بیکاری حدود 18.8 درصد رشد داشته است. با این وصف می دانیم بازار کار ایران که پیش از خرداد 1404 هم زیر فشار رکود، تورم و کاهش سرمایه گذاری قرار داشت حالا با از سر گذراندن 2 جنگ در معادله پیچیده تری قرار گرفته. درواقع با افزایش نرخ بیکاری، باید پرسید که بازار کار ایران تا کجا توان تحمل این فشارها را دارد و اگر نااطمینانی اقتصادی ادامه پیدا کند، چه سرنوشتی در انتظار جوانان، زنان و فارغ التحصیلانی خواهد بود که از پیش نیز برای ورود به بازار کار با موانع جدی مواجه بودند؟

به نقل از فرارو، حمید حاج اسماعیلی، کارشناس بازار کار، با استناد به برآوردهای وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی می گوید حدود یک میلیون و 500 هزار نفر در این مدت شغل خود را از دست داده اند. هرچند در مقاطعی، برآوردها از از دست رفتن حدود سه تا سه ونیم میلیون شغل حکایت داشته است. به گفته او، بخشی از مشاغل پس از برقراری آتش بس احیا شده اند، اما همچنان تعداد زیادی از افراد با بیکاری و مشکلات ناشی از دست دادن شغل مواجه اند.

رکود اقتصادی پیش از جنگ، با جنگ تشدید شد

حمید حاج اسماعیلی، در پاسخ به این پرسش که افزایش نرخ بیکاری چه عواملی داشته و جنگ چه نقشی در تضعیف بازار کار ایران ایفا کرده است، گفت: پیش از جنگ نیز شرایط بازار کار کشور مطلوب نبود؛ زیرا اقتصاد ایران با رکود مواجه شده بود. رکود اقتصادی باعث می شد فعالیت بنگاه ها کاهش پیدا کند و جذب نیروی کار در بازار با محدودیت روبه رو شود و به کندی صورت بگیرد. متاسفانه کشور در چنین شرایط دشواری وارد فضای جنگی شد و این مسئله وضعیت بازار کار را به مراتب بدتر کرد.

او ادامه داد: جنگ، علاوه بر اینکه فعالیت بنگاه های اقتصادی را با تهدید مواجه کرد، باعث شد تعداد زیادی از بنگاه ها تحت تاثیر جنگ و بمباران قرار بگیرند. در عین حال، مشکلات مربوط به جابه جایی ها و شرایط امنیتی نیز فعالیت بنگاه ها را به شدت کاهش داد. از سوی دیگر، تورم افزایش پیدا کرد و شرایط اقتصادی به شدت غیرقابل پیش بینی و پرنوسان شد. افزایش تورم نیز در کنار سایر مشکلات، فشار بیشتری بر فعالیت های اقتصادی وارد کرد.

سه تا سه ونیم میلیون شغل از دست رفته است

این کارشناس بازار کار افزود: مجموعه این عوامل دست به دست هم دادند تا بازار کار ایران در شرایط جنگی کوچک تر شود و امکان انعطاف پذیری برای جذب نیروی کار را از دست بدهد. برآوردهایی که وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی انجام داده است، نشان می دهد حدود یک میلیون و 500 هزار نفر در این مدت شغل خود را از دست داده اند. البته در مقاطعی، برآوردها از دست رفتن حدود سه تا سه ونیم میلیون شغل را نشان می داد.

حاج اسماعیلی با اشاره به وضعیت اشتغال پس از آتش بس گفت: پس از ورود به دوره آتش بس، برخی از این مشاغل دوباره احیا شدند، اما در مجموع تعداد زیادی از نیروی کار کشور شغل خود را از دست داده اند. بخشی از این افراد وارد فرایند دریافت بیمه بیکاری شده اند و گروهی دیگر همچنان با مشکلات ناشی از بیکاری و پیدا کردن شغل مواجه اند. بنابراین، انتظار افزایش نرخ بیکاری در چنین شرایطی دور از ذهن نیست.

زنان، جوانان و فارغ التحصیلان، بیشتر در معرض بیکاری هستند

این کارشناس با اشاره به اینکه نرخ بیکاری در برخی گروه های جمعیتی، حتی پیش از جنگ نیز بالا بوده است، توضیح داد: در بخش هایی از جمعیت متقاضی کار، از جمله جوانان، فارغ التحصیلان دانشگاهی و زنان، با نرخ بالای بیکاری مواجه بودیم. در مورد زنان، محدودیت های بیشتری وجود داشت و نرخ مشارکت اقتصادی آنان حدود 14 درصد بود؛ رقمی که به هیچ وجه قابل قبول نیست و با شرایط اجتماعی و تحولات سال های اخیر کشور همخوانی ندارد.

نیاز مالی زنان فراتر از حمایت خانواده است

او در توضیح دلایل افزایش تقاضای زنان برای ورود به بازار کار گفت: زنان به دلایل مختلف به دنبال اشتغال و کسب درآمد هستند. نیازهای مادی آنان ممکن است فراتر از میزانی باشد که خانواده می تواند تامین کند. از سوی دیگر، سطح تحصیلات زنان افزایش یافته و تعداد فارغ التحصیلان دانشگاهی زن بسیار بیشتر شده است. افزایش تجرد و گسترش پدیده هایی مانند طلاق نیز از جمله تحولاتی است که باید در تحلیل وضعیت اجتماعی و اقتصادی زنان مورد توجه قرار گیرد.

حاج اسماعیلی ادامه داد: این تحولات از پیامدهای پدیده های مدرن در جامعه ایران هستند و باعث می شوند تقاضا برای اشتغال زنان افزایش پیدا کند. با این حال، بازار کار به همان اندازه ظرفیت لازم برای پاسخ گویی به این تقاضا را ایجاد نکرده است. در نتیجه، با مشکلات پیچیده ای در زمینه اشتغال زنان مواجه هستیم؛ مشکلاتی که شرایط جنگی نیز بر شدت آنها افزوده است.

او با اشاره به وضعیت جوانان و فارغ التحصیلان دانشگاهی گفت: در میان جوانان، نرخ بیکاری بالاتر از 24 تا 25 درصد نیز بوده است که رقم قابل قبولی نیست؛ زیرا این گروه ها بخش مهمی از نیروی کار کشور را تشکیل می دهند. سیاست ها و برنامه های اشتغال باید به گونه ای تنظیم شوند که امکان ورود جوانان و فارغ التحصیلان به بازار کار فراهم شود، اما در هر دو گروه با مشکلات جدی مواجه بوده ایم و این مشکلات اکنون تشدید شده اند.

کاهش قدرت خرید، اشتغال در بخش خدمات را کوچک می کند

حاج اسماعیلی با تاکید بر نقش قدرت خرید خانوارها در وضعیت بازار کار توضیح داد: بخش بزرگی از بازار کار ایران به حوزه خدمات وابسته است و فعالیت در این بخش ارتباط مستقیمی با قدرت خرید مردم دارد. مشاغل مرتبط با گردشگری، فروش پوشاک ارزان قیمت، تفریحات عمومی و خدماتی که مردم برای زندگی و رفاه خود به آنها نیاز دارند، از جمله حوزه هایی هستند که تحت تاثیر کاهش قدرت خرید قرار می گیرند.

او افزود: برای مثال، در بخش آموزش نیز با جمعیت بزرگی از دانش آموزان و دانشجویان مواجه هستیم که به وسایل آموزشی، کمک آموزشی و لوازم التحریر نیاز دارند. هنگامی که مدارس تعطیل می شوند یا فعالیت های آموزشی با اختلال مواجه می شود، مشاغل مرتبط با آموزش و خدمات کمک آموزشی نیز تحت تاثیر قرار می گیرند. در نتیجه، بنگاه ها و تولیدکنندگانی که این وسایل و امکانات را تامین می کنند، با کاهش فعالیت روبه رو می شوند.

این کارشناس ادامه داد: بنابراین، بخش بزرگی از بازار کار کشور که در حوزه تولید و عرضه این کالاها و خدمات فعالیت می کند، از شرایط اقتصادی و محدودیت های ناشی از جنگ تاثیر می پذیرد. به این ترتیب، بازار کار ایران به شدت کوچک شده و فعالیت های اقتصادی تحت فشار قرار گرفته اند. در عین حال، نوسانات ناشی از تورم و تغییرات نرخ ارز نیز ریسک فعالیت اقتصادی را افزایش داده و مشکلات بنگاه ها را پیچیده تر کرده است.

چشم انداز اشتغال در کوتاه مدت روشن نیست

حاج اسماعیلی درمورد چشم انداز ایجاد شغل در ماه های آینده گفت: در شرایط فعلی، چشم انداز بازار کار مطلوب نیست و با وضعیت عدم قطعیت در اقتصاد ایران مواجه هستیم.

او توضیح داد: شرایط جنگی همچنان به عنوان یک عامل مسلط بر فضای اقتصادی کشور وجود دارد و پیش بینی دقیقی درباره امکان دستیابی به صلح و پایان ناامنی ها در دست نیست. تا زمانی که نگرانی ها درباره جنگ و ناامنی ادامه داشته باشد، امکان شکل گیری امید به آینده و برنامه ریزی برای توسعه بازار کار نیز کاهش پیدا می کند.

این کارشناس بازار کار با اشاره به تداوم وضعیت بی ثبات در یک سال گذشته گفت: در حال حاضر نمی توان چشم انداز روشنی برای بازار کار ایران ترسیم کرد. در طول یک سال گذشته، شرایط کشور میان جنگ و آتش بس در نوسان بوده است. اکنون نیز در وضعیتی قرار داریم که نه می توان آن را جنگ کامل دانست و نه صلح پایدار. در چنین شرایطی، پیش بینی دقیقی درباره زمان برطرف شدن موانع و بازگشت ثبات وجود ندارد.

تداوم بیکاری می تواند به بحران هایی منجر شود

در بخش پایانی این گفت وگو، درباره پیامدهای افزایش بیکاری، به ویژه در میان جوانان، پرسیده شد. حاج اسماعیلی در پاسخ گفت: تداوم بیکاری مشکلات زیادی ایجاد می کند. هنگامی که افراد و خانواده ها امکان کسب درآمد را از دست می دهند، زمینه برای شکل گیری بزه ها، ناهنجاری ها و بحران های اجتماعی فراهم می شود.

او با اشاره به تاثیر شرایط جنگی بر واکنش های اجتماعی گفت: در وضعیت فعلی، به دلیل شرایط جنگی و احساس همدلی ملاحظاتی در میان گروه های مختلف جمعیتی وجود دارد و شاهد هستیم که گروه ها وارد فضای اعتراضات نمی شوند. با این حال، این مسئله به معنای از بین رفتن زمینه های اقتصادی نارضایتی نیست.

او در پایان تاکید کرد: اگر جنگ خاتمه پیدا کند، اما دولت نتواند در کوتاه مدت زمینه های لازم را برای مشارکت بیشتر جوانان و فارغ التحصیلان در بازار کار فراهم کند، سرمایه گذاری های مورد نیاز صورت نگیرد و شرایط اقتصادی برای کاهش فشارهای جدی بر مردم بهبود پیدا نکند، همچنان احتمال بروز بحران هایی وجود خواهد داشت.