به نقل از دنیای اقتصاد، بیش از 6 ماه از آتش بس می گذرد و مرمت آثار تاریخی آسیب دیده در جنگ همچنان ادامه دارد. مرمت اضطراری برخی از بناها به پایان رسیده، اما برخی اقدامات اساسی، همچنان چشم به راه اعتبارات و ثبات نسبی شرایط هستند.

طبق آمار رسمی وزارت میراث فرهنگی، در جریان جنگ اخیر 149 اثر شامل 54موزه، هفت بافت تاریخی و پنج اثر ثبت شده در فهرست میراث جهانی در 18استان آسیب دیده است. برخی از این آثار در اختیار نهادهای خاص (بنیاد مستضعفان، ستاد اجرایی فرمان امام، سازمان اوقاف و...) هستند و برخی تحت مدیریت وزارت میراث فرهنگی، شهرداری ها یا ارگان های دیگر. همین تعدد مدیریت، انسجام در رسیدگی و گزارش دهی درخصوص این آثار را با چالش مواجه می کند. با این حال تیرماه امسال علی دارابی، معاون میراث فرهنگی کشور، اعلام کرد: مرمت 10اثر تاریخی به پایان رسیده و 21مجموعه دیگر در حال مرمت هستند. پیگیری دنیای اقتصاد از برخی استان ها که آثار تاریخی در آنها دچار آسیب شده است، نشان می دهد بخشی از مرمت این آثار انجام شده و بخشی در گرو تامین اعتبار است. علاوه بر آن در مواردی اصول حفاظتی، مرمت اساسی برخی بناها را به تعویق انداخته است.

تصاویر تخریب بناهای تاریخی اصفهان در جریان جنگ یکی از دردناک ترین تصاویری بود که در حوزه میراث فرهنگی منتشر شد. شکاف های روی دیوار چهلستون و تزیینات کم نظیر تالار اشرف و ستون دودی که چهره آرام نقش جهان را مخدوش کرد، از ماندگارترین تصاویری بود که مواجهه آثار تاریخی با جنگ را نشان می داد. حالا 6ماه پس از آتش بس هنوز این زخم ها بر تن آثار تاریخی مانده اند. سید روح الله سیدالعسگری، معاون میراث فرهنگی اصفهان در گفت وگو با دنیای اقتصاد درخصوص مرمت آثار ملی و جهانی آسیب دیده در این استان می گوید: از 28بنایی که در اصفهان آسیب دیدند، تا پایان شهریورماه مرمت 16بنا از جمله رکیب خانه، عمارت جبه خانه، خانه ابهری و مسجد رییسان خوانسار به اتمام رسیده و مرمت اضطراری 12بنای دیگر نیز انجام شده است.

او از آسیب هایی که به دلیل مجاورت آثار تاریخی با مراکز نظامی به این بناها وارد شده است، می گوید: مسجد جامع خوانسار، به دلیل نزدیکی به مقر نظامی، آسیب بیشتری دیده بود و همچنان در حال مرمت است که امیدواریم ظرف 2ماه آینده به اتمام برسد. سیدالعسگری درخصوص مرمت میراث جهانی اصفهان، با اشاره به اینکه رسیدگی به مشکلات سازه ای این بناها هنوز انجام نشده است، می گوید: در کاخ چهلستون، درها و پنجره هایی که آسیب دیده بودند، اصلاح شدند؛ اما مرمت بخش تزیینات بنا هنوز انجام نشده است. بخش های شیروانی که سمت استانداری قرار داشتند و بر اثر برخورد ترکش دچار آسیب شده بودند، مرمت اضطراری شدند. در بخش هایی از مسجد امام و شیخ لطف الله که کاشی ها بر اثر موج انفجار ریزش کرده بودند، عملیات مرمت در حال انجام است و تا 2ماه آینده به اتمام خواهد رسید.

درست چند ساعت پیش از نخستین حملات هوایی در نهم اسفندماه 1404 اداره کل میراث فرهنگی لرستان از آغاز انتقال پادگان امام حسین که در مجاورت قلعه تاریخی فلک الافلاک قرار داشت، خبر داد. اقدامی که سال ها به تعویق افتاده بود و در نهایت خیلی دیر به مرحله اجرا رسید. چند روز بعد و در هفدهم اسفندماه حمله به این پادگان سپاه منجر به تخریب صددرصدی تعدادی از بناهای مجاور و وارد آمدن آسیب جدی به فلک الافلاک شد. عطا حسن پور، مدیرکل میراث فرهنگی لرستان، درخصوص آخرین وضعیت این آثار پس از حدود 6ماه به دنیای اقتصاد می گوید: در حمله به پادگان، عرصه جنوبی و شرقی قلعه فلک الافلاک به شدت آسیب دید.

ساختمان اداره کل میراث فرهنگی استان لرستان به کلی از بین رفت. یک ساختمان تاریخی صدساله در ضلع شرقی فلک الافلاک قرار داشت که به طور کامل تخریب شد. بناهای دیگری مانند سربازخانه شماره یک، دژبانی پهلوی، ساختمان باشگاه افسران و دو موزه باستان شناسی و مردم شناسی نیز آسیب جدی دیدند. بنای اصلی قلعه هم از ترک ها بی نصیب نماند و در کف، درها و دیوارهای آن شاهد بروز ترک هایی بودیم. در حال حاضر درها و پنجره های بیرونی تعمیر شدند و نرده ها را نصب کرده ایم؛ اما در داخل موزه، به دلیل هزینه زیاد ویترین ها، هنوز اقدامی صورت نگرفته و در انتظار تامین اعتبار هستیم. او درباره وضعیت بناهای دیگر استان می گوید: قلعه مظفری الشتر و خانه تاریخی قاضی هم در جنگ آسیب دیده اند و در حال مرمت هستند. اقدامات اولیه و اضطراری انجام شده اما برای انجام مرمت اساسی باید تامین اعتبارات صورت گیرد.

استان تهران در جنگ اخیر بیشترین میزان تخریب و آسیب به بناهای تاریخی و موزه ها را داشت. اما مسوولان میراث فرهنگی این استان حاضر به ارائه پاسخ درباره آخرین وضعیت آثار تاریخی این استان نشدند. اما فتح الله نیازی، کارشناس ارشد مرمت بناهای تاریخی، در گفت وگو با دنیای اقتصاد درباره آخرین وضعیت مجموعه سعدآباد تهران پس از تخریب های جنگ می گوید: بخش عمده آسیب ها در قسمت شیروانی و سقف و تزیینات بود. در بعضی بناها علاوه بر خرپاهای چوبی، خشت های قدیمی سقف به طور کامل ریخته بودند که سعی کردیم بدون مداخله یا اضافه کردن مصالح جدید، تمام بخش های قدیمی را اصلاح کرده و سقف ها را به شرایط مناسبی برسانیم تا فصل بارندگی آسیب بناها را تشدید نکند.

نیازی در مورد آسیب به تزیینات بناها به ویژه آیینه کاری های کاخ سبز، می گوید: دیواره ها استحکام بخشی شدند تا تخریب بیشتری صورت نگیرد. با استفاده از مصالح خاص و پین گذاری، اقدامات اولیه انجام شد؛ اما مرمت اساسی این بخش ها در آینده صورت خواهد گرفت. مشاور فنی و مرمت مجموعه سعدآباد، درباره اینکه مرمت اساسی بناها چرا انجام نمی شود، می گوید: با توجه به شرایط موجود و احتمال شروع دوباره جنگ، از نظر کارشناسی بهتر است انجام مرمت اساسی آثار به زمان دیگری موکول شود، اگر دوباره حمله نظامی صورت بگیرد و بناها مجددا آسیب -حتی جزیی- ببینند، تمام هزینه ها و تلاش ها از بین می رود. به همین دلیل، اقدامات نجات بخشی را انجام دادیم تا از تشدید آسیب ها جلوگیری کنیم و پس از به ثبات رسیدن شرایط، مرمت اساسی را در بناهای آسیب دیده انجام خواهیم داد.

یکی از نکاتی که در مورد آسیب های مجموعه سعدآباد مطرح بود، ریزش سقف در اتاق خاتم کاخ سبز بود؛ اتفاقی که باعث آسیب به آثار خاتم از جمله میز کار و صندلی خاتم نفیس این مجموعه شده بود، به گفته نیازی فاق و زبانه صندلی بر اثر سقوط آوار کاهگل آسیب دیده و دفرمه شده بود که مرمت شد. میز خاتم دچار ترک عمودی شده بود که پس از استحکام بخشی به مخزن منتقل شده تا در زمان بازچینی موزه، در محل قبلی خود قرار گیرد و مرمت آن هم در همان زمان انجام شود. آسیب های ناشی از موج انفجار در بناهای تاریخی محدود به زمان وقوع انفجار نیست، قدمت این بناها باعث می شود در طول زمان آسیب ها به مرور نمایان شود.

این اتفاق در بناهای مجموعه سعدآباد هم افتاده و نیازی درباره آن می گوید: در مطالعات سازه ای لازم است که به بنا زمان بدهیم، وقتی بمب ها در حریم مجموعه منفجر شده اند، ارتعاشاتی ایجاد شده که به بدنه داخلی بناها منتقل شده و ارتعاش ساکن ایجاد کرده است. این موضوع ممکن است چند ماه بعد ترک جدیدی در بنا ایجاد کنند یا در بخش های چوبی، دیوارها یا تزیینات آسیب های تازه ای بروز کند. به همین دلیل مطالعات سازه ای ضروری است، در چنین شرایطی باید بستر بنا را بشناسیم، خاک را بررسی و مطالعه کنیم و ببینیم بنا در مقابل انفجارها چه رفتاری دارد. اگر رفتار بناها را در گذر زمان رصد نکنیم و همان ابتدا در کنار مرمت اضطراری و استحکام بخشی، مرمت اساسی هم انجام شود، متوجه این تغییرات و رفتارها نمی شویم. مطالعات سازه ای به ما کمک می کند تا مشخص کنیم در فرآیند مرمت هر بنا، چه رویکردی باید در پیش بگیریم.

ایران در کنوانسیون های بین المللی از جمله کنوانسیون1954 لاهه (حمایت از اموال فرهنگی در زمان جنگ) و کنوانسیون1972 (حمایت از میراث جهانی) عضو است، این چارچوب ها زمینه را برای پیگیری حفاظت از آثار آسیب دیده، مستندسازی خسارت ها و جلب حمایت های بین المللی فراهم می کنند. در روزهایی که هنوز موج حملات به پایان نرسیده بود، حسن فرطوسی، دبیرکل کمیسیون ملی یونسکو، از آثار تاریخی آسیب دیده در جنگ بازدید کرد و از مستندسازی این آسیب ها و انجام پیگیری های لازم در سطح بین المللی گفت. او اوایل مهرماه اعلام کرد کشورهای مختلف از جمله ژاپن و کره جنوبی برای مشارکت در بازسازی میراث فرهنگی ایران اعلام آمادگی کرده اند و حدود 2.5میلیون یورو وعده کمک داده اند؛ اما وضعیت تحقق این وعده ها هنوز روشن نیست.