به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از دانشگاه تربیت مدرس، پروژه بازوحشی‌سازی و تقویت جمعیت گوزن قرمز ایرانی (مرال)، از گونه‌های شاخص جنگل‌های هیرکانی، از جمله برنامه‌های علمی و حفاظتی در حال اجرا در جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی دانشگاه تربیت مدرس است؛ عرصه‌ای که در محدوده منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی شمالی قرار دارد و به واسطه برخورداری از ظرفیت‌های طبیعی، پژوهشی و حفاظتی، بستری برای مطالعه و اجرای برنامه‌های احیای حیات‌وحش فراهم کرده است.

این پروژه با هدف تقویت جمعیت مرال، بررسی امکان بازگشت مرال‌های تکثیرشده در شرایط مدیریت‌شده به زیستگاه طبیعی و فراهم کردن زمینه شکل‌گیری جمعیتی زایا و برخوردار از قابلیت تداوم در طبیعت، توسط اعضای هیأت علمی و کارشناسان گروه‌های مهندسی جنگل و مهندسی محیط زیست دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی دانشگاه تربیت مدرس طراحی و اجرا شده است.

معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی سازمان حفاظت محیط زیست و اداره کل حفاظت محیط زیست استان مازندران نیز در مراحل مختلف طرح، به‌ویژه در تأمین و انتقال مرال‌ها، هماهنگی‌های حفاظتی و اقدامات اجرایی مرتبط با رهاسازی و پایش، با دانشگاه همکاری داشته‌اند.

از بازوحشی‌سازی تا بازگشت به طبیعت

رویکرد اصلی طرح بر این اساس شکل گرفته است که انتقال یک گونه از شرایط تکثیر و نگهداری به طبیعت، به‌تنهایی نمی‌تواند معیار موفقیت یک برنامه حفاظتی باشد. هدف نهایی، فراهم کردن شرایطی است که افراد رهاسازی‌شده بتوانند پس از طی دوره بازوحشی‌سازی، با محیط طبیعی سازگار شوند، رفتارهای طبیعی خود را بازیابند، از منابع زیستگاه استفاده کنند و در صورت فراهم بودن شرایط، وارد چرخه تولیدمثل شوند.

بر همین اساس، طرح با در نظر گرفتن اصول مورد تأکید در دستورالعمل‌های بین‌المللی حفاظت از طبیعت برای معرفی مجدد و تقویت جمعیت گونه‌ها، به‌صورت مرحله‌ای و همراه با پایش پیش و پس از رهاسازی اجرا شده است.

در فاز نخست پروژه در پاییز و زمستان 1403، چهار مرال شامل یک نر بالغ، دو ماده بالغ و یک ماده نابالغ از سایت تکثیر سمسکده ساری به محدوده اجرای طرح منتقل شدند. این مرال‌ها پس از طی فرآیند بازوحشی‌سازی و سازگاری و مجهز شدن به گردنبندهای ردیاب، در زیستگاه طبیعی منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی و جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه تربیت مدرس رهاسازی شدند.

با ادامه ارزیابی نتایج مرحله نخست، فاز دوم پروژه در پاییز 1404 اجرا شد و چهار مرال دیگر شامل دو نر بالغ و دو ماده بالغ، پس از طی مراحل آماده‌سازی، بازوحشی‌سازی و تجهیز به سامانه‌های ردیابی، به زیستگاه طبیعی انتقال یافتند.

به این ترتیب، در دو مرحله مجموعاً هشت مرال در چارچوب این برنامه علمی ـ حفاظتی وارد زیستگاه طبیعی شدند.

بقا و استقرار شش مرال در زیستگاه طبیعی

یکی از بخش‌های اصلی پروژه پس از رهاسازی، پایش وضعیت مرال‌ها و بررسی الگوی استقرار آنها در زیستگاه بوده است. داده‌های گردآوری‌شده از ردیابی و پایش‌های میدانی تاکنون شواهد قابل اتکایی از بقای دست‌کم شش رأس از مجموع هشت مرال رهاسازی‌شده فراهم کرده است.

در برنامه‌های بازوحشی‌سازی، بقای مرال‌ها پس از رهاسازی از نخستین شاخص‌های ارزیابی است، اما به تنهایی برای سنجش نتیجه یک پروژه کافی نیست. نحوه استقرار در زیستگاه، استفاده از منابع طبیعی، الگوی جابه‌جایی، بروز رفتارهای متناسب با زندگی آزاد و در مراحل بعد توانایی تولیدمثل، مجموعه‌ای از شاخص‌هایی هستند که باید در کنار یکدیگر بررسی شوند.

از همین رو، پایش مستمر افراد مجهز به گردنبند ردیاب و مشاهدات میدانی، بخش جدایی‌ناپذیر این طرح را تشکیل داده است.

تولد دو گوساله؛ مهم‌ترین نشانه زیستی پروژه

در کنار بقای مرال‌های رهاسازی‌شده، ثبت تولد دو گوساله در سال دوم اجرای پروژه از مهم‌ترین یافته‌های طرح به شمار می‌رود.

زادآوری در زیستگاه طبیعی از نظر علمی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا نشان می‌دهد دست‌کم بخشی از مرال‌های رهاسازی‌شده توانسته‌اند پس از انتقال از شرایط مدیریت‌شده، با محیط طبیعی سازگار شوند و وارد چرخه تولیدمثل شوند.

از این منظر، مشاهده تولد گوساله‌ها را می‌توان نشانه‌ای مهم از عبور پروژه از مرحله صرفِ «انتقال و رهاسازی» و حرکت به سوی استقرار یک جمعیت زایا در زیستگاه طبیعی دانست.

با این حال، تعیین میزان زیست‌پذیری و پایداری بلندمدت این جمعیت نیازمند ادامه پایش در سال‌های آینده است. بقای گوساله‌ها، روند تولیدمثل در نسل‌های بعد، پراکنش افراد، استفاده از زیستگاه، عوامل مرگ‌ومیر و تعامل جمعیت شکل‌گرفته با شرایط محیطی از جمله شاخص‌هایی هستند که باید در ادامه پروژه بررسی شوند.

جنگل تحقیقاتی دانشگاه؛ آزمایشگاهی طبیعی برای پژوهش‌های حفاظتی

یکی از دستاوردهای مهم این پروژه، نمایش ظرفیت جنگل آموزشی و تحقیقاتی دانشگاه تربیت مدرس برای انجام پژوهش‌های بلندمدت و کاربردی در حوزه اکولوژی و حفاظت حیات‌وحش است.

قرار گرفتن این عرصه در یکی از مهم‌ترین رویشگاه‌های جنگلی شمال کشور و در پیوند با منطقه حفاظت‌شده البرز مرکزی، امکان تلفیق پژوهش دانشگاهی، پایش میدانی و مدیریت حفاظتی را فراهم کرده است.

در چنین بستری، جنگل تحقیقاتی دانشگاه صرفاً عرصه‌ای برای آموزش و مطالعات جنگل‌شناسی نیست، بلکه می‌تواند به‌عنوان یک آزمایشگاه طبیعی برای مطالعه احیای جمعیت گونه‌ها، رفتار حیات‌وحش، روابط گونه و زیستگاه و ارزیابی روش‌های نوین حفاظت مورد استفاده قرار گیرد.

پروژه مرال نمونه‌ای از این ظرفیت است؛ پروژه‌ای که در آن داده‌های حاصل از یک اقدام اجرایی حفاظتی می‌تواند هم‌زمان مبنایی برای پژوهش‌های دانشگاهی، ارزیابی علمی تصمیم‌های مدیریتی و بهبود برنامه‌های آینده حفاظت از حیات‌وحش باشد.

پیوند دانش دانشگاهی و مدیریت حفاظت

حفاظت مؤثر از زیستگاه، همراهی جوامع محلی، آماده‌سازی حیوانات پیش از رهاسازی، پایش مستمر پس از رهاسازی و امکان اصلاح تصمیمات مدیریتی بر اساس داده‌های به‌دست‌آمده، از مؤلفه‌های اصلی چنین برنامه‌هایی به شمار می‌رود.

در پروژه بازوحشی‌سازی مرال نیز تعامل میان دانشگاه تربیت مدرس به‌عنوان مجری علمی و میدانی طرح و سازمان حفاظت محیط زیست به‌عنوان نهاد متولی حفاظت از حیات‌وحش، امکان پیوند ظرفیت علمی دانشگاه با سازوکارهای اجرایی و حفاظتی را فراهم کرده است.

دستاوردهای به‌دست‌آمده تا این مرحله، به‌ویژه ثبت بقا، استقرار و زادآوری مرال‌ها، مجموعه‌ای از داده‌های میدانی ارزشمند برای بررسی امکان احیای جمعیت این گونه در زیستگاه‌های طبیعی فراهم کرده است.

تجربه حاصل از این پروژه، در صورت ادامه پایش، تحلیل علمی داده‌ها و مستندسازی نتایج، می‌تواند مبنایی برای طراحی برنامه‌های مشابه در زمینه احیا و تقویت جمعیت گونه‌های حیات‌وحش کشور قرار گیرد.

اهمیت این تجربه بیش از هر چیز در شکل‌گیری یک چارچوب مبتنی بر شواهد است؛ چارچوبی که در آن دانش اکولوژیک، مدیریت جمعیت، فناوری‌های پایش، حفاظت از زیستگاه و اجرای میدانی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

بر این اساس، ثبت تولد نسل جدید مرال‌ها در کنار بقای بخش عمده افراد رهاسازی‌شده، نه نقطه پایان پروژه، بلکه آغاز مرحله تازه‌ای از پایش علمی جمعیتی است که نخستین نشانه‌های استقرار و زادآوری آن در طبیعت ثبت شده است.