جدیدی شکل گیرد، ائتلاف های نوظهور سازماندهی شود و در نتیجه زمینه برای شکل گیری سطح جدیدی از موازنه فراهم شود. در نگرش راهبردی ترامپ و مرشایمر، هرگونه سازوکار معطوف به جنگ و رویارویی می تواند زمینه لازم برای صلح سازی را به وجود آورد. بر اساس چنین نگرشی، صلح صرفا در شرایطی ایجاد می شود که موازنه قدرت جدید در فرآیند منازعه و حتی درگیری های خشونت آمیز حاصل شود.

1. صلح سازی ترامپ و معادله قدرت

معادله قدرت یکی از شاخص های اصلی سیاست منطقه ای و الگوی کنش راهبردی دونالد ترامپ برای مدیریت بحران می باشد. ترامپ همواره تلاش دارد تا آموزه مایکل بریچر و جورج آلکساندر در تبیین ضرورت های مدیریت بحران را در دستور کار قرار دهد. اینگونه از نظریه پردازان بر این اعتقاد هستند که حل و فصل منازعه بدون تصاعد بحران، تهدید و خشونت امکانپذیر نخواهد بود. در چنین شرایطی، ترامپ در گام اول به نتانیاهو آزادی عمل لازم را برای انجام عملیات پر شدت علیه گروه های فلسطینی اعطا کرد. افزایش خشونت، میزان تاب آوری بازیگران برای تداوم الگوهایی که از موازنه موثر برخوردار نیست را کاهش داده و به این ترتیب شکل جدیدی از موازنه قدرت به وجود می آید که معطوف به صلح سازی خواهد بود.

طرح دونالد ترامپ برای صلح سازی در غزه مربوط به شرایطی است که حجم خشونت علیه فلسطین به میزان قابل توجهی افزایش یافت. هرگونه صلح سازی را می توان تابعی از سازوکارهای قدرت توسط بازیگرانی دانست که از ابزارهای متنوع در جنگ و قابلیت های کنش سازنده در فرآیند صلح سازی برخوردار باشد. برخی از نظریه پردازان مدیریت بحران از جمله مایکل بریچر و جورج آلکساندر به این موضوع اشاره دارند که دیپلماسی و مذاکرات صلح در شرایطی حاصل می شود که میزان تاب آوری بازیگران کاهش یافته و احساس نمایند که ادامه جنگ منجر به تحمیل هزینه های بسیار زیادی خواهد شد.

2. کنفرانس شرم الشیخ و نقطه تعادلی ترامپ

توییت دونالد ترامپ در 9 اکتبر 2025 بیانگر آن است که مذاکرات شرم الشیخ به نتیجه رسیده و زمینه برای مدیریت بحران و جنگ پر خشونت علیه گروه های فلسطینی به وجود آمده است. ترامپ در پست خود به این موضوع اشاره دارد که اسراییل و حماس هر دو فاز اول طرح صلح را امضاء کرده اند. این امر به مفهوم آن است که گروگان ها به زودی آزاد خواهند شد و اسراییل نیروهایش به خط عملیاتی مورد توافق به عنوان اولین گام به سوی صلح قوی، پایدار و ابدی عقب کشیده خواهد شد . بیان چنین رویکردی از سوی ترامپ به معنای آن است که شکل جدیدی از موازنه و الگوی کنش رفتاری در روابط گروه های مقاومت با کشورهای منطقه ای و قدرت های بزرگ در حال ظهور است.

دونالد ترامپ سیاست قدرت را در چارچوب بازیگر میانجی ایفا نمود. بر اساس چنین نگرشی، هر بازیگری صرفا در شرایطی می تواند به سیاست قدرت مبادرت نماید که تابعی از ضرورت های دوران گذار باشد. همواره روزهای آخر منازعه، هرگونه نبرد ماهیت خونین، پر شدت و پر مخاطره دارد. علت اصلی آن را باید در سازوکارهایی دانست که هر یک از بازیگران درگیر منازعه تلاش می نمایند تا سطح جدیدی از موازنه را در روابط متقابل ایجاد کنند.

3. صلح سازی و آینده سیاسی غزه

اگرچه نتانیاهو همواره درصدد بود تا زمینه نابودسازی گروه های فلسطینی را به وجود آورد، اما مقاومت حماس را می توان در زمره عواملی دانست که نه تنها هویت فلسطینی نابود نشد، بلکه شکل جدیدی از هویت در محیط منطقه ای و آینده سیاسی فلسطین بازتولید می شود. در آینده سیاسی منطقه، نشانه هایی از هویت برنامه دار و هویت مشروعیت بخش را می توان به عنوان آلترناتیوهای سیاسی و راهبردی گروه های اجتماعی فلسطین در مقابله با خشونت گرایی و ستیزش های اسراییل دانست.

موازنه جدید در سیاست و راهبرد حماس معطوف به جنگ مسلحانه و مقاومت پر دامنه نخواهد بود. هرگونه منازعه صرفا در شرایطی معنا پیدا می کند که ابزارهای قدرت و مشروعیت ساختاری مربوط به آن وجود داشته باشد. به همین دلیل است که کارگزاران اصلی صلح منطقه ای را کشورهای قطر، ترکیه و مصر تشکیل می دهند. اگرچه هر یک از کشورهای یاد شده دارای اهداف سیاسی و ایدئولوژیک کاملا متفاوتی با یکدیگر هستند، اما واقعیت آن است که حماس راهبرد مقاومت مسلحانه را از دستور کار خارج کرده و تلاش دارد تا از سازوکارهای مقاومت برنامه دار استفاده کند. اگرچه ادامه جنگ در غزه منجر به خلع سلاح حماس گردید، اما این امر به معنای پایان قدرت هویت در غزه و نزد گروه های فلسطینی نخواهد بود. در عصر جدید، شکل نوینی از هویت بازتولید شده و زمینه بقاء سیاسی، هنجاری و تاریخی فلسطینی ها را فراهم می سازد. هویت فلسطینی بخشی از هویت اسلامی، هویت عربی و هویت مقاومت است. تا زمانی که اشغالگر وجود داشته باشد، طبیعی است که هویت به گونه های جدیدی تغییر پیدا کرده و شاخص های نوینی از بقاء سیاسی و بازتولید قدرت اجتماعی را در فلسطین و جهان عرب اجتناب ناپذیر می سازد.

4. عقلانیت مصلحت محور حماس و دیپلماسی برای بقاء

راهبرد حماس در پذیرش مذاکرات صلح شرم الشیخ را می توان به عنوان نقطه تعادلی خون و آتش در فضای پر مناقشه جنگ غزه دانست؛ مکانی که اسراییل به عنوان بازیگر نیابتی ایالات متحده درسال های 25-2023 از سازوکارهای کنش پر شدت و خشونت پایان ناپذیر برای نابودی حماس بهره گرفت. طرح ترامپ به عنوان نقطه زینی و تعادلی روند صلح و جنگ در محیط منطقه ای خاورمیانه و پایانی برای جنگ اسراییل در غزه علیه حماس تلقی می شود. مذاکره شرم الشیخ نشانه عقلانیت تاکتیکی حماس برای بقاء خواهد بود.

هرگاه واحدهای سیاسی یا گروه های انقلابی در وضعیت تغییر راهبرد قرار می گیرند، به معنای آن است که آنان تمایل چندانی برای تداوم الگوی قبلی نخواهند داشت. راهبرد عقلانیت مصلحت محور حماس را می توان محور اصلی پذیرش دیپلماسی و مذاکرات شرم الشیخ در مصر دانست. آنچه در روند دگردیسی حماس شکل گرفت، رابطه مستقیم با معادله قدرت دارد. هرگاه موازنه ابزاری، کارکرد خود را در نبردهای نظامی و امنیتی بازیگران و گروه های رقیب از دست دهد، در آن شرایط قالب های هویتی جدید برساخته می شوند. برساختگی اندیشه، تاکتیک و راهبرد گروه های هویتی را می توان محور اصلی سیاست بقاء حماس و گروه های اجتماعی در آینده سیاسی فلسطین دانست. در چنین شرایطی، گروه های مقاومت تلاش می کنند تا سازوکارهای کنش معطوف به هویت بازتولید شده را بر اساس ابزارها و انگاره های نوظهور به کار گیرند. حماس واقعیت های جدید موازنه قدرت را در روند مذاکرات شرم الشیخ اکتبر 2025 را به این دلیل پذیرفت که زمینه بقاء سیاسی و اجتماعی گروه های فلسطینی فراهم شود.

مذاکرات شرم الشیخ در همان دوران تاریخی شکل گرفت که ضرورت کنش عملیاتی علیه بازیگر مهاجم و اشغالگر منطقه ای در دستور کار حماس واقع شده بود. در فضای جدید کنش سیاسی و فرآیند دیپلماتیک شاهد راهبرد بازتولید شده حماس برای بقاء اجتماعی، هویتی و سازمانی می باشیم. در روند مذاکره نشانه هایی از عقلانیت مصلحت محور شکل گرفته که به گونه تدریجی با شکل بندی های اجتماعی و موازنه جدید قدرت هماهنگ خواهد شد.

5. شاخص های عقلانیت مصلحت محور حماس در مذاکرات شرم الشیخ

انعطاف پذیری حماس در پذیرش آتش بس، آزادسازی اسرای اسراییلی و خلع سلاح تدریجی مربوط به نشانه هایی از عملگرایی تاکتیکی و هویتی است. اسراییل درصدد بود تا زمینه نابودی حماس و گروه های فلسطینی را به وجود آورد. حماس برای اهداف خود جنگید، اما برای بقاء جامعه صلح سازی را در دستور کار قرار داد. هرگونه صلح سازی نیازمند نشانه هایی از عقلانیت سیاسی، تاکتیکی و راهبردی است. آنچه در تفکر معطوف به مصالحه حماس شکل گرفت، بر اساس قالب هایی معنا پیدا می کند که نشانه هایی از عقلانیت مصلحت محور را در کنار خود دارد.

عقلانیت مصلحت محور بخشی از شاخص های کنش سیاسی حماس برای مذاکره و دیپلماسی می باشد. همزیستی در کنار مرزهای کشور مهاجم و دو سال مقاومت اجتماعی در برابر ابزارهای نظامی پیشرفته اسراییل را می توان در زمره موفقیت هایی دانست که در پرونده و هویت حماس شکل گرفته و بقا خواهد داشت. آینده تحولات سیاسی غزه به گونه اجتناب ناپذیر نشانه هایی از مقاومت را دربر می گیرد. مقاومت آینده با هویت فلسطینی پیوند یافته و مبتنی بر نادیده گرفتن مشروعیت بازیگر اشغالگر در محیط منطقه ای می باشد.

ویژگی اصلی عقلانیت مصلحت محور آن است که هرگاه بازیگری در روند مبارزه و مقاومت نتوانست به اهداف و مطلوبیت های خود نایل شود، طبیعی است که راهبرد و ابزارهای مبارزه خود را تغییر خواهد داد. هر بازیگری به گونه اجتناب ناپذیر ناچار است تا اهداف هویتی، هنجاری و ایدئولوژیک خود را با توجه به اصل اثربخشی تاکتیکی هماهنگ نماید. در چنین شرایطی، ضرورت های بقاء سیاسی، اجتماعی و راهبردی حماس ایجاب می کرد که زمینه برای ادامه مبارزه از طریق دیپلماسی را در دستور کار قرار دهد.

مذاکرات شرم الشیخ به گونه اجتناب ناپذیر مطلوبیت های راهبردی را برای حماس و گروه های فلسطینی ایجاد خواهد کرد؛ علت اصلی دیپلماسی صلح را می توان در گسترش هویت فلسطینی برای بقاء و عرصه منطقه ای و بین المللی دانست. تمامی گروه های عرب تبار در سراسر جهان، زیرساخت های مقاومت اجتماعی را فراهم آورده و از این طریق مقابله با سیاست تهاجمی و خشونت آمیز اسراییل علیه اهداف منطقه ای، بخشی از سیاست جهانی را تحت تأثیر قرار داد.

رسانه ، کارناوال های اجتماعی، اعتراضات فراگیر و سالن خالی مجمع عمومی سازمان ملل در زمان سخنرانی نتانیاهو را می توان در زمره شاخص ها و نشانه هایی دانست که زمینه تغییر در الگوی رفتاری امریکا و اسراییل را اجتناب ناپذیر ساخت. دونالد ترامپ به این جمع بندی رسید که تداوم سیاست تهاجمی اسراییل جایگاه و نقش هژمونیک ایالات متحده در سیاست جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد. انگاره ترامپ بر کاربرد قدرت برای آن شکل از پیروزی است که مبتنی بر نشانه هایی از پذیرش اجتماعی نیز باشد. در فرآیند جنگ علیه حماس، امریکا سیاست چماق و هویج را در دستور کار قرار داد.

6. آینده سیاسی غزه، گروه ها و هویت فلسطینی

مقاومت حماس در غزه را می توان یکی از شاخص های اصلی مبارزه علیه اشغالگری و سرکوب دانست. حماس در نبرد علیه اسراییل، از سازوکارهای جنگ پیشدستانه بهره گرفت تا از این طریق ابتکار عمل تاکتیکی در برابر اسراییل فراهم شود. الگوی حماس به مدت 2 سال تداوم یافت. رهبران سیاسی اسراییل و امریکا در این دوران تاریخی، از تمامی ابزار سرکوب و خشونت بهره گرفته ، ولی قادر به رهایی اسراء اسراییلی نشدند. ناکامی اسراییل در تحقق اهداف مرحله ای را می توان بخشی از سازوکارهایی دانست که زمینه اعمال خشونت تصاعدیابنده علیه گروه های فلسطینی را امکان پذیر ساخت.

در فضای جدید سیاسی و اجتماعی غزه، زمینه برای همکاری های اقتصادی جهان غرب به وجود خواهد آمد. کشورهایی از جمله ترکیه، قطر و عربستان در آینده سیاسی غزه حضور خواهند داشت. جهت گیری گروه های سیاسی جدید غزه مبتنی بر بازتولید هویت می باشد. هویت فلسطینی با هرگونه اشغالگری و تهاجم نظامی مغایرت داشته و این امر در آینده فلسطین نیز انعکاس خواهد داشت. موضوع اصلی گروه های فلسطینی در آینده سیاسی منطقه معطوف به فراموشی هویتی نخواهد بود.

عقلانیت نسل Z فلسطینی مبتنی بر نادیده گرفتن آرمان تاریخی پیشینیان خود نمی باشد. گروه های نسلی جدید تلاش خواهند داشت تا راهبرد بقاء را بر اساس عقلانیت سیاسی و کنش مرحله ای پیگیری نمایند. هویت نسلی در فلسطین به گونه ای است که آنان هیچگاه آموزه ها، انگاره های ذهنی، قالب های هنجاری، کنش تاکتیکی و شخصیت تاریخی یحیی سنوار و محمد ضیف را فراموش نخواهند کرد. هرگاه قالب های هنجاری در فضای مبارزه مسلحانه توده ای و اجتماعی قرار گیرد، تبدیل به انگاره های هویتی شده و از قابلیت لازم برای بازتولید خود در شکل بندی های جدید سیاسی و تاکتیکی برخوردار خواهد شد. آینده سیاسی حماس به گونه اجتناب ناپذیر از مقاومت دو ساله الهام خواهد گرفت. واقعیت آن است که حماس در نبرد با اسراییل شکست نخورد، بلکه ساختار نظام بین الملل و قدرت های بزرگ از حقانیت و نقش یابی حماس در مقابله با اسراییل حمایت موثر به انجام نرساندند. تاریخ آینده هویت سیاسی و اجتماعی فلسطین را بازخوانی خواهد کرد. در فرآیند جدید طبعا ایران نقش ایدئولوژیک، سیاسی و آرمانی چندانی در قالب های ذهنی گروه های شهروندی فلسطینی نخواهد داشت.

نتیجه

مرحله اول مذاکرات صلح حماس و اسراییل موسوم به مذاکرات شرم الشیخ در 8 اکتبر 2025 پایان پذیرفت. در این فرآیند، حماس بخش قابل توجهی از اهداف سیاسی و راهبردی خود را تحقق بخشید. اگرچه اسراییل نیز درصدد بود تا زمینه خلع سلاح حماس را به وجود آورد. خلع سلاح حماس را می توان به عنوان زنگ خطری برای حزب الله لبنان دانست. هرگاه شکل خاصی از الگوی کنش رفتاری بازیگران در یک حوزه جغرافیایی به وجود آید، این امر تأثیر خود را در سایر حوزه های جغرافیایی نیز به جا خواهد گذاشت. به همین دلیل است که آینده سیاسی حماس با نشانه هایی از هویت مشروعیت بخش در ساختار اجتماعی غزه ادامه خواهد یافت. در این فرآیند، اگرچه برخی از نام ها و اتیکت ها تغییر پیدا می کند، اما ساخت اجتماعی فلسطین 2سال نبرد و مقاومت را در حافظه تاریخی و سیاسی خود به خاطر خواهد سپرد.

اگرچه مقاومت فلسطین بدون هویت و راهبرد ایرانی معنای چندانی ندارد، اما در شرایط موجود، حماس با نشانه های جدیدی از کنش سیاسی در برابر اسراییل ایفای نقش می کند. مبارزه و هویت مقاومت در آینده فلسطین وجود خواهد داشت. در این دوره تاریخی، کرانه باختری تجربه جدیدی را به آزمون خواهد گذاشت. اگرچه کنترل امنیتی گروه های فلسطینی به میزان قابل توجهی توسعه پیدا کرده، اما آینده سیاسی آنان با هویت مشروعیت بخش معنا پیدا می کند.

یکی از شاخص های اصلی هویت مشروعیت بخش را می توان در شکل گیری دولت فلسطینی دانست. نبرد گروه های فلسطینی با اسراییل به ویژه حماس و جهاد اسلامی آثار خود را در شکل گیری هویت جدیدی انعکاس خواهد داد که اولا مبتنی بر هویت برنامه دار بوده و ثانیا زمینه تحقق سازوکارهای مقاومت سیاسی، هویتی و اجتماعی را در آینده سیاسی غزه و فلسطین فراهم می سازد. در چنین شرایطی، طبیعی است که روند مشروعیت یابی و شکل گیری دولت فلسطینی حاصل شود.

به همان گونه ای که فرانس فانون و آلبر کامو بیان داشته اند؛ هیچگاه مقاومت کارکرد خود را از دست نمی دهد و همواره به عنوان نیروی سازنده تاریخ مورد توجه قرار خواهد گرفت. مقاومت در غزه دارای آثار و پیامدهای قابل توجهی در فضای اجتماعی، سیاسی و امنیتی منطقه می باشد. شکل گیری دولت فلسطینی و هویت سیاسی فلسطین را می توان انعکاس 2 سال جنگ و مقاومت در غزه دانست. اگرچه جنگ در غزه بر اساس ابتکار صلح کشورهای اسلامی و ترامپ متوقف شد، اما آثار و نتایج مذاکرات شرم الشیخ پیامدهای سیاسی و امنیتی خود را در آینده خاورمیانه به جا خواهد گذاشت. به همان گونه ای که جنگ، منازعه و مذاکرات شرم الشیخ درباره حماس پایان پیدا می کند، پروژه خلع سلاح حزب الله به عنوان موضوع راهبردی جدید در دستور کار گروه های نظامی اسراییل و دیپلمات های منطقه قرار خواهد گرفت.