به نقل از اقتصادنیوز، مراقبت از سالمند از یک انتخاب شخصی و خانوادگی درحال تبدیل شدن به یک فشار اقتصادی مداوم است.

در واقع تقابل دو واقعیت در زندگی گروهی از خانواده های ایرانی دیده می شود؛ از یک سو افزایش نیاز به مراقبت های طولانی مدت برای جمعیت رو به رشد سالمندان، و از سوی دیگر محدودیت درآمدی خانواده هایی که باید این بار را به تنهایی به دوش بکشند.

درآمد ماهانه در بهترین حالت برای یک نیروی کار ساده به حدود 17 میلیون تومان می رسد؛ (رقمی معادل حقوق پایه وزارت کار برای سال 1405 )که قرار است پاسخ گوی معیشت یک خانواده باشد. اما در سوی دیگر، هزینه هایی ایستاده اند که نه تنها با این درآمد هم خوان نیستند، بلکه هر ماه با ثباتی نگران کننده تکرار می شوند: مراقبت خانگی سالمند تا حدود 30 میلیون تومان، سبد درمانی 3 تا 6 میلیون تومان، و مجموعه ای از خدمات پزشکی و دارویی پراکنده که به تدریج بار مالی را سنگین تر و غیرقابل پیش بینی تر می کند. نتیجه این نابرابری روشن است: شکافی که نه با تلاش فردی پر می شود و نه با صرفه جویی های جزیی قابل مدیریت است.

این فشار مالی در بستری اتفاق می افتد که خودِ ساختار جمعیتی ایران نیز به سرعت در حال تغییر است. بر اساس گزارش های رسمی، جمعیت سالمندان کشور (افراد بالای 65 سال) به حدود 10 تا 10.5 میلیون نفر رسیده که معادل حدود 12 درصد جمعیت کشور است و این روند با شتاب در حال افزایش است. پیش بینی ها نشان می دهد این سهم تا سال 1430 می تواند به بیش از 30 درصد برسد؛ یعنی از هر سه نفر، یک نفر سالمند خواهد بود.

در همین چارچوب، ایران در میان کشورهایی قرار گرفته که یکی از سریع ترین نرخ های رشد سالمندی در جهان را تجربه می کنند؛ به طوری که برخی برآوردهای رسمی آن را جزو پنج کشور با سریع ترین روند سالمند شدن جمعیت طبقه بندی کرده اند.

وقتی هزینه مراقبت از سالمند از توان درآمدی خانواده فراتر می رود، انتخاب ها از حالت استاندارد خارج می شوند. در این وضعیت، مسئله دیگر کیفیت بهتر یا بدتر مراقبت نیست، بلکه حذف یا نگه داشتن حداقل ها است.

خانواده ها ناچار می شوند بین گزینه هایی دست به انتخاب بزنند که هیچ کدام کامل نیستند: کاهش برخی خدمات درمانی، تأخیر در ویزیت های تخصصی، یا تکیه بر کمک های پراکنده. این تصمیم ها به جای آنکه برنامه ریزی شده باشند، ماه به ماه و تحت فشار تکرار می شوند و فرسودگی تصمیم گیری را به همراه دارند.

حتی در شرایطی که بیماری خاصی وجود ندارد، سالمندی خود به تنهایی یک سبد هزینه ثابت ایجاد می کند؛ از داروهای کنترل فشار خون و بیماری های قلبی گرفته تا مکمل هایی مانند ویتامین D، کلسیم و امگا 3، و همچنین چکاپ ها و ویزیت های دوره ای. این بخش به تنهایی حدود 3 تا 6 میلیون تومان در ماه هزینه دارد و عملاً قابل حذف نیست، زیرا مستقیماً با امنیت سلامت در ارتباط است.

در کنار این هزینه های مستقیم، یک بخش مهم از واقعیت سالمندی در ایران در آمارهای اقتصادی دیده نمی شود: سالمندی که هم زمان با افزایش سن و نیاز به مراقبت، با افزایش بیماری های مزمن و وابسته به سن مواجه است. بیماری هایی مانند آلزایمر، اختلالات شناختی، بیماری های قلبی و فشار خون بالا از مهم ترین چالش های سلامت در سنین سالمندی هستند که نیاز به مراقبت مستمر و بلندمدت را تشدید می کنند.

در مواجهه با این فشار اقتصادی، خانواده ها معمولاً میان چند مدل مراقبت جابه جا می شوند؛ مدل هایی که هرکدام بخشی از مسئله را حل و بخشی دیگر را تشدید می کنند.

نگهداری در منزل، رایج ترین و از نظر فرهنگی پذیرفته ترین گزینه است. حضور سالمند در خانه، همبستگی عاطفی را حفظ می کند و با مفهوم کرامت انسانی سازگارتر است. اما در عمل، این مدل بیشترین فشار را بر دوش یک یا چند عضو خانواده می گذارد و در خانواده های تک فرزند می تواند به فرسودگی کامل مراقب منجر شود.

در مقابل، استفاده از مراقب تمام وقت در منزل کیفیت مراقبت را افزایش می دهد، اما هزینه آن برای بسیاری از خانواده های طبقه متوسط از توان پرداخت خارج است. این مدل عملاً به یک راه حل مطلوب اما کمتر عملی تبدیل شده است.

مراکز روزانه سالمندان تلاش می کنند تعادلی میان مراقبت حرفه ای و حضور در خانه ایجاد کنند، اما محدودیت ظرفیت و توسعه نیافتگی آن ها باعث شده هنوز پاسخ فراگیر محسوب نشوند.

خانه های سالمندان نیز از نظر خدمات می توانند مراقبت منسجم تری ارائه دهند، اما انتخاب آن ها برای بسیاری از خانواده ها صرفاً یک تصمیم اقتصادی نیست؛ بلکه با بار عاطفی و فرهنگی سنگینی همراه است که احساس فاصله گرفتن از والد را تشدید می کند.

بار پنهان مراقبت؛ آنچه در آمار دیده نمی شود

در کنار هزینه های مستقیم، بخش مهمی از فشار مراقبت در جایی خارج از حساب های مالی شکل می گیرد. یکی از مهم ترین آن ها کاهش ظرفیت کاری فرزند مراقب است. در بسیاری از خانواده ها، یکی از اعضا ناچار می شود ساعات کاری خود را کاهش دهد، فرصت های شغلی بهتر را از دست بدهد یا عملاً از بازار کار فاصله بگیرد تا بتواند نقش مراقب را ایفا کند.

اضطراب مزمن، اختلال در خواب، احساس مسئولیت دائمی و فرسودگی ذهنی، بخشی از واقعیتی است که در هیچ جدول هزینه ای دیده نمی شود، اما مستقیماً بر کیفیت زندگی خانواده اثر می گذارد.

در پس همه این مدل ها و تصمیم ها، یک واقعیت مشترک وجود دارد: نظام مراقبت از سالمندان در ایران بیش از آنکه بر یک ساختار بیمه ای و حمایتی گسترده تکیه داشته باشد، بر دوش خانواده ها قرار گرفته است. این یعنی هر خانواده، به ویژه خانواده های تک فرزند، باید هم زمان بار مالی، جسمی و عاطفی مراقبت را به تنهایی تحمل کند.

با افزایش جمعیت سالمندی، کاهش نرخ فرزندآوری و کوچک تر شدن ساختار خانواده ها، این فشار در سال های آینده می تواند شدیدتر شود. اگر الگوی فعلی تغییر نکند، مراقبت از سالمندان از یک مسئله خانوادگی به یک چالش ساختاری گسترده تر تبدیل خواهد شد؛ چالشی که نه با انتخاب های فردی، بلکه با بازطراحی نظام حمایت اجتماعی قابل مدیریت است