وقتی صدای انفجار در شهری می پیچد، یکی از اولین چرخ هایی که از حرکت می ایستد، چرخ چمدان مسافران است. حال اگر این صدا از جنگی خبر داشته باشد که پایانش مشخص نیست، دیگر باید نام آن شهر را تا اطلاع ثانوی از فهرست مقاصد گردشگران خط زد. این همان اتفاقی است که در جنگ اخیر برای گردشگری ایران افتاد. اما ضربه ای که جنگ به گردشگری ایران وارد کرد، اولین آسیب نبود. سال هاست که این بخش درگیر بحران های مزمنی است که یکی پس از دیگری پیکرش را نشانه رفته است و جنگ مهلک ترین ضربه ای بود که بر تن زخمی اش وارد شد.

به گزارش اعتماد، حالا برخی فعالان این بخش معتقدند که دیگر کار گردشگری ایران تمام است و تا اطلاع ثانوی بازگشت به شرایط نسبتا عادی هم رویایی دور از دسترس برای گردشگری است. با این حجم از بحران هایی که هر کدام یک بخش از آن را هدف قرار داده، از مناسبات مالی بین المللی تا از دست رفتن سرمایه انسانی از این بخش و قرار گرفتن ایران در فهرست قرمز سفارتخانه ها همه کاری کرد که گردشگری ایران در آسیب پذیرترین روزهای خود با جنگ مواجه شود.

ارشک مسائلی، عضو هیات علمی پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری درباره وضعیت گردشگری ایران بعد از جنگ می گوید: گردشگری در هر بحرانی که رخ می دهد، اولین بخشی است که آسیب می بیند و آخرین بخشی است که از بحران خارج می شود. در سال های اخیر، با بحران های متعددی مواجه بوده ایم؛ از تحریم ها که اثر غیرمستقیم بر گردشگری ورودی ما گذاشته اند تا قرار گرفتن ایران در فهرست قرمز کشورهای مختلف، پاندمی هم که در سطح بین المللی شرایطی خاص ایجاد کرد. مخاطرات طبیعی هم از بحران هایی است که می توانند در این بخش تاثیرگذار باشند.

ما تقریبا با تمام این بحران ها مواجه شده بودیم که جنگ آغاز شد. اما سوال مهم این است که در برابر چنین شرایطی چه باید کرد؟ به باور او نبود حکمرانی موثر در بخش گردشگری کشور یکی از مواردی است که باعث شده در بحران های پیش آمده گردشگری آسیب پذیرتر شود و با تاخیر بیشتری به شرایط عادی بازگردد، همان موضوعی که باعث شده گردشگری از بحرانی تا بحران بعدی مجال بازیابی توان خود را پیدا نکند.

مسائلی در خصوص این موضوع می گوید: بخش های مختلفی در حوزه گردشگری فعالند، اما حکمرانی واحدی وجود ندارد که بتواند سیاستگذاری مناسب انجام دهد تا کسب وکارهای گردشگری در برابر بحران ها، تاب آوری لازم را داشته باشند. متاسفانه هر چه جلوتر رفته ایم، این شرایط بدتر شده است.

در جنگ اسراییل علیه ایران شاهد اتفاقاتی از جمله بروز مشکلات عدیده در خصوص بازپرداخت خسارات مردم از سوی ایرلاین ها برای پروازهای لغو شده و همچنین تعدیل نیروی گسترده در بخش گردشگری بودیم، مسائلی به عنوان دانش آموخته اقتصاد و کارشناس و پژوهشگر گردشگری، برای پیشگیری از چنین مشکلات و همچنین مدیریت بحران اصولی در این بخش پیشنهاداتی دارد: یکی از اقدامات ضروری، تشکیل صندوق های حمایتی است.

این صندوق ها می توانند در بحران هایی همچون وضعیت پیش آمده فعلی، از بروز بیکاری جلوگیری کرده و به کسب وکارها کمک کنند تا نیروهای آموزش دیده خود را حفظ کرده و از دست ندهند. این صندوق ها می توانند در مواقعی که دفاتر مسافرتی پول گردشگر را به ایرلاین ها داده اند، اما امکان بازپرداخت وجود ندارد، وارد عمل شوند. باید سازوکارهایی در کمیته های بحران طراحی شود تا بازپرداخت پول مسافران به طور شفاف و عادلانه انجام شود.

امهال مالیات و عوارض برای فعالان گردشگری، اعطای تسهیلات و وام های کم بهره و بلندمدت، حمایت های بیمه ای از فعالان این بخش هم یکی دیگر از پیشنهادات او است. اما مساله اینجاست که بخش گردشگری ذی نفعانی دارد که هر یک کلونی ها و مدیریت های جداگانه خود را دارند و مدیریت چنین مجموعه ای نمی تواند با راهکارهای واحد صورت پذیرد. شاید بتوان گفت مساله اصلی همان است که در ابتدا مطرح شد: نبود حکمرانی واحد و موثر در گردشگری کشور .

مفهوم تاب آوری در گردشگری به ویژه پس از پاندمی کرونا در سطح بین المللی مطرح و مطالعات گسترده ای در مورد آن انجام شد که کشورها چگونه می توانند با پیش بینی بحران ها خود را در مقابل آسیب در بخش گردشگری تاب آور کنند.

پس از جنگ اخیر در ایران هم برخی کارشناسان این مساله را مطرح کردند از جمله حامد بخشی، عضو هیات علمی پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی در خصوص نقش تاب آوری در صنعت گردشگری پس از جنگ، به مساله تنوع بخشی به خدمات اشاره کرده است، به باور او: برای افزایش تاب آوری در کسب وکارهای گردشگری یکی از مهم ترین راهکارها تنوع بخشی به منابع درآمدی است. برای مثال هتل ها می توانند علاوه بر خدمات اقامتی، به ارائه خدمات جانبی همچون برگزاری کنفرانس ها، اجاره سالن های چندمنظوره و ارائه امکانات اقامت طولانی مدت با تخفیف های ویژه بپردازند. این اقدامات سبب می شود که حتی در دوره های رکود گردشگری، این مراکز با اندکی تغییر در مدل کسب وکار، تاب آوری خود را حفظ کنند.

نگاه او می تواند در بخشی از گردشگری مصداق پیدا کند، اما در دیدگاه جامع تر، تقلیل بحرانی است که گردشگری ایران در حال تجربه آن است. از سویی ممانعت کشورها از ورود شهروندانشان به ایران و از سویی مسائل اقتصادی که باعث حذف سفر -و در مفهوم کلی تر گردشگری- از سبد خانواده ها شده است.

ارشک مسائلی در خصوص اینکه آیا اساس مفهوم تاب آوری در گردشگری ایران مصداقی پیدا می کند یا نه، معتقد است: تاب آوری یعنی یک سیستم در برابر شوک های وارد شده به بخش عرضه یا تقاضا بتواند خود را حفظ کرده و از هم نپاشد. مثل خمیری که فشرده می شود، اما به حالت قبل بازمی گردد. در دوران پاندمی، این مفهوم در سطح بین المللی برای صنایع مختلف از جمله گردشگری مطرح شد.

کسب وکارهای گردشگری تلاش کردند به مدت یک تا سه سال خود را حفظ کنند تا پس از بحران، به وضعیت عادی بازگردند. اما مساله این است که در ایران، ما همیشه در شوک بوده ایم. شوکی که از سال 1388 با تحریم های اولیه شروع شد و تا 1393 ادامه داشت. بعد از 1393 تا 1396 دوره برجام بود که شرایطی نسبتا باثبات داشتیم.

در سال 1396 با خروج امریکا از برجام، تحریم های ثانویه اعمال شد. در سال 1398 پاندمی کرونا آغاز شد. پس از آن هم در سال های 1401 تا 1403 به دلیل ریسک های متعدد داخلی و بین المللی، امکان بازیابی بخش گردشگری فراهم نشد. حالا هم با آغاز جنگ دوازده روزه، دوباره در شوک فرو رفته ایم.

مسائلی معتقد است برخلاف دنیا که یک شوک کوتاه را در یک بازه زمانی مشخص تجربه می کند و با انجام تدابیری دوباره به ثبات بازمی گردد، ما در هجده سال اخیر شاید تنها دو سال بدون شوک بوده ایم و در همان دو سال هم امکان بازیابی و بازگشت به شرایط عادی در گردشگری نبود؛ چون بازیابی نیازمند زمان و ثبات است: باید به این نکته هم توجه داشته باشیم که شوک های مداوم باعث شده اثرگذاری هر اقدامی در راستای احیا و بازیابی کاهش پیدا کند. بسیاری از ظرفیت هایی که باید در زمان مناسب برای تاب آوری استفاده می شد، پیش تر مصرف شده اند و در جنگ اخیر که آسیب جدی وارد کرد، گردشگری ایران با تجربه بحران های متعدد، آسیب پذیرترین وضعیت را داشت. این تفاوت اصلی ما با گردشگری بین المللی است.

مصطفی فاطمی، مدیرکل توسعه گردشگری داخلی وزارت گردشگری در خصوص آسیب های جنگ به گردشگری ایران و مواجهه این وزارتخانه با این بحران با بیان اینکه هنوز برآوردی از خسارات مالی جنگ به این بخش در دست نیست، می گوید: در معاونت گردشگری کمیته بحران در جریان کرونا تشکیل شد و در بحران های بعدی هم جلساتی با فعالان بخش خصوصی برگزار کردیم تا ببینیم چگونه می توانیم از بحران ها عبور کنیم. البته بخش خصوصی با ناامیدی صحبت می کند. ضمن اینکه ما در طول این سال ها با حجم زیادی از بحران ها مواجه بودیم؛ حجم بحران هایی که ما به طور همزمان و در حوزه های مختلف با آن روبه رو شدیم به ندرت در کشورهای دیگر اتفاق می افتد.

با این حال با علم به اینکه برای هر بحران، یک راه حل وجود دارد، مطالعاتی انجام دادیم تا از دانش و تجربیات جهانی استفاده کنیم. برای هر نوع بحران، مدل هایی از راه حل ها وجود دارد. اما این راه حل ها قرار نیست بحران را از بین ببرند، فقط آثار و تبعات آن را کاهش می دهند. جنگ هم شدیدترین نوع بحران است.

اولین مساله در جنگ، مدیریت به هم ریختگی شرایط است. تعدادی از مسافران در مرزها مانده اند، تعدادی پروازشان لغو شده، برخی سفرهای ضروری داشتند و مسائل دیگری که مطرح است. موضوع دیگر حمایت از فعالان بخش خصوصی است ضمن اینکه به حقوق و وضعیت مسافران هم باید توجه شود.

فاطمی معتقد است شرایط پیچیده و دشوار است و برای بازگشت به شرایط عادی، پس از جنگ باید ابتدا تبعات و آسیب ها را کاهش داد و بعد به سمت عادی کردن شرایط رفت: ما برای این موضوع برنامه ریزی کرده ایم، اما شرایط بسیار سخت است. نمی توانم وعده ای بدهم که به زودی شرایط عادی می شود؛ چنین چیزی صحت ندارد و امکان پذیر نیست.

این وضعیت فقط هم مختص بخش خصوصی نیست. ما که در بخش دولتی هم همین شرایط را تجربه می کنیم. در حالی که برای یک مقصد گردشگری برنامه ریزی و ایونت برگزار می کنیم، ناگهان با بحران جدیدی روبه رو می شویم و باید همه چیز را از نو شروع کنیم. این یک واقعیت است که ما شرایط را ایجاد نمی کنیم، بلکه شرایط بر ما تحمیل می شود.

فاطمی همچنین در مورد اینکه چرا کشورهای همسایه پس از بحران ها زودتر از ما به وضعیت قبل برمی گردند، می گوید: اگر شرایط برابر باشد، ما به راحتی می توانیم حتی زودتر از آن کشورها به وضعیت نرمال برگردیم. اما منظور من از شرایط برابر ، مجموعه ای از زیرساخت های سیاسی، اقتصادی و غیره است.

این شرایط در اختیار ما نیست و نمی توانیم به تنهایی پاسخگوی آن باشیم. مسائل بسیار متنوعند. او بر این باور است که اگر شرایط مساعدی برای گردشگری کشور به صورت کلان و از سوی حاکمیت و دولت فراهم شود، گردشگری ایران می تواند با سرعت بالا بازگشت به وضعیت مطلوب را آغاز کند.

برخی فعالان گردشگری با شروع جنگ و شرایط تحمیل شده بر کشور و اقتصاد و گردشگری ایران، به این نتیجه رسیده اند که دیگر امیدی به احیای گردشگری دست کم تا دو سال آینده نیست. بخشی که سال هاست با بحران های متعدد دست و پنجه نرم کرده و هر بار راهی برای شروع دوباره پیدا کرده و باز بحرانی دیگر آن را متوقف کرده است، حالا با جنگی مواجه شده که کسی می داند تبعات آن تا چه زمانی دامنگیر این بخش خواهد بود. لغو پروازها و پرداخت خسارات مردم یکی از مهم ترین چالش هایی بود که این بخش در روزهای جنگ و پس از آن با آن روبه رو بود و همچنان مساله ای حل نشده است. بازداشت گردشگران از سوی دیگر منجر به بازتاب بین المللی اخبار مربوط به آن شده و همه اینها ضرباتی است که بر پیکر گردشگری وارد می شود.

اما هنوز هستند کسانی که معتقدند، نمی توان با قطعیت گفت که گردشگری ایران تمام شده است. ارشک مسائلی هر چند معتقد است که وضعیت فعلی گردشگری چندان قابل دفاع نیست که بخواهیم با تکیه بر آمار و ارقامی که مبنایی ندارند وضعیت گردشگری را عادی جلوه دهیم، اما معتقد است: باید بپذیریم که امنیت و احساس امنیت در کشوری که درگیر جنگ است، وجود ندارد.

حال اگر گردشگری بخواهد وارد کشور شود، در نبود احساس امنیت، بعید است این تصمیم را بگیرد. در کوتاه مدت، قطعا افت چشمگیری در گردشگری ورودی خواهیم داشت. اما این نکته را هم نباید فراموش کنیم که ما در این حوزه گردشگری قابل توجهی نداشتیم که بتوان از کاهش آن سخن گفت. بسیاری از آمارها غیرواقعی هستند. تا زمانی که حساب های اقماری گردشگری وجود نداشته باشد، این آمارها دقیق نخواهند بود.

مثلا گفته می شود هفت میلیون گردشگر وارد کشور شده اند، اما واقعیت این است که اینها اغلب از مرزهای زمینی، برای خرید یا عبور ترانزیتی وارد شده اند، نه برای گردشگری. ورود این افراد به کشور به بخش گردشگری سودی نمی رساند. اما فکر می کنم گردشگری داخلی به حیات خود ادامه خواهد داد، زیرا شهروند ایرانی گزینه دیگری برای اوقات فراغت ندارد.

تحریم ها و مشکلات اقتصادی قدرت خرید خانوار را پایین آورده و امکان سفر خارجی برای برخی اقشار وجود ندارد. بنابراین سفر داخلی تنها گزینه باقیمانده برای آن هاست. هر چند در میان برخی اقشار هم شاهدیم که سفر از سبد خانواده ها حذف شده است. در اینجا می توان گفت بحث اولویت ها مطرح است.

گردشگری ایران، در گردابی از بحران ها گرفتار شده و حالا با تبعات جنگ روبه رو است. برخی معتقدند این بخش دیگر رمقی برای بازیابی و احیا ندارد، متولیان اما بر توان بالقوه آن تاکید می کنند. اما آنچه مسلم است، نبود حکمرانی یکپارچه، زیرساخت های ارتباطی بین المللی و انباشت بحران های حل نشده، فرصت تاب آوری را از گردشگری ایران گرفته است. پایداری بحران ها و ناپایداری سیاستگذاری ها باعث دلسرد شدن بخش خصوصی و فرسودگی فعالان و در سطحی گسترده تر کوچ اجباری شغلی در میان متخصصان این بخش شده است.

گردشگری ایران در شرایطی است که مثل بنایی که در کنار گسل ساخته شده، هر بار لرزه ای را تجربه کرده و پس از بازسازی باز با لرزه دیگری مواجه شده، بحران بعدی برای این بنا نه فقط یک لرزه و تلنگر که گامی بلند به سمت نابودی کامل آن محسوب می شود. این بخش نیاز به سیاستگذاری منسجم، اصولی، شفاف و فراگیر دارد. گردشگری ایران باید بیاموزد در زمینی که همیشه می لرزد، چگونه تعادلش را حفظ کند و زنده بماند.