به نقل از دنیای اقتصاد، هیچ چیز هیجان انگیزی نسبت به گزارش فصلی زمستان 1404 ندارد. جدیدترین داده های سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی نشان می دهد تعداد مشترکان فعال تلفن همراهدر بهار 1405 به 174 میلیون و 350 هزار نفر رسیده است؛ رقمی که نسبت به حدود 164 میلیون و 190 هزار مشترک در بهار سال گذشته، رشدی بیش از 6درصد را نشان می دهد. همزمان، ضریب نفوذ تلفن همراه از 189.68درصد به 200.1درصد رسیده است. عبور این شاخص از مرز 200 درصد، قرار نیست به این معنا باشد که هر ایرانی بیش از دو تلفن همراه در اختیار دارد. این عدد بیش از هر چیز، ساختار چندسیم کارتی بازار را بازتاب می دهد؛ بازاری که در آن بخشی از کاربران همزمان از چند خط برای تماس، اینترنت، فعالیت های شغلی یا استفاده از بسته های متفاوت استفاده می کنند.

ترکیب این بازار نیز همچنان بر پایه سیم کارت های اعتباری شکل گرفته است. از مجموع خطوط فعال، حول و حوش افزون بر130 میلیون خط اعتباری و نزدیک به 45 میلیون خط دائمی هستند. به این ترتیب، نزدیک به سه چهارم بازار تلفن همراه ایران همچنان در اختیار سیم کارت های اعتباری قرار دارد.

با این حال، رشد خطوط دائمی در یک سال گذشته از رشد خطوط اعتباری سریع تر بوده است. تعداد خطوط دائمی از حدود 39 میلیون و 700هزار به بیش از 44 میلیون رسیده، درحالی که خطوط اعتباری از حدود 124 میلیون و 500هزار به حول و حوش افزون بر 130 میلیون رسیده است. ساختار بازار هنوز تغییر نکرده، اما در لایه های زیرین آن، ترکیب اتصال ها به آرامی در حال جابه جایی است.

در سوی دیگر این روایت، تلفن ثابت قرار دارد؛ بازاری که برخلاف تلفن همراه مسیر نزولی را ادامه می دهد. ضریب نفوذ تلفن ثابت از 32.32درصد در بهار 1404 به 31.54درصد در بهار امسال کاهش یافته و تعداد مشترکان نیز از حدود 27 میلیون و 970هزار به 27 میلیون و 480هزار رسیده است. تفاوت مسیر این دو بازار، یکی از روشن ترین نشانه های تغییر در الگوی ارتباطی کشور است: وزن ارتباطات روزمره، بیش از گذشته به سمت شبکه های سیار منتقل شده است.

اگر تلفن همراه از نظر تعداد اتصال بزرگ تر شده، اینترنت همراه نیز به بزرگ ترین بخش بازار ارتباطات ایران تبدیل شده است. در بهار 1405، مجموع مشترکان نسل های سوم، چهارم و پنجم اینترنت سیار به حدود 146 میلیون و 500هزار اشتراک رسیده است. در این میان، 4G همچنان ستون اصلی بازار است.

نزدیک به 117 میلیون اشتراک اینترنت همراه روی نسل چهارم قرار دارد؛ یعنی حدود 91.6درصد از بازار. نسل سوم با 4 میلیون و 200هزار مشترک، سهمی حدود 3.35درصدی دارد و نسل پنجم با 6 میلیون و حدودا 500هزار، به سهمی بیش از 5درصد رسیده است.

با وجود این، 5G هنوز جایگزین 4G نشده و بیشتر به لایه ای تازه در معماری بازار ارتباطات تبدیل شده است. نسل چهارم همچنان تکنولوژی غالب است و بخش عمده کاربران روی همین شبکه فعالیت می کنند. در مقابل، 3G به مرحله ای رسیده که سهم آن از بازار هر روز محدودتر می شود. بنابراین، ساختار آینده اینترنت همراه را می توان میان تثبیت 4G و گسترش تدریجی 5G جست وجو کرد.

در شاخص سرعت نیز تفاوت نسل ها همچنان معنادار است. سرعت دانلود گزارش شده برای 3G بین 2.84 تا 4.26 مگابیت برثانیه و برای 4G بین 16.07 تا 22.78 مگابیت برثانیه است. با این حال، در داده های منتشرشده، شاخص مشابهی برای سرعت 5G در این بخش ارائه نشده است.

مشترکان اینترنت ثابت هم در حال ریزش اند. طبق اطلاعات فصل نامه آماری سازمان تنظیم مقررات، تعداد اشتراک های پهن باند ثابت از حدود 11 میلیون و 200هزار در بهار 1404 به حدود 10 میلیون و 500 هزار در بهار امسال رسیده و ضریب نفوذ این بازار نیز به حدود 12درصد کاهش یافته است.

با این حال، عقب نشینی یا ریزش تعداد اشتراک ها به معنای برتری اینترنت همراه در همه شاخص ها نیست. داده های کیفیت اتصال نشان می دهد اینترنت ثابت همچنان در برخی شاخص های فنی وضعیت بهتری دارد.

میانگین زمان رفت وبرگشت داده یا RTT در ارتباطات داخلی اینترنت ثابت 20.67میلی ثانیه و در اینترنت سیار 33.31میلی ثانیه ثبت شده است. در ارتباطات بین المللی نیز این شاخص برای اینترنت ثابت 85.17 و برای اینترنت سیار 114.68 میلی ثانیه است.

در شاخص Jitter یا نوسان تاخیر نیز وضعیت مشابهی دیده می شود. میانگین Jitter داخلی در اینترنت ثابت 1.06 میلی ثانیه و در اینترنت سیار 5.65میلی ثانیه است. در ارتباطات بین المللی نیز این ارقام به ترتیب 2.59 و 12.56میلی ثانیه ثبت شده اند.

این اعداد حالا تضادی را نمایان می سازند که سزاوار توجهی بیشتر است. بازار ایران از نظر تعداد مشترک، بیش از هر زمان دیگری به اینترنت همراه وابسته شده، اما اینترنت ثابت هنوز از نظر تاخیر و پایداری اتصال، تجربه فنی بهتری فراهم می کند. بنابراین، کوچک شدن بازار اینترنت ثابت دقیقا نتیجه بی نیازی به آن نیست.

ترکیب تکنولوژیک اینترنت ثابت نیز خود گویای مسیر پرپیچ وخم این بازار است. در بهار 1405، X-DSL با 6 میلیون و 560 هزار اشتراک، همچنان حدود 62.68درصد بازار را در اختیار دارد. TD-LTE با حدود 2 میلیون و 501 هزار اشتراک، سهمی نزدیک به 24درصد دارد. تعداد اشتراک های FTTX نیز به یک میلیون و 38هزار رسیده و Wi-Fi حدود 369هزار اشتراک را تشکیل می دهد.

این ساختار نشان می دهد اینترنت ثابت ایران هنوز بر ستون های قدیمی تکیه دارد. فناوری X-DSL با وجود کاهش بیش از یک میلیون اشتراک در فاصله بهار 1404 تا بهار 1405، همچنان بازیگر اصلی این بازار است.

در مقابل، فیبر در حال رشد است. تعداد اشتراک های FTTX در یک سال از حدود 692هزار به بیش از یک میلیون و 38هزار رسیده است؛ یعنی حدود 346هزار اشتراک افزایش. اما این رشد هنوز برای تغییر معماری کل بازار کافی نبوده است. فیبر پیش می رود، اما سرعت جایگزینی فناوری های قدیمی همچنان پایین تر از آن است که بتوان از یک گذار کامل سخن گفت.

از سوی دیگر، تعداد خانوارهای تحت پوشش شبکه فیبر نوری به 11 میلیون و 100هزار رسیده است؛ عددی که میان ظرفیت پوشش و تعداد اتصال های واقعی، فاصله قابل توجهی را نشان می دهد. گسترش پوشش، هنوز به همان نسبت به تبدیل شدن به مشترک منتهی نشده است.

داده های مربوط به موفقیت برقراری سرویس نیز برتری نسل چهارم نسبت به نسل سوم را تایید می کند. نرخ موفقیت برقراری سرویس داده در 3G بین 97.88 تا 99.42درصد و در 4G بین 99.31تا 99.65درصد گزارش شده است. نرخ قطعی نیز در 4G، با ارقامی بین 0.16تا 0.23درصد، پایین تر از 3G با بازه 0.31تا 0.55درصد قرار دارد.

مجموع این ارقام نشان می دهد ستون اصلی اینترنت همراه ایران تنها به دلیل گستردگی، 4G نشده است؛ پایداری بیشتر آن نیز در تثبیت این جایگاه نقش دارد. در کنار آن، وجود 52هزار سایت فیزیکی فعال 4G نشان می دهد نسل چهارم همچنان اصلی ترین شبکه عملیاتی بازار ارتباطات کشور است.

در حوزه توسعه جغرافیایی نیز گزارش نشان می دهد 37هزار و 886 روستا دست کم از یک نوع ارتباط برخوردارند. از این تعداد، حدود 32هزار و 91 روستا به ارتباط پهن باند با پوشش 3G یا 4G یا فناوری بالاتر دسترسی دارند.

فاصله میان این دو عدد، هرچند به تنهایی نمی تواند تمام کیفیت توسعه ارتباطات روستایی را توضیح دهد، اما یک شکاف مشخص را نمایان می کند: داشتن نوعی ارتباط ضرورتا به برخورداری از اینترنت پهن باند تفسیر نمی شود. این تمایز در زمانی که بخش بزرگی از خدمات عمومی، اقتصادی و آموزشی به اینترنت وابسته شده، اهمیت بیشتری پیدا می کند.

تصویر بازار بدون داده های شکایت کامل نمی شود. در بهار 1405، بیشترین حجم شکایت ثبت شده مربوط به پهن باند ثابت با 20هزار و 768 مورد بوده است. پس از آن، تلفن ثابت با 11هزار و 962 و تلفن همراه با 6هزار و 301شکایت قرار دارند.

اما شاید مهم تر از تعداد شکایت ها، موضوع آنها باشد. قطع سرویس در صدر پنج موضوع پرتکرار سامانه 195 قرار گرفته است. پس از آن، تاخیر در نصب و راه اندازی، عدم جمع آوری سرویس، نارضایتی از پاسخگویی پشتیبانی و مشکلات فنی خطوط ثابت قرار دارند.

این داده یک نکته مهم را به مرکز تصویر بازمی گرداند. مساله کاربران تنها سرعت نیست. پیش از بحث درباره مگابیت و نسل شبکه، مساله ای بنیادی تر وجود دارد؛ تداوم دسترسی. بازاری که از نظر تعداد اتصال بزرگ تر شده، هنوز در بخش هایی از تجربه کاربر با ابتدایی ترین مطالبه یعنی قطع نشدن سرویس مواجه است.