به نقل از اقتصادنیوز، هر صبح که کرکره مغازه ه در تهران بالا می رود، بخشی از بازار شهر سرمایه اش ممکن است در یک ساک جا شود، ویترینش چند متر پارچه روی زمین باشد و محل کارش خروجی مترو، کنار بازار یا گوشه یک پیاده روی شلوغ. یکی جوراب می فروشد، دیگری لباس، لوازم جانبی موبایل، خوراکی یا وسایل کوچک خانه. از دور همه یک اسم دارند: دستفروش ؛ اما پشت هر بساط الزاماً یک زندگی شبیه دیگری نیست.

یکی سرمایه اجاره مغازه ندارد، دیگری بعد از پیدا نکردن شغل رسمی به خیابان آمده و برای زن دیگری، ساعت منعطف کار مهم است. پژوهشی درباره زنان دستفروش متروی تهران، کمبود سرمایه و نیافتن شغل در بخش رسمی را از مهم ترین دلایل ورود آنها به این فعالیت معرفی کرده است. در پژوهشی با عنوان کنکاشی در پدیده دستفروشی زنان ، (نوشته: محمدیان مصمم حسن، احمدی لیلا، رضویان محمدتقی) جامعه مورد مطالعه عمدتاً زنان جوان، تحصیل کرده، مهاجر، متأهل و در موارد زیادی دارای مسئولیت خانوادگی توصیف شده است.

حالا دوباره نام دستفروش ها وارد دستور کار مدیریت شهری شده است. داود گودرزی، معاون خدمات شهری و محیط زیست شهرداری تهران، می گوید سیاست شهرداری دیگر نباید فقط جمع کردن بساط ها باشد و از توسعه بازارهای محلی، بازارهای روزانه و هفتگی، تدوین لایحه ساماندهی معابر پیاده و طرح های حمایتی سخن گفته است. او هم زمان اذعان کرده کمبود فضای مناسب یکی از موانع اصلی ساماندهی همه فعالان این حوزه است و برخورد صرفاً قهری حتی می تواند مسئله را پیچیده تر کند.

اما پیش از اینکه بپرسیم دستفروش ها باید کجا بروند، یک سؤال بنیادی تر وجود داردچه چیزی این آدم ها را به پیاده رو آورده است؟

براساس آخرین اعلام شرکت ساماندهی صنایع و مشاغل شهر تهران، حدود 35 هزار دستفروش در پایتخت شناسایی شده اند و نزدیک به 20 هزار نفر از آنها در حدود 60 بازار ساماندهی شده در 21 منطقه فعالیت می کنند.( این آمار بر پایه شناسایی های میدانی شهرداری است.)

عدد 35 هزار بزرگ است، اما درباره ترکیب این جمعیت اطلاعات بسیار کمتری داریم. در آمار عمومی تازه ای که شهرداری منتشر کرده، مشخص نیست چه تعداد زن یا مردند، چه تعداد شغل دیگری هم دارند، چه تعداد بازنشسته اند، چند نفر پیش از این کارگر یا کارمند بوده اند و چه سهمی از آنها سرپرست خانوار هستند.

مطالعات قدیمی تر فقط تکه هایی از این تصویر را نشان می دهند. برای نمونه، پژوهشی که نتایج آن در سال 1394 درباره دستفروشان مترو منتشر شد، نشان می داد 76 درصد افراد بررسی شده سرپرست خانوار بوده اند؛ 41 درصد هیچ پوشش بیمه ای نداشتند و فقط 25 درصد تحت پوشش بیمه تأمین اجتماعی بودند. این اعداد را نمی توان به 35 هزار دستفروش امروز تهران تعمیم داد، اما نشان می دهد دستفروشی برای بخشی از فعالان آن، مستقیماً با معاش خانوار و نبود امنیت شغلی گره خورده است.

در همان پژوهش کنکاشی در پدیده دستفروشی زنان ، درباره زنان دستفروش متروی تهران نوشته شده که، 64 درصد افراد نمونه متولد خارج از تهران و حدود 63 درصد دارای دیپلم یا تحصیلات بالاتر بودند. بنابراین تصویر کلیشه ای دستفروشِ بی سواد و بی مهارت، دست کم درباره همه فعالان این حوزه صدق نمی کند.

همین کمبود داده تازه، خودش یک مسئله است. درباره جمعیتی که تعدادش در تهران به ده ها هزار نفر می رسد، هنوز برای پاسخ به پرسش های ساده ای مثل سهم زنان، بازنشسته ها، شاغلان دارای شغل دوم یا افراد تحصیل کرده باید به مطالعات محدود و بعضاً قدیمی رجوع کرد.

پشت این بساط ها اما هرکس قصه خودش را دارد. یکی مردی است که می گوید سال ها کارگر کارگاه بوده و بعد از تعطیلی محل کارش، هرچه دنبال کار گشته دست خالی برگشته است اولش روم نمی شد کنار خیابون بساط کنم؛ فکر می کردم مردم نگاهم می کنن و می گن این چرا اینجاست. ولی وقتی اجاره خونه عقب افتاد، دیگه انتخاب زیادی نداشتم.

چند متر آن طرف تر زنی که لباس بچگانه می فروشد، دستفروشی را نه شغل دلخواهش که تنها کاری می داند که می تواند با زندگی اش جور کند: بچه دارم؛ جایی که از صبح تا عصر از من کار بخواهد برام ممکن نیست. اینجا حداقل اگر بچه ام مریض شد، خودم تصمیم می گیرم نیام.

یکی دیگر بازنشسته ای است که می گوید مستمری تا نیمه ماه بیشتر دوام نمی آورد و حالا عصرها جوراب و لباس زیر می فروشد: سی سال کار کردم که بازنشسته بشم، فکر نمی کردم بعدش دوباره مجبور بشم کار کنم؛ آن هم توی خیابون. ولی همینه دیگه. دنیا نساخت برای ما.

جوانی که لوازم جانبی موبایل روی بساطش چیده، مدرک دانشگاهی دارد اما می گوید بعد از چند ماه جست وجوی کار، حساب کرده با پولی که برای رفت وآمد به مصاحبه ها می دهد هم می تواند چند قلم جنس بخرد و بفروشد: بهتر از اینه تا بیکار باشم تا وقتی که کار خوب پیدا کنم این لوازم رو روی دست میفروشم، اخه بیکاری که از این هم بدتره. آن طرف تر مردی که قبلاً راننده بوده، می گوید بالا رفتن هزینه های ماشین او را از کار قبلی بیرون رانده و حالا فروش روزانه برایش یک مزیت مهم دارد: اینجا اگر بفروشم، شب پول دستمه؛ نمی تونم معطل پلتفرم ها باشم و صبر کنم تا هروقت خواستن پول مارو بدن.

قصه ها فرق می کند؛ یکی از بیکاری آمده، یکی از کم بودن حقوق، یکی از بازنشستگی ای که حقوقش کفاف زندگی نداده و دیگری از بازاری که برای شروع یک کار رسمی سرمایه ای می خواهد که او ندارد. نقطه مشترکشان شاید همین باشد: بسیاری از آنها پیش از آنکه خیابان را انتخاب کنند، جای دیگری را امتحان کرده اند و خیابان برایشان بیشتر از آنکه انتخاب اول باشد، جایی بوده که هنوز برای ورود به آن در کاملاً بسته نشده است.

آن طرف بساط هم قصه هایی از خریداران هست؛ قصه خریدارانی که می گویند زمانی از سر اتفاق یا برای خرید یک جنس ارزان تر سراغ دستفروش می رفتند، اما حالا بخشی از خریدهای معمول زندگی شان را به پیاده رو آورده اند. زنی که دو جفت جوراب بچگانه را دست می گیرد و دوباره سر جایش می گذارد، می گوید: قبلاً از مغازه خرید می کردم، بعد دیدم همین چیزها کنار مترو ارزان تره، کم کم خرید لباس بچه و یه سری وسایل خونه م هم از همین جا شد. الان بعضی وقت ها قیمت همین ها رو هم می پرسم و رد می شم؛ یعنی دیگه دستفروش هم همیشه ارزون نیست. مرد میانسالی که بعد از ساعت کار جلوی بساط لباس ایستاده، می گوید خرید از دستفروش برایش دیگر تفریح یا خرید اضافه نیست: قبلاً اگر چیزی خوشم می اومد می خریدم، الان میام ببینم چیزی که لازم داریم اینجا چند درمیاد؛ مغازه خیلی وقت ها اصلاً توی حساب ما نیست.

زن بازنشسته ای قیمت ظرف های پلاستیکی را یکی یکی می پرسد و می گوید زمانی برای خرید چنین چیزهایی وارد فروشگاه می شده اما حالا اول سراغ بساط ها را می گیرد: فکر می کردیم دستفروش یعنی جنس ارزون. الان اینجا هم باید حساب کنی کدوم رو واقعاً لازم داری. خیلی وقت ها فقط قیمت می گیرم و می رم. جوان دیگری که قاب موبایل دستش گرفته، روایتش ساده تر است: حقوق که میاد اول اجاره و خوراک میره؛ برای چیزای دیگه آدم دنبال ارزون ترین راه می گرده. یه زمانی دستفروش گزینه دوم بود، الان شده گزینه اول.

شاید همین تغییر، بخش کمتر دیده شده ماجرا باشد؛ فشار اقتصادی فقط بعضی آدم ها را از پشت پیشخوان به پشت بساط نبرده، بخشی از خریداران را هم از فروشگاه به پیاده رو کشانده است. و حالا نشانه تازه تری دیده می شود: برای بعضی ها حتی بازار ارزان تر خیابان هم دیگر آن قدر ارزان نیست. خریدار از مغازه عقب نشسته، به بساط رسیده و حالا گاهی جلوی همان بساط هم فقط قیمت می پرسد و دست خالی می رود.

چرا کسی باید کاری را انتخاب کند که امنیت شغلی ندارد، بیمه اش نامعلوم است، محل کارش ثابت نیست و حتی ممکن است بابت انجام آن با نگاه منفی یا برخورد مأموران روبه رو شود؟پاسخ فقر به تنهایی کافی نیست.

شبکه جهانی WIEGO که درباره اقتصاد غیررسمی تحقیق می کند، دستفروشی را یکی از مشاغلی می داند که امکان ورود با سرمایه نسبتاً محدود را برای کسانی فراهم می کند که دسترسی کمتری به مشاغل رسمی دارند.

برای همین، پشت یک بساط می توان موقعیت های کاملاً متفاوتی تصور کرد: کسی که شغلش را از دست داده، زنی که امکان حضور تمام وقت در یک شغل رسمی ندارد، مهاجری که شبکه و سرمایه ورود به بازار رسمی را پیدا نکرده یا فردی که برای کسب درآمد دوم به فروش خیابانی روی آورده است. درباره سهم دقیق هرکدام از این گروه ها آمار تازه و جامعی وجود ندارد و همین باید یکی از محورهای هر بررسی جدید درباره دستفروشان تهران باشد.

تجربه شهرهای دیگر نیز نشان می دهد انتخاب فقط میان رها کردن خیابان و جمع آوری دستفروش نیست.

هند از سال 2014 قانون ملی ویژه ای با عنوان حمایت از معیشت و تنظیم دستفروشی خیابانی دارد که اصل فعالیت فروشندگان خیابانی را به رسمیت می شناسد و برای نحوه حضور و ساماندهی آنها چارچوب تعیین می کند

نیویورک هم مدل مجوزدهی و نظارت را دنبال کرده است. همچنین براساس اعلام رسمی اداره سلامت این شهر، از اول ژوییه 2026 قرار است هر سال 2200 مجوز نظارتی جدید برای فروشندگان غذای سیار صادر شود و این برنامه پنج سال ادامه داشته باشد .

این تجربه ها نسخه آماده ای برای تهران نیستند، اما یک نکته مشترک دارند: دستفروش می تواند به جای عنصری که باید ناپدید شود ، بخشی از اقتصاد شهر باشد که برای حضورش قانون و ضابطه تعریف می شود.

شاید دستفروشی را بتوان به چشم یک دماسنج دید.اگر کارگران بیکار شده پشت بساط قرار گرفته باشند، چیزی درباره بازار کار می گوید. اگر بازنشسته ها برای تکمیل درآمد به این بازار آمده باشند، باید درباره کفایت مستمری ها پرسید. اگر زنان سرپرست خانوار سهم قابل توجهی داشته باشند، مسئله دسترسی زنان به شغل رسمی مطرح می شود. اگر شاغلان بعد از پایان ساعت کاری بساط پهن کنند، سؤال از کفایت دستمزد شغل اول مطرح است.

اگر مشتریانی که قبلاً از فروشگاه خرید می کردند به سمت بساط های ارزان تر آمده باشند، طرف دیگر ماجرا درباره قدرت خرید خانوارها حرف می زند.

آخر شب بساط جمع می شود، پارچه تا می خورد و پیاده رو دوباره خالی می شود؛ اما مسئله ای که آدم ها را به خیابان آورده، با جمع شدن بساط ناپدید نمی شود.

برای همین شاید اوضاع طرح تازه شهرداری را نباید فقط با تعداد پیاده روهای خلوت شده سنجید. باید دید کسی که جابه جا شده هنوز می تواند از کارش زندگی کند یا نه؛ و کسی که مشتری او بوده، هنوز می تواند همان کالا را با همان توان مالی تهیه کند یا نه.

دستفروشی جایی است که دو مسئله شهر به هم می رسند: کسی که در بازار رسمی کار جای کافی پیدا نکرده و کسی که شاید بازار رسمی خرید برای جیبش تنگ تر شده است.