ناصرالدین شاه قاجار در خاطرات روز سه شنبه 8 رجب 1287 (12 مهر 1249) نوشت: امروز باید رفت قره دای، ملک حسین خان سرتیپ پسر علی خان. شش فرسنگ راه بود. صبح برخاسته سوار اسب شدم. از رودخانه قازان چای گذشته، با وجود خشکسالی پنج شش سنگ آب داشت.

رودخانه معتبری است. این رودخانه از مغرب می آید. پلی به نظر آمد، بسیار قشنگ ساخته بودند، شش چشمه داشت. پل تازه خوبی بود، گفتند زن همدانی ساخته است؛ زن نساخته، تاجر همدانی بهاری ساخته است.

دهات معظم [و] باغات آن طرف پل پیدا شد. دم رودخانه از دهات عاشقلوی همدان است و از این قرار اسامی دارد؛ متعلق به حسین خان سرتیپ پسر مرحوم علی خان: پُستا، دربند، قلعه.

بعد قدری با وزیر خارجه صبحت کرده، بعد به کالسکه نشستم. گردوخاک زیاد است.

هیئت ارضی: از پل و رودخانه که رد می شوی، همه جا هرده هورده است. دست چپ و راست کوه است، کوچک بزرگ، از هرجور، خاکی سنگی. زمین بسیار خشک و پرگردوخاک. راه کالسکه هم خوب نیست، گاهی سنگ دارد گاهی پست و بلند و غیره. راندیم، الی دو فرسنگ به همین طور. خیلی گردوخاک توی کالسکه شد. سوار شدم. طرف دست راست کوهی سنگی بود، آن جا رفته، در بالای آن جا به ناهار افتادیم. حرم هم ناهارگاه شان جلوی ما، آن طرف جعده [جاده] دور بود.

حرم هم آمد گذشت، رفت به ناهارگاه. جعده مملو از آدم و بار و غیره و غیره بود. پسری خری داشت، خارکنی می کرد؛ آورده قدری صحبت کردم، پولش دادم. محمدعلی خان می خندید. پیشخدمت ها بودند. این پسره از اهل پیچینک است. پیچینک دهی است مال محمدمرادخان زرندی، جزء بیات است. پشت همین کوهی که به ناهار افتادیم واقع است. پسره مثل ترکی عثمانی بعینها حرف می زد. زبان بیات ها و اهالی این جا مثل ترکی عثمانی است.

بعد ازناهار قدری سواره رفتم، بعد توی جعده افتاده، سوار کالسکه شده راندیم. زمین امروز پست و بلند است. راه کالسکه خوب بود. طرفین راه همه کوه و هرده ماهور است. صحرای کثیف بدی است. طرف دست چپ ده مخروبه به نظر آمد. بسیار از قدیم مخروبه شده است. اسمش دُخان است، مال محمدمرادخان زرندی است. آب دارد، زراعت هم می کنند، اما رعیتش جای دیگر رفته است. از کالسکه باز درآمده، از دست راست راندم. خیلی راندیم از کنار؛ چون گردوخاک زیادی بود. رسیدیم به مَرَک خرابه. چاپارخانه هم این جا گویا باشد. بسیار ده کثیفی است. آب کمی دارد. چند خانواری هست. کوه بلندی سنگ دار در مقابل دارد. برج گِلی تازه در روی کوه ساخته اند برای قراولی. گویا این جاها دزدگاه و مخوف است.

بعد آمده باز سوار کالسکه شده راندیم. از والده شاه گذشتیم. سلیم، سیاهِ والده شاه، اسب کوچکی سوار بود، گفتم قدری اسب دواند؛ سیاه تلخی است. زمین همه جا پست بلند بود، تا رسیدیم به یک سرازیری. پایین که آمدیم جلگه تغییر کرد، طور دیگر شد، صحرا شد، اما باز پست و بلند داشت. کوه های دست چپ و راست دور شدند، ده قره دای پیدا شد. دهات این جاها بی درخت و کثیف است.

آمدیم منزل. در چمن چادر زده اند، اما علف کمی داشت. به طور استمرار شب شد. گربه ها بازی خوبی می کردند. عصری هما خانم می گفت: حاجی کلبعلی به تنبانش خرابی کرده است.

شب بعد از شام مردانه شد. عرفانچی روزنامه خواند. بعد زنانه شد. مهتاب خوبی بود، اما زیاد سرد بود. باشی [و] غلام بچه ها را فرستادم با سربازهای مازندرانی شوخی کردند. بعد آمده خوابیدیم. ملکه...

آجودان باشی از شهر آمده است.

منبع: روزنامه خاطرات ناصرالدین شاه قاجار از ربیع الاول 1287 تا شوال 1288 ق به انضمام سفرنامه کربلا و نجف، به کوشش مجید عبدامین، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار، چاپ اول، زمستان 1398، صص 85-83.