به نقل از خبرانلاین، کودکی که در سال 2050 متولد می شود، احتمالاً جهانی متفاوت از امروز را تجربه خواهد کرد؛ جهانی که در آن هوش مصنوعی می تواند معلم و دستیار او باشد، الگوریتم ها علایق و رفتارهایش را پیش بینی کنند و پزشکی دقیق و فناوری های ژنتیکی شکل تازه ای به سلامت و حتی توانایی های انسان بدهند.

اما در کنار این امکانات، پرسش های تازه ای درباره حریم خصوصی، هویت، اختیار و برابری کودکان مطرح می شود؛ اگر فناوری بتواند از سال های نخست زندگی، کودک را تحلیل و حتی آینده او را پیش بینی کند، حقوق کودک چگونه باید از استقلال و کرامت او محافظت کند؟

محمدمهدی سیدناصری، حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان، در گفت وگو با خبرآنلاین از آینده کودکی در جهانی می گوید که هر روز هوشمندتر می شود.

اگر بخواهیم تصویری واقع بینانه از زندگی کودک متولد 2050 ترسیم کنیم، چه تفاوت بنیادینی با کودک امروز خواهد داشت؟

احتمالاً مهم ترین تفاوت این است که کودک متولد 2050 از نخستین سال های زندگی، در محیطی رشد خواهد کرد که مرز میان جهان فیزیکی و دیجیتال در آن بسیار کمرنگ شده است. انقلاب هوش مصنوعی، زیست فناوری و واقعیت های ترکیبی ممکن است تعریف ما از "کودکی" را نیز تغییر دهد.

این کودک احتمالاً با دستیارهای هوشمند، ربات های اجتماعی، محیط های واقعیت افزوده و سامانه های آموزشی شخصی سازی شده بزرگ خواهد شد. یادگیری برای او ممکن است دیگر محدود به کلاس، کتاب و ساعت مدرسه نباشد؛ هوش مصنوعی می تواند نقاط ضعف و قوت کودک را شناسایی و روش آموزش را متناسب با وضعیت شناختی و عاطفی او تغییر دهد.

این میزان حضور فناوری در زندگی کودک چه نگرانی هایی ایجاد می کند؟

باید میان امکان فناورانه و زندگی مطلوب کودک تفاوت قائل شویم. کودک فقط یک موجود یادگیرنده نیست که بتوان عملکردش را با الگوریتم بهینه کرد. او انسانی دارای کرامت، عاطفه، اراده، روابط اجتماعی و حق انتخاب است. اگر کودک از لحظه تولد دائماً اندازه گیری، پیش بینی و تحلیل شود، این خطر وجود دارد که به جای "پرورش انسان"، با "مدیریت داده های یک انسان" مواجه شویم.

اصل بنیادین باید این باشد که فناوری برای کودک طراحی شود، نه کودک برای فناوری. اگر نتوانیم برای کودک آینده حریم خصوصی، روابط انسانی، امنیت روانی، فرصت برابر و استقلال فکری فراهم کنیم، پیشرفت تکنولوژیک الزاماً به معنای پیشرفت کودکی نخواهد بود.

آیا در آینده با حقوق تازه ای مانند حق کودک بر داده یا استقلال شناختی مواجه خواهیم شد؟

قطعاً. یکی از مهم ترین تحولات حقوق کودک در دهه های آینده، عبور از مفهوم سنتی "حریم خصوصی" و حرکت به سمت استقلال شناختی و تمامیت ذهنی کودک خواهد بود.

سامانه های هوشمند ممکن است از روی رفتار، گفتار، چهره، عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی و حتی واکنش های عاطفی، ویژگی های شخصیتی و ترجیحات کودک را پیش بینی کنند. اینجا یک پرسش بنیادی مطرح می شود: آیا کودک حق دارد شخصیتی داشته باشد که هنوز توسط الگوریتم ها پیش بینی و برچسب گذاری نشده باشد؟

پیش بینی علایق و استعدادهای کودک چه خطری دارد؟

اگر یک سامانه هوشمند از هشت سالگی تشخیص دهد که کودکی احتمالاً در آینده به حوزه ای خاص علاقه مند خواهد شد و نظام آموزشی نیز بر اساس همین پیش بینی مسیر او را تعیین کند، ممکن است پیش بینی الگوریتمی به تدریج تبدیل به واقعیت زندگی او شود.

استقلال شناختی یعنی انسان بتواند باورها، ترجیحات و تصمیم های خود را بدون دستکاری نامریی و غیرموجه شکل دهد. مسئله اصلی آینده این نیست که آیا فناوری می تواند ذهن کودک را بهتر بشناسد؛ بلکه این است که چه کسی حق دارد این شناخت را در اختیار داشته باشد و با آن چه می کند؟

هوش مصنوعی عدالت آموزشی را بیشتر می کند یا شکاف میان کودکان را عمیق تر خواهد کرد؟

هر دو امکان وجود دارد. کودکی در یک منطقه محروم، اگر به سامانه آموزشی هوشمند و باکیفیت دسترسی داشته باشد، می تواند به منابعی دسترسی پیدا کند که در گذشته تنها برای کودکان شهرهای بزرگ یا خانواده های مرفه فراهم بود.

اما این اتفاق نیازمند دسترسی عادلانه به زیرساخت، اینترنت، ابزار و سواد دیجیتال است. در غیر این صورت، شکاف دیجیتال به شکافی عمیق در "فرصت رشد انسانی" تبدیل خواهد شد.

ممکن است در سال 2050 دو کودک هم سن داشته باشیم؛ یکی به پیشرفته ترین ابزارهای هوش مصنوعی، آموزش شخصی سازی شده و پزشکی دقیق دسترسی داشته باشد و دیگری حتی از زیرساخت پایه دیجیتال محروم باشد. در چنین شرایطی فناوری نابرابری را تشدید می کند.

تغییرات اقلیمی چه جایگاهی در آینده کودک 2050 دارد؟

کودکی که در سال 2050 متولد می شود، احتمالاً با موج های شدید گرما، کمبود آب، آلودگی هوا، مهاجرت های اقلیمی، بلایای طبیعی و ناامنی غذایی در مقیاسی متفاوت مواجه خواهد بود. بنابراین حق کودک بر محیط زیست سالم دیگر یک موضوع صرفاً زیست محیطی نیست؛ با حق حیات، سلامت، رشد و حتی آموزش ارتباط مستقیم دارد.

زیست فناوری چطور؟ آیا ممکن است در آینده حتی با مسئله طراحی فرزند مواجه شویم؟

پیشرفت ژن درمانی، پزشکی دقیق و فناوری های مرتبط با ژنوم می تواند بیماری های جدی را پیشگیری یا درمان کند؛ اما هنگامی که مرز میان "درمان" و "ارتقای توانایی" کمرنگ شود، پرسش های دشوارتری مطرح می شود.

اگر فناوری بتواند حافظه، تمرکز یا برخی ویژگی های شناختی را تقویت کند، آیا خانواده های ثروتمند می توانند برای فرزندانشان امکاناتی فراهم کنند که دیگر کودکان از آن محروم باشند؟ اگر چنین شود، نابرابری اقتصادی می تواند به نابرابری زیستی و شناختی تبدیل شود.

ممکن است در سال 2050 با پرسشی مواجه شویم که امروز بیشتر فلسفی به نظر می رسد: آیا والدین حق دارند فرزندی را که هنوز متولد نشده، مطابق ترجیحات خود "طراحی" کنند؟ پاسخ به این پرسش نمی تواند صرفاً پزشکی یا فناورانه باشد؛ این مسئله مستقیماً با حقوق بشر، برابری، کرامت و آینده جامعه ارتباط دارد.

اگر قرار باشد امروز برای کودک متولد 2050 تصمیم بگیریم، مهم ترین وظیفه ما چیست؟

مسئله اصلی این نیست که پیش بینی کنیم فناوری در سال 2050 دقیقاً به کجا خواهد رسید؛ مسئله مهم تر این است که چه اصولی نباید حتی با تغییر فناوری تغییر کنند.

کودک آینده همچنان حق حیات، کرامت، آموزش، سلامت، امنیت، مشارکت و رشد خواهد داشت؛ اما مصادیق تهدید علیه این حقوق تغییر می کنند. در آینده باید او را در برابر خشونت دیجیتال، استثمار داده ای، دستکاری الگوریتمی، تبعیض فناورانه، نقض حریم خصوصی و آسیب های روانی ناشی از محیط های هوشمند نیز حمایت کنیم.

نظام آموزشی نیز باید تغییر کند. آموزش آینده باید بر تفکر انتقادی، خلاقیت، حل مسئله، همکاری، سواد رسانه ای و هوش مصنوعی، اخلاق و یادگیری مادام العمر تأکید کند.

آیا هرچه جهان هوشمندتر شود، نیاز کودک به انسان کمتر خواهد شد؟

برعکس؛ هرچه محیط پیرامون کودک هوشمندتر شود، رابطه انسانی اهمیت بیشتری پیدا می کند. هیچ الگوریتمی نمی تواند جای امنیت عاطفی، محبت، همدلی، تعلق خانوادگی و تجربه زیسته انسانی را به طور کامل بگیرد.

شاید پرسش نهایی واقعاً این نباشد که "کودک متولد 2050 چگونه زندگی خواهد کرد؟"، بلکه باید بپرسیم: ما امروز چه جهانی برای او می سازیم؟

کودک 2050 هنوز متولد نشده، اما حقوق او از امروز آغاز شده است. اگر هوش مصنوعی قدرتمندتر شود اما کودک آزادتر، امن تر، برابرتر و برخوردارتر از کرامت نباشد، نمی توان از پیشرفت کامل سخن گفت.