فرارو- بسیاری از رفتارهای روزمره ما حاصل تصمیم گیری آگاهانه نیستند، بلکه در قالب عادت هایی شکل گرفته اند که به مرور زمان و بدون توجه به پیامدهایشان تکرار می شوند.

به نقل از اینک، افراد معمولاً فکر می کنند در طول روز تصمیمات زیادی می گیرند و البته بیراه هم نیست. اما بر اساس پژوهشی که در نشریه Society for Personality and Social Psychology منتشر شده، نزدیک به 40 درصد از کارهایی که انجام می دهیم نه بر اساس تصمیم، بلکه ناشی از عادت اند. و اینجاست که پای عادت های بد به میان می آید. عادت هایی که به رغم خواست و اراده ما، تکرار می شوند. اما چرا با وجود شناخت مان از یک رفتارِ نامناسب، باز هم به تکرار آن ادامه می دهیم؟ علم عصب شناسی پاسخ روشنی برای این پرسش دارد.

در ظاهر، داشتن عادت های بد غیرمنطقی است. مگر نباید آن قدر هوشمند باشیم که تنها عادت های مثبت را انتخاب کنیم؟ وندی وود، نویسنده ی کتاب عادت های خوب، عادت های بد در این باره می گوید: ما الگوهایی از رفتار را می یابیم که به ما در رسیدن به اهداف کمک می کنند. وقتی رفتاری را در یک زمینه ی پایدار تکرار می کنیم، بین نشانه ها و واکنش ها، پیوند عصبی شکل می گیرد.

برای مثال، هدف فردی ممکن است بهره وری در کار باشد. اما مشاهده ی یک کلیپ قدیمی از سریالی محبوب کمکی به این هدف نمی کند. پس چرا چنین عادتی شکل می گیرد؟ پاسخ این است: چون معماری مغز ما به گونه ای است که گاهی در برابر ما عمل می کند، نه به نفع مان. فرض کنید لحظه ای از خود می پرسید: آیا باید این ویدیو را ببینم؟ در این لحظه، قشر پیش پیشانی مغز (prefrontal cortex)، بخشی از مغز که مسئول تصمیم گیری، برنامه ریزی و رفتارهای هدفمند است، پاسخ می دهد: نه، باید به کارت برسی.

اما در سوی دیگر، قشر پیش پیشانی اربیتال (orbitofrontal cortex)، بخشی از مغز که با احساسات و پاداش در تصمیم گیری ارتباط دارد، می گوید: بله، ببین. این صحنه رو دوست داری. یه استراحت کوتاه حق تو است! در این نبرد، قشر منطقی و آرام مغز، معمولاً مغلوب صدای بلند و هیجان زده ی قشر احساس محور می شود. همین صدای بلند، پایه گذار عادت های بد است. به گفته ی وندی وود، وقتی ذهن هدفمند ما فعال است، رفتارهایی انجام می دهیم که ما را به نتیجه دلخواهمان می رساند و معمولاً از نیت مان آگاه هستیم.

اما زمانی که ذهن عادت محور ما فعال می شود، رفتارها بدون آگاهی کامل صورت می گیرند. ما نمی توانیم به درستی توضیح دهیم چرا یا چگونه عادت های مان را انجام می دهیم. در این وضعیت، حتی اگر لحظه ای درباره ی تماشای یک ویدیو تردید کنیم، نیروی عادت و لذت آنی، صدای عقل را خاموش می کند. دیگر هدف ما رسیدن به بهره وری نیست، بلکه فقط ارضای نیاز به انجام آن عادت است.

بر اساس پژوهش ها، عادت ها به ما کمک می کنند تا انرژی روانی خود را ذخیره کنیم. اراده منبعی محدود است، و وقتی این منبع تمام می شود، مغز به حالت پیش فرض خود بازمی گردد: یعنی عادت. حتی ممکن است لحظه ای احساس کنید کلید ذهن تان خاموش شده و افکار منطقی کاملاً کنار رفته اند.

خبر خوب این است که شکستن چرخه عادت ممکن است؛ اما به شرطی ساده، و درعین حال دشوار: باید خودتان را مجبور به تفکر کنید. نه قبل از انجام عادت، بلکه در حین آن. برای مثال، نه قبل از تماشای ویدیو، بلکه در همان لحظاتی که مشغول تماشا هستید. چرا؟ چون جلوگیری اولیه از آغاز عادت، به اراده ای نیاز دارد که در آن لحظه ممکن است وجود نداشته باشد. اما درگیر کردن ذهن در زمان اجرا می تواند به ایجاد بینش و در نهایت، دگرگونی منجر شود.

نخستین گام، بازتاب ذهنی درباره ی فایده های واقعی آن عادت است. مثلاً در مورد تماشای ویدیو، آیا واقعاً حس آرامش یا انرژی مثبت به همراه دارد؟ یا فقط یک حواس پرتی گذراست؟ آیا بعد از آن احساس بهتری دارید؟ یا حس گناه، پشیمانی و از دست دادن زمان شما را فرا می گیرد؟

در اغلب موارد، مزایای این رفتارها بسیار محدود و زودگذر هستند، در حالی که پیامدهای منفی آن، چه احساسی، چه روانی و حتی جسمی بیشتر و عمیق ترند. گام دوم، تکرار این فرایند است. تنها یک بار بازتاب ذهنی کافی نیست. شما باید چندین بار این فرآیند را انجام دهید تا مغزتان بتواند به تدریج ارتباط پاداش دهی رفتار را تغییر دهد.

در گذر زمان، دو بخش مختلف مغز، قشر منطقی و قشر احساسی، آرام آرام به هم صدایی می رسند. بخش منطقی دلایل بلندمدت ترک عادت را ارائه می دهد، و بخش احساس محور نیز یاد می گیرد که احساس خوب واقعی، نه در انجام عادت، بلکه در کنترل آن نهفته است. این همان لحظه ای ست که عادت بد ترک می شود و مسیر جدیدی برای ایجاد عادت های مثبت شکل می گیرد.

فرض کنید می خواهید عادت بررسی شبکه های اجتماعی را ترک کنید، آن هم در زمانی که قرار است روی کار تمرکز کنید. دفعه بعد که وسوسه شدید تا اینستاگرام را باز کنید، با آن مبارزه نکنید؛ اما هم زمان با این کار، احساس تان را ارزیابی کنید. از خود بپرسید: آیا این کار ارزشش را دارد؟ آیا این احساس رضایت، ارزش از دست دادن تمرکز و بهره وری را دارد؟ آیا واقعاً لذتی از آن می برم، یا فقط به عادت پناه آورده ام؟

اگر این ارزیابی ها را چندین بار انجام دهید، به تدریج مغز شما یاد می گیرد که این رفتار، پاداش مورد انتظار را در پی ندارد. این آگاهی، سکوی پرتابی برای ایجاد تغییرات رفتاری عمیق تر خواهد بود. در نهایت، با تکرار بازتاب درونی و بررسی لحظه به لحظه احساسات ناشی از انجام عادت های بد، مسیر مغز شما تغییر می کند. نیت و عادت به جای مقابله، همسو می شوند و رفتارهای جدید شکل می گیرند.