به نقل از خبرآنلاین، اقتصاد ایران در سال 1405 همزمان دو رکورد نگران کننده را تجربه می کند: تورم در سطوحی کم سابقه قرار گرفته و رشد اقتصادی به محدوده ای منفی رسیده است. این ترکیب، اقتصاد را در وضعیت رکود تورمی قرار داده؛ وضعیتی که در آن از یک سو قدرت خرید خانوارها تحت فشار افزایش قیمت هاست و از سوی دیگر، کاهش تولید و فعالیت اقتصادی چشم انداز اشتغال و سرمایه گذاری را تضعیف می کند.

اما برای درک ابعاد وضعیت فعلی، مقایسه آن با یک سال یا یک دولت کافی نیست. تاریخ اقتصاد ایران نشان می دهد کشور پیش از این نیز دوره هایی از جنگ، انقلاب، تحریم، رکود و تورم را پشت سر گذاشته است. آنچه شرایط امروز را متمایز می کند، همزمانی افت شدید رشد اقتصادی با تورمی است که حتی در سخت ترین سال های جنگ و انقلاب نیز با چنین شدتی ثبت نشده بود.

نگاهی به عملکرد اقتصاد ایران از دهه 40 تا امروز، مسیر متفاوتی را نشان می دهد؛ از دهه ای که رشد اقتصادی دو رقمی و تورم تک رقمی بود، تا دهه 50 که با پنج سال رشد منفی متوالی پایان یافت، دهه 60 که جنگ هشت ساله اقتصاد را تحت فشار قرار داد، دهه 70 که شوک های تعدیلی تورم را به مرز 50 درصد رساند و در نهایت دهه های 90 و 1400 که تحریم، بی ثباتی و تورم مزمن به ویژگی اصلی اقتصاد تبدیل شد.

1405؛ همزمانی کم سابقه تورم بالا و رشد منفی

اقتصاد ایران در سال 1405 در شرایطی قرار گرفته که ترکیب دو شاخص اصلی آن، تصویر کم سابقه ای از وضعیت اقتصادی کشور ارائه می دهد. تا پایان شهریورماه، نرخ تورم سالانه به 73.6 درصد و تورم نقطه به نقطه به 89.8 درصد رسیده است. در همین حال، مرکز آمار ایران رشد اقتصادی در سه ماهه نخست سال را منفی 10.1 درصد اعلام کرده است.

به بیان دیگر، اقتصاد ایران از یک سو با افزایش بسیار شدید سطح عمومی قیمت ها و کاهش قدرت خرید مواجه است و از سوی دیگر، حجم فعالیت اقتصادی نیز به شکل محسوسی کاهش یافته است. این همان ترکیبی است که در ادبیات اقتصادی از آن با عنوان رکود تورمی یاد می شود.

البته اهمیت وضعیت فعلی زمانی روشن تر می شود که ارقام 1405 با دوره های سخت اقتصادی در دهه های گذشته مقایسه شود. در سال های نخست انقلاب و جنگ نیز اقتصاد ایران رشدهای منفی بسیار شدیدی را تجربه کرد، اما تورم در آن دوره به مراتب پایین تر از سطح فعلی بود.

حتی بزرگ ترین رکودهای پس از انقلاب، تورم امروز را نداشتند

سال 1359 یکی از سخت ترین سال های تاریخ اقتصادی ایران بود. اقتصاد در آن سال، همزمان با آغاز جنگ ایران و عراق، با رشد منفی 21.6 درصدی مواجه شد؛ رقمی که همچنان یکی از شدیدترین افت های ثبت شده در اقتصاد ایران است.

دو سال پیش از آن نیز اقتصاد در سال 1357، همزمان با تحولات منتهی به انقلاب، 12.8 درصد کوچک شده بود. در سال 1358 نیز رشد اقتصادی منفی 12 درصد ثبت شد و در سال 1360، اقتصاد با رشد منفی 5.7 درصدی مواجه بود.

در مجموع، اقتصاد ایران از سال 1356 تا 1360 پنج سال متوالی رشد منفی را تجربه کرد؛ دوره ای که یکی از طولانی ترین دوره های رکود در تاریخ اقتصادی کشور به شمار می رود.

با این حال، تفاوت مهم این دوره با وضعیت امروز در نرخ تورم بود. تورم در سال 1357 حدود 10 درصد، در سال 1358 حدود 11.1 درصد و در سال 1359 حدود 23.5 درصد بود. بنابراین حتی در سالی که اقتصاد ایران یکی از شدیدترین سقوط های خود را تجربه کرد، نرخ تورم با سطوح فعلی فاصله بسیار زیادی داشت.

این تفاوت، یکی از مهم ترین وجوه تمایز شرایط فعلی اقتصاد ایران با بحران های اقتصادی سال های نخست انقلاب و جنگ است: امروز نه تنها رشد اقتصادی به محدوده منفی بازگشته، بلکه تورم نیز در سطوحی بسیار بالاتر قرار دارد.

دهه 40؛ دوره رشد بالا و تورم پایین

دهه 40 را می توان متفاوت ترین دوره اقتصاد ایران از نظر ترکیب رشد و تورم دانست. رشد اقتصادی در این دهه برای چند سال متوالی در سطوح بالا قرار داشت؛ به طوری که در سال 1340 به 10.4 درصد رسید و در سال های 1344 تا 1349 عمدتاً دو رقمی بود.

رشد اقتصادی در سال های 1344، 1345، 1346، 1347 و 1348 به ترتیب 17، 11.5، 11.3، 14.4 و 15.5 درصد ثبت شد. در مقابل، تورم در این دوره بسیار پایین بود. بالاترین نرخ تورم دهه، حدود 4.5 درصد در سال 1343 بود و در سال های 1341، 1344، 1345 و 1346 تورم کمتر از یک درصد ثبت شد.

در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه 40 حدود 11.4 درصد و میانگین تورم حدود 1.6 درصد بود؛ ترکیبی که این دهه را به یکی از متفاوت ترین دوره های اقتصاد ایران تبدیل کرد.

دهه 50؛ پایان رشد شتابان و آغاز بی ثباتی

در ابتدای دهه 50، رشد اقتصادی همچنان بالا بود و در سال های 1350 و 1351 به 13.7 درصد رسید. اما از سال 1352 روند رشد نزولی شد و نرخ رشد در سال های 1352، 1353 و 1354 به ترتیب به 7.4، 5.8 و منفی 0.3 درصد کاهش یافت.

رشد در سال 1355 دوباره به 18.3 درصد رسید، اما این بهبود پایدار نماند و از سال 1356 اقتصاد وارد دوره ای از افت شدید شد. در ادامه، تحولات سیاسی و سپس جنگ نیز رکود اقتصاد را عمیق تر کرد.

همزمان، تورم نیز روندی صعودی پیدا کرد. نرخ تورم از 5.5 درصد در سال 1350 به 11.2 درصد در سال 1352 و 15.5 درصد در سال 1353 رسید و در سال 1356 به 25.1 درصد افزایش یافت.

در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه 50 حدود 1 درصد و میانگین تورم حدود 13.5 درصد بود؛ یعنی در مقایسه با دهه 40، رشد به شدت کاهش یافت و تورم نیز وارد سطوح بالاتری شد.

دهه 60؛ اقتصاد زیر سایه جنگ

دهه 60 با رکود ناشی از جنگ آغاز شد. اقتصاد در سال 1360 با رشد منفی 5.7 درصد مواجه شد، اما در دو سال بعد جهش قابل توجهی را تجربه کرد؛ رشد اقتصادی در سال های 1361 و 1362 به ترتیب به 23.2 و 11.1 درصد رسید.

در ادامه دهه، رشد بار دیگر تحت تأثیر جنگ و محدودیت های اقتصادی نوسان کرد و در سال های 1363، 1365، 1366 و 1367 منفی شد. با این حال، اقتصاد در پایان دهه و پس از پایان جنگ دوباره به مسیر رشد بازگشت.

در حوزه تورم نیز نرخ تورم در سال 1367 به 28.9 درصد رسید که بالاترین رقم این دهه بود، در حالی که پایین ترین نرخ تورم دهه حدود 6.9 درصد در سال 1364 ثبت شد.

میانگین رشد اقتصادی دهه 60 حدود 2.7 درصد و میانگین تورم حدود 18.1 درصد بود؛ اقتصادی که رشد آن به شدت تحت تأثیر جنگ قرار داشت، اما تورم آن همچنان فاصله زیادی با سطوح ثبت شده در دهه های اخیر داشت.

دهه 70؛ رشد بالاتر در کنار تورم سنگین

اقتصاد ایران در دهه 70 پس از پایان جنگ وارد دوره ای از بازسازی و تغییر سیاست های اقتصادی شد. رشد اقتصادی در ابتدای دهه بهبود یافت، اما اجرای سیاست های تعدیل و افزایش نرخ ارز، تورم را به شدت بالا برد.

رشد اقتصادی در سال های 1371 و 1372 به ترتیب 3.3 و منفی 1.5 درصد بود و در سال های بعد دوباره بهبود یافت. اوج تورم این دهه در سال 1374 رخ داد؛ زمانی که نرخ تورم به 49.4 درصد رسید؛ رقمی که تا سال ها بالاترین تورم ثبت شده پس از انقلاب باقی ماند.

پس از تغییر سیاست های اقتصادی، رشد نیز بهبود پیدا کرد و در سال 1375 به 6.4 درصد رسید. در مجموع، دهه 70 با میانگین 5.3 درصد رشد اقتصادی و حدود 24.4 درصد تورم سپری شد.

بنابراین اقتصاد در این دهه توانست نسبت به دهه 60 رشد بالاتری را تجربه کند، اما در مقابل، تورم به یکی از مسائل پایدار اقتصاد تبدیل شد.

دهه 80؛ دوره ای نسبتاً باثبات

دهه 80 از نظر ترکیب رشد و تورم، یکی از باثبات ترین دوره های اقتصاد ایران پس از انقلاب بود. رشد اقتصادی در سال های 1381 و 1382 به ترتیب 8.1 و 8.6 درصد رسید و در سال 1386 نیز رشد 8.2 درصدی ثبت شد.

با این حال، در سال های پایانی دهه رشد کاهش یافت و در سال های 1387 و 1388 به ترتیب به 0.3 و یک درصد رسید.

تورم نیز در بیشتر سال های این دهه زیر 20 درصد باقی ماند و بالاترین نرخ، 25.4 درصد در سال 1387 بود.

در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه 80 حدود 5.3 درصد و میانگین تورم حدود 14.7 درصد بود؛ ترکیبی که در مقایسه با دهه 70 و به ویژه دهه 90، از ثبات بیشتری برخوردار بود.

دهه 90؛ تحریم، رکود و بازگشت تورم بالا

در دهه 90، تحریم های اقتصادی و شوک های ارزی به متغیرهای تعیین کننده اقتصاد ایران تبدیل شدند. اقتصاد در این دهه چند دوره رشد منفی را تجربه کرد و پس از توافق هسته ای، رشد اقتصادی در سال 1395 به 8.8 درصد رسید.

این رشد اما پایدار نماند و پس از خروج آمریکا از برجام، اقتصاد در سال های 1397 و 1398 بار دیگر وارد رکود شد. همزمان، تورم نیز از نیمه دوم دهه روندی صعودی پیدا کرد و در سال های 1398 و 1399 از 40 درصد عبور کرد.

در مجموع، میانگین رشد اقتصادی دهه 90 تنها حدود 1.1 درصد بود، در حالی که میانگین تورم به حدود 25.2 درصد رسید. به این ترتیب، دهه 90 از نظر رشد اقتصادی یکی از ضعیف ترین دوره های پس از انقلاب بود و همزمان، اقتصاد وارد دوره ای طولانی تر از تورم بالا و بی ثباتی ارزی شد.

دهه 1400؛ عصر اوج گیری بحران های کم سابقه

دهه 1400 برخلاف دهه های قبل یک دوره یکدست نیست و می توان آن را به سه مرحله تقسیم کرد: بازگشت رشد در سال های 1400 تا 1403، کاهش محسوس شتاب رشد در 1404 و تشدید همزمان رکود و تورم در 1405.

1400 تا 1403؛ بازگشت رشد بدون مهار پایدار تورم

اقتصاد ایران پس از دو سال رشد منفی در پایان دهه 90، در چهار سال نخست دهه 1400 به مسیر رشد بازگشت. رشد اقتصادی در سال های 1400، 1401، 1402 و 1403 به ترتیب 4.1، 4.4، 5.3 و 3.7 درصد اعلام شد. بنابراین میانگین رشد اقتصادی این چهار سال حدود 4.4 درصد بود.

با این حال، افزایش تولید با کاهش پایدار تورم همراه نشد. نرخ تورم در سال 1401 به 53.1 درصد رسید و تورم همچنان در سطوح بالا باقی ماند. به این ترتیب، اقتصاد در نیمه نخست دهه توانست رشد مثبت را حفظ کند، اما مسئله تورم مزمن همچنان پابرجا ماند.

سال 1404 نقطه تغییر مسیر در عملکرد اقتصادی دهه 1400 بود. بر اساس برآورد بانک مرکزی، رشد اقتصادی این سال منفی 2.8 درصد اعلام شده است. به این ترتیب، فاصله قابل توجهی میان عملکرد 1404 و چهار سال نخست دهه شکل گرفت و روند رشد وارد مرحله ای متفاوت شد.

در سال 1405 این روند به شکل شدیدتری نمایان شد. مرکز آمار ایران رشد اقتصادی سه ماهه نخست سال را منفی 10.1 درصد اعلام کرده است. همزمان، نرخ تورم سالانه در پایان شهریور به 73.6 درصد و تورم نقطه به نقطه به 89.8 درصد رسیده است.

بنابراین، 1405 را نمی توان صرفاً ادامه روند سال های ابتدایی دهه دانست. اقتصاد در چهار سال نخست دهه با وجود تورم بالا، رشد مثبت داشت؛ در 1404 رشد به محدوده منفی بازگشت و در بهار 1405، همزمان با تشدید تورم، رشد اقتصادی به محدوده منفی دو رقمی رسید.

تغییر تدریجی ترکیب رشد و تورم

قرار دادن دهه ها در کنار یکدیگر، مسیر کلی اقتصاد ایران را روشن تر می کند. دهه 40 با میانگین 11.4 درصد رشد اقتصادی و 1.6 درصد تورم، دهه 50 با حدود یک درصد رشد و 13.5 درصد تورم، دهه 60 با 2.7 درصد رشد و 18.1 درصد تورم، دهه 70 با 5.3 درصد رشد و 24.4 درصد تورم، دهه 80 با 5.3 درصد رشد و 14.7 درصد تورم و دهه 90 با تنها 1.1 درصد رشد و 25.2 درصد تورم سپری شده اند.

این ارقام نشان می دهند که اقتصاد ایران از دوره ای با رشد بالا و تورم پایین در دهه 40، به تدریج وارد دوره هایی با رشد پایین تر و تورم بالاتر شده است. البته این مسیر خطی نبوده و دهه 80 نمونه ای از بازگشت موقت به ترکیب نسبتاً مناسب رشد و تورم است.

در دهه 1400 نیز این روند ابتدا با بازگشت رشد مثبت متوقف شد، اما از 1404 تغییر کرد و در 1405 به ترکیبی کم سابقه رسید: رشد اقتصادی منفی 10.1 درصدی در کنار تورم سالانه 73.6 درصدی.

مقایسه دهه های گذشته نشان می دهد ایران پیش از این نیز رکودهای عمیق و تورم های بالا را تجربه کرده است، اما قرار گرفتن این دو شاخص در چنین سطوحی به طور همزمان، 1405 را به شدیدترین نمونه های رکود تورمی در چند دهه اخیر تبدیل کرده است.