فرارو- یکی از جدیدترین تصاویر ناسا برای ایرانیان دلهره آور بود؛ این تصویر دریاچه ارومیه را نشان می داد که از روی خاک ایران محو شده است.

به گزارش فرارو، از دست دادن دریاچه ای میلیون ساله برای ایران، شبیه به از دست رفتن بخشی از هویت این خاک است. با این حال قهر طبیعت و خشم فروخورده آن به خشکی ختم نمی شود؛ موجی از بلایا در پی این خشکی گریبان گیر ایرانیان خواهد شد. به زعم کارشناسان، وقتی دوباره در فصول سرد، آب به دریاچه ارومیه بازگردد، فراموش خواهد شد. اما چیزی که می ماند تبعات این خشکی برای نسل های بعد و حتی افرادی است که امروز در آذربایجان غربی و شرقی و حتی کردستان زندگی می کنند.

محمد کوهانی، دبیر شبکه ملی محیط زیست سازمانهای مردم نهاد جوانان کشور و فعال محیط زیست در احیای دریاچه ارومیه در گفت وگو با فرارو به بررسی بحران دریاچه ارومیه پرداخته است:

محمد کوهانی به فرارو گفت: تصویری که ناسا با عنوان محو شدن دریاچه ارومیه منتشر کرده، کاملاً صحت دارد. این موضوع قابل پیش بینی بود؛ چراکه حدود سه ماه پیش در یادداشتی هشدار داده بودم که دریاچه ارومیه در شهریورماه به احتمال بسیار زیاد تقریباً از بین خواهد رفت. چنین وضعیتی در دست کم 40 تا 50 سال گذشته بی سابقه بوده است؛ دریاچه به پایین ترین تراز خود رسیده و سطح آب سدها نیز تا این اندازه پایین آمده است. اکنون تصویر ماهواره ای ناسا این واقعیت را تأیید می کند.

وی افزود: البته از منظر هیدرولوژیک باید توجه داشت که به طور طبیعی در این فصل از سال رودخانه ها، تالاب ها و پهنه های آبی کشور در کم آب ترین حالت خود قرار دارند. نزدیک به شش تا هفت ماه است که بارشی در منطقه رخ نداده و در فصل کشاورزی نیز آبی به دریاچه نمی رسد. تغییرات اقلیمی هم این شرایط را تشدید کرده است؛ به این معنا که الگوی بارش ها در پاییز و زمستان تغییر کرده و به جای برف، باران می بارد. افزایش دما ناشی از گازهای گلخانه ای سبب شده ذخیره برف در کوه ها و یخچال های طبیعی کاهش یابد؛ در نتیجه در نیمه اول سال که به آب روان نیاز داریم، ذخیره ای برای تغذیه رودخانه ها وجود ندارد. از سوی دیگر، باران ها پشت سدها و در جریان های سطحی به سرعت تبخیر می شوند.

این فعال محیط زیست گفت: در نتیجه تراز دریاچه ارومیه به پایین ترین سطح خود رسیده و امروز شاهد خشکی گسترده آن هستیم. با این حال، این به معنای نابودی کامل دریاچه نیست. در واقع ارومیه اکنون به یک تالاب فصلی تبدیل شده است؛ دریاچه ای که روزگاری در تمام طول سال آب داشت، امروز به دلیل نرسیدن حقابه اش، به ویژه به خاطر مصرف بالای کشاورزی، تنها در نیمه دوم سال کمی آب دارد و در نیمه اول سال خشک می شود. این چرخه تا مرگ کامل دریاچه ادامه خواهد یافت یا در بهترین حالت تنها حجم اندکی از آب در آن باقی خواهد ماند.

وی یادآور شد: احتمالاً دو ماه دیگر با آغاز بارندگی ها، اعتراضات و حساسیت ها فروکش می کند؛ چراکه وضعیت دریاچه بهتر به نظر می رسد. اما واقعیت این است که اکنون در فصلی قرار داریم که موضوع خشکی دریاچه ارومیه بیش از هر زمان دیگری داغ شده است.

دبیر شبکه ملی محیط زیست گفت: خشکی دریاچه ارومیه پدیده ای انسان ساخت است؛ نتیجه مستقیم رفتارهای ما و مسیر توسعه ای که انتخاب کرده ایم. در منطقه آذربایجان، توسعه کشاورزی به صورت آب محور و فراتر از ظرفیت طبیعی حوضه آبی صورت گرفته؛ به گونه ای که کشاورزی در این محدوده حدود 2/5 تا 3 برابر توان آبی منطقه گسترش یافته است.

وی افزود: از سوی دیگر، ضعف صنایع تبدیلی در این زنجیره ارزش باعث شده کشاورزی منطقه نه تنها حرفه ای و اقتصادی نشود، بلکه با کاهش کیفیت محصولات و قطعه قطعه شدن زمین های کشاورزی مواجه شویم. اگر سرمایه گذاری در توسعه آب محور به درستی صورت می گرفت، روند به شکلی کاملاً معکوس پیش می رفت.

کوهانی گفت: بی توجهی به اصول توسعه پایدار بحران را تشدید کرده است. حوضه آبریز دریاچه ارومیه حاصلخیز است و همین پتانسیل طبیعی به بلای جان آن تبدیل شده؛ چراکه تقریباً هر محصولی در این منطقه قابلیت رشد دارد.

وی اضافه کرد: از طرفی، ضعف حاکمیت در مدیریت اشتغال و ناتوانی در ایجاد فرصت های شغلی غیرآب محور یا آب محور با ارزش افزوده بالا، موجب شده مردم به ساده ترین و سریع ترین راه کسب درآمد یعنی کشاورزی روی آورند. در نتیجه، بسیاری با حفر چاه های متعدد زمین های دیم را به زمین های آبی تبدیل کرده اند؛ اقدامی که اغلب به شکل غیرمجاز انجام می شود و بر وخامت اوضاع افزوده است.

این فعال احیای دریاچه ارومیه گفت: مسیر انتخاب شده برای توسعه و اشتغال در منطقه آذربایجان و حوضه آبریز آن، در یک جمله، عامل مرگ دریاچه ارومیه شده یا خواهد شد. ما خود چنین راهی را انتخاب کردیم و نتیجه امروز حاصل همین انتخاب است.

او توضیح داد: در حالی که صنایع آب بر را در دل کویر ایجاد کرده ایم، حوضه آبریز دریاچه ارومیه با 14 تا 15 رودخانه دائمی و فصلی می توانست مرکز توسعه صنایع استراتژیک و اساسی کشور باشد. اگر مسیر توسعه به درستی تعریف می شد، می توانستیم با ایجاد امنیت سرمایه گذاری، صنایع مهم را به این منطقه بیاوریم تا فرزندان کشاورزان پس از تحصیل مجبور نشوند دوباره به زمین های پدری برای کارگری بازگردند. همچنین با رونق صنایع تبدیلی، زنجیره ارزش کشاورزی کامل می شد.

وی افزود: استان آذربایجان ظرفیت های بی نظیری دارد؛ از مرز مشترک با سه کشور و امکان تبدیل شدن به یک بندر خشک گرفته تا قرار گرفتن در مسیر کریدورهای شرقی-غربی و شمالی-جنوبی ایران. با این حال، مسیر توسعه ای که انتخاب شد غلط بود و نتیجه آن افزایش برداشت آب، بازده اقتصادی اندک و در نهایت نادیده گرفتن سهم محیط زیست بوده است.

کوهانی گفت: هنوز نمی توان گفت خشکی دریاچه ارومیه اثراتی فراتر از حوضه آبریز و در سطح ملی یا فراملی گذاشته است؛ فعلاً پیامدهای آن بیشتر در مناطق نزدیک، مانند روستاها و شهرهای اطراف دیده می شود. کیفیت آب این مناطق به شدت افت کرده و در برخی روستاها حتی چشم های مردم به دلیل شدت نمک زرد شده است. اینها آثار فعلی است، اما احتمال بروز مشکلات جدی تر مانند افزایش فشار خون و سرطان بسیار محتمل است؛ چراکه ذرات دریاچه حاوی فلزات سنگین و نمک هستند و می توانند آسیب های پوستی، ریوی و خونی ایجاد کنند. طبیعت سهم خود را خواهد گرفت.

او ادامه داد: ما دو راه بیشتر نداریم؛ یا با مدیریت درست، حقابه دریاچه ارومیه را تأمین کنیم یا اینکه طبیعت خودش انتقام بگیرد. این انتقام چگونه خواهد بود؟ باغ های 30 تا 40ساله سیب ظرف یکی دو سال خشک خواهند شد و وقتی چنین اتفاقی بیفتد، کشاورزی عملاً غیرممکن می شود. در این شرایط، دریاچه می تواند خودش را احیا کند، اما به بهای پایان زندگی پایدار ما در منطقه.

وی تأکید کرد: ناگزیر باید سبک زندگی مان را تغییر دهیم؛ حتی مهاجرت نیز می تواند به گزینه ای محتمل تبدیل شود. امروز بیش از 90 درصد منابع آبی حوضه را مصرف می کنیم، در حالی که استاندارد جهانی تنها 40 درصد است. اگر بتوانیم این میزان مصرف را کاهش دهیم، که کاری بسیار دشوار است، شاید در طول یک دهه به وضعیتی پایدار برسیم.

این کارشناس محیط زیست گفت: در زمان شوروی سابق، چون اطراف دریاچه آرال خاک حاصلخیزی داشت، تصمیم گرفتند آن را به قطب کشت پنبه برای منطقه و حتی جهان تبدیل کنند. این توهم وجود داشت که چون آب در دسترس است، می توان بی حد و مرز کشاورزی کرد؛ در حالی که منابع آب تنها بخشی از مسئولیت تأمین کشاورزی را برعهده دارند و بخش های دیگر باید به صنعت، شرب و به ویژه محیط زیست اختصاص یابد. اما با ساخت سدها و مهار آب، حقابه پایین دست به دریاچه نرسید و همه چیز به هم خورد. امروز دریاچه ارومیه نیز همان مسیر دریاچه آرال را طی می کند.

او ادامه داد: در این مورد که روزی این دریاچه تبدیل به بیابان نمکی شود باید گفت این نام بسیار ناامیدکننده به نظر می رسد. بیابان یعنی جایی که هیچ آبی در آن نیست، در حالی که منطقه ما بی آب نیست. اگر در وسط دریاچه ارومیه بایستید، اطراف را سرسبز می بینید؛ مرزی باریک بین سبزی و خشکی وجود دارد. انتخاب ما این بود که سبزینگی باغ ها را به پهنه آبی دریاچه ترجیح دهیم. گفتیم باغ هایمان سرسبز بمانند، هلو و شلیل و انگورمان به موقع فروخته شود و اگر بعدها دریاچه ارومیه خشک شد، دولت کاری برایش خواهد کرد. در این انتخاب موفق بودیم و برخی از تاجران هر ساله میلیون ها دلار از تجارت سیب، گیلاس و میوه های هسته دار گردش مالی دارند؛ اما در حوزه احیای دریاچه ارومیه هرگز نتوانستیم آنطور که انتظار می رفت موفق عمل کنیم.

کوهانی گفت: دریاچه ارومیه قطعاً قابل احیاست، اما برای این کار باید دو رویکرد تازه را به مفهوم احیا اضافه کنیم. نخست، تعریف احیا باید تغییر کند. تاکنون گفته می شد برای رسیدن به تراز اکولوژیک دریاچه، باید سالانه حدود 16 میلیارد متر مکعب آب وارد آن شود. اما این عدد با روند بارش های موجود دست نیافتنی به نظر می رسد؛ چراکه مقدار بارش ها کاهشی و رژیم بارش ها عوض شده و در حال حاضر میانگین بارش حداقل 20 درصد کمتر از میانگین بلند مدت است. دوم، باید به موضوع سازگاری و تاب آوری توجه کنیم.

در پایان وی تاکید کرد: این دو گفتمان باید در آذربایجان غربی، آذربایجان شرقی و کردستان، به عنوان حوضه آبریز دریاچه ارومیه، نهادینه شوند تا سبک زندگی همه شهروندان و مدیران بر اساس واقعیت های جدید و نگاه سازگارانه شکل بگیرد. دیگر نباید با تصورات گذشته که القاکننده یک منطقه پرآب و کشاورزی محور بوده، هر چه خواستیم بکاریم و به مقدار مصرف آب توجهی نکنیم بلکه باید با شرایط فعلی خود را تطبیق دهیم تا در آینده، هم زمان با بهبود شرایط، بتوان تصمیمات تازه و درست تری گرفت.