به نقل از همشهری آنلاین، مریم شیرافکن : خواب شبانه شاید آرام ترین ساعت های زندگی به نظر برسد، اما در پس این سکون، مغز و بدن در حال اجرای مجموعه ای پیچیده از فرایندهای زیستی هستند؛ از تنظیم ترشح هورمون رشد گرفته تا کمک به حفظ عضلات و استخوان ها و تنظیم سوخت وساز چربی. پژوهشی منتشرشده در مجله علمی سل (Cell) نشان می دهد که دانشمندان اکنون بخش مهمی از مدار عصبی مسئول این فرایند را شناسایی کرده اند؛ کشفی که می تواند در آینده به درک بهتر ارتباط خواب، سوخت وساز و سلامت مغز کمک کند.

این مطالعه که پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در برکلی انجام داده اند، نشان می دهد رابطه خواب و هورمون رشد پیچیده تر از آن چیزی است که پیش تر تصور می شد. خواب بر ترشح این هورمون اثر می گذارد و هورمون رشد نیز می تواند بر مدارهای عصبی مرتبط با بیداری تأثیر بگذارد.

هورمون رشد معمولا با افزایش قد کودکان و نوجوانان شناخته می شود، اما نقش آن به دوران رشد محدود نیست. این هورمون در بزرگسالی نیز در حفظ بافت عضلانی، سلامت استخوان ها و تنظیم سوخت وساز چربی و قند نقش دارد.

با وجود این، دانشمندان مدت ها نمی دانستند مغز چگونه زمان و میزان ترشح هورمون رشد را هنگام خواب کنترل می کند. پژوهش جدید با بررسی مستقیم فعالیت سلول های عصبی در مغز موش ها، به بخشی از این معما پاسخ داده است.

پژوهشگران روی هیپوتالاموس تمرکز کردند؛ ناحیه ای از مغز که در تنظیم خواب، بیداری و ترشح هورمون ها نقش دارد.

در این ناحیه، دو گروه مهم از سلول های عصبی در کنترل هورمون رشد مشارکت دارند: سلول هایی که با تولید هورمون آزادکننده هورمون رشد، ترشح آن را تحریک می کنند و سلول هایی که با تولید سوماتواستاتین، این فرایند را مهار می کنند.

نتایج نشان داد که فعالیت این سلول ها در مراحل مختلف خواب تغییر می کند. در خواب غیرحرکت سریع چشم یا خواب غیررم (NREM)، فعالیت بخشی از سلول های مهارکننده کاهش می یابد و شرایط برای افزایش ترشح هورمون رشد فراهم می شود.

در مرحله خواب حرکت سریع چشم یا خواب رم (REM) نیز الگوی متفاوتی از فعالیت سلول های عصبی دیده می شود. در این مرحله، فعالیت هر دو گروه سلولی افزایش می یابد و هماهنگی میان آنها به تنظیم ترشح هورمون رشد کمک می کند.

این یافته نشان می دهد که ترشح هورمون رشد حاصل عملکرد یک سلول یا یک مسیر ساده نیست، بلکه به هماهنگی چندین گروه از سلول های عصبی وابسته است.

یکی از یافته های مهم این مطالعه آن است که ارتباط میان خواب و هورمون رشد یک طرفه نیست.

پژوهشگران دریافتند هورمون رشد پس از ترشح می تواند بر سلول های عصبی ناحیه ای از ساقه مغز به نام لوکوس سرولئوس اثر بگذارد. این ناحیه در تنظیم هوشیاری، توجه و آمادگی مغز برای واکنش به محیط نقش دارد.

به این ترتیب، خواب به افزایش ترشح هورمون رشد کمک می کند و هورمون رشد نیز از طریق اثرگذاری بر مدارهای عصبی، در تنظیم بیداری نقش دارد.

این سازوکار نوعی چرخه بازخوردی ایجاد می کند که به حفظ تعادل میان خواب و بیداری کمک می کند. البته افزایش فعالیت این سلول های عصبی همیشه به معنای هوشیاری بیشتر نیست؛ تحریک بیش از اندازه آنها نیز ممکن است پیامدهای متفاوتی داشته باشد.

ارتباط خواب با سلامت عضلات و سوخت وساز بدن موضوع تازه ای نیست. خواب کافی از عملکرد طبیعی بدن پشتیبانی می کند و ترشح هورمون رشد نیز یکی از سازوکارهای دخیل در این فرایند است.

از آنجا که هورمون رشد در تنظیم مصرف چربی و قند نقش دارد، اختلال مزمن خواب می تواند با برهم خوردن تعادل سوخت وساز بدن ارتباط داشته باشد. با این حال، افزایش ترشح این هورمون به تنهایی تضمین نمی کند که فرد وزن کم کند یا عضله بیشتری بسازد.

برای عضله سازی، عواملی مانند تمرین مقاومتی، دریافت کافی پروتیین، تغذیه متعادل و استراحت مناسب همچنان اهمیت دارند. کاهش چربی بدن نیز به تعادل انرژی دریافتی و مصرفی و عوامل دیگری مانند وضعیت هورمونی و میزان فعالیت بستگی دارد.

بنابراین، پیام این پژوهش آن نیست که بدن صرفا با خوابیدن چربی می سوزاند؛ بلکه خواب را یکی از بخش های مهم شبکه زیستی تنظیم کننده ترمیم بافت ها و سوخت وساز معرفی می کند.

پژوهشگران امیدوارند شناخت دقیق تر مدارهای عصبی تنظیم کننده هورمون رشد، در آینده به بررسی روش های تازه برای درمان برخی اختلالات خواب و مشکلات مرتبط با تنظیم هورمون ها کمک کند. این یافته همچنین می تواند مسیر تحقیقات بیشتر درباره ارتباط خواب با بیماری های متابولیک و عصبی را هموار کند.

با این حال، یک محدودیت مهم وجود دارد: این آزمایش ها روی موش ها انجام شده اند. بنابراین، هنوز نمی توان نتیجه گرفت که همین سازوکار با همان جزییات در انسان عمل می کند یا دستکاری آن می تواند به درمان بیماری ها منجر شود. برای پاسخ به این پرسش ها، مطالعات بیشتری لازم است.

این پژوهش نشان می دهد خواب فقط فرصتی برای استراحت پس از یک روز پرمشغله نیست. در این زمان، مدارهای عصبی و پیام رسان های هورمونی با یکدیگر تعامل دارند تا فرایندهای مرتبط با رشد، ترمیم بافت ها، سوخت وساز و بیداری تنظیم شوند.

شاید هنوز نتوان تمام رازهای خواب را توضیح داد، اما شناخت این سازوکارها یک نکته را روشن تر می کند: خواب باکیفیت بخشی از مراقبت روزانه از بدن است؛ نه جایگزینی برای ورزش و تغذیه مناسب، بلکه مکمل ضروری آنها.

منبع : Ding X, et al. Neuroendocrine circuit for sleep-dependent growth hormone release. Cell. 2025.