به گزارش پارسینه فرادید، تا میانه قرن بیستم، بسیاری از پژوهشگران غربی بر این باور بودند که تمدن های پیشرفته در آفریقای جنوب صحرا تا سده های نخست میلادی شکل نگرفته اند. اما کشف مجموعه ای از پیکره های سفالی در مرکز نیجریه، این دیدگاه دیرینه را به چالش کشید و نشان داد که هزاران سال پیش، جامعه ای برخوردار از هنر پیشرفته، فناوری سفالگری و احتمالاً صنعت آهنگری در این منطقه شکوفا شده بود.

کشفی اتفاقی در دل معادن قلع

در سال 1886، زمانی که نیجریه بخشی از امپراتوری بریتانیا بود، شرکت سلطنتی نیجر حق انحصاری استخراج مواد معدنی از فلات جوس در مرکز این کشور را به دست آورد. این منطقه که سرشار از ذخایر قلع بود، محل زندگی قوم بروم نیز به شمار می رفت. مسیرهای دسترسی به معادن از ناحیه ای به نام نوک می گذشت و طی سال ها استخراج، کارگران محلی بارها با قطعاتی از سفال های بسیار قدیمی روبه رو شدند؛ آثاری که اغلب نادیده گرفته می شدند.

اما در سال 1928، شییی متفاوت کشف شد؛ سر کوچک یک میمون که با سفال پخته ساخته شده بود. جان دنت یانگ، مدیر معدن، این اثر و چند قطعه مشابه را به موزه شهر جوس منتقل کرد تا نگهداری شوند.

پانزده سال بعد، یکی از معدن کاران سر سفالی دیگری پیدا کرد و آن را به خانه برد. او این مجسمه را به عنوان مترسک در مزرعه اش نصب کرد و ظاهراً نیز نتیجه خوبی گرفت. حدود یک سال بعد، یک مهندس بریتانیایی این اثر را دید و آن را به برنارد فاگ، باستان شناس و کارمند دولت استعماری بریتانیا در نیجریه، نشان داد.

فاگ بلافاصله دریافت که با اثری استثنایی روبه روست. سبک این سر سفالی شباهت زیادی به مجسمه کشف شده در سال 1928 داشت، اما هیچ کدام به سنت های هنری شناخته شده آن زمان شباهت نداشتند. او حدس زد که این آثار متعلق به تمدنی ناشناخته در تاریخ آفریقا هستند.

جست وجو برای یافتن تمدنی گمشده

فاگ که کنجکاوی فراوانی داشت، تحقیقات گسترده ای را آغاز کرد. او ابتدا با معدن کاران گفت وگو کرد و فهمید که نمونه های مشابه بارها پیدا شده اند، اما مردم محلی آن ها را بدشگون می دانستند و معمولاً نابودشان می کردند.

او سپس سفرهای گسترده ای را در مرکز نیجریه آغاز کرد و دریافت که سال هاست ساکنان منطقه این مجسمه ها را نه تنها در معادن، بلکه در مکان های مختلفی مانند زیر زمین های ورزشی، دامنه تپه ها و قله های سنگی پیدا می کنند.

فاگ طی چند سال، از طریق خرید آثار، جلب اعتماد مردم محلی و انجام کاوش های باستان شناسی، نزدیک به 200 مجسمه سفالی هم سبک را گردآوری کرد. مشهورترین آن ها همان سری بود که در سال 1943 پیدا شد.

تاریخ گذاری ای که همه را شگفت زده کرد

مهم ترین پرسش فاگ این بود که این مجسمه ها متعلق به چه دوره ای هستند. نخستین بررسی های لایه های خاک نشان داد که قدمت آن ها به حدود 500 سال پیش از میلاد می رسد؛ نتیجه ای که با باور رایج آن زمان ناسازگار بود. بسیاری از پژوهشگران معتقد بودند در آن دوره هیچ جامعه پیشرفته ای در آفریقای جنوب صحرا وجود نداشته که توان ساخت چنین آثار هنری ظریفی را داشته باشد.

در دهه های بعد، با پیشرفت فناوری، آزمایش های دقیق تری انجام شد. ابتدا بقایای مواد آلی چسبیده به سطح سفال ها با روش کربن 14 بررسی شد و سپس خود سفال ها با روش ترمولومینسانس تاریخ گذاری شدند.

هر دو روش نتایج مشابهی ارائه دادند و نشان دادند این آثار بین حدود 440 پیش از میلاد تا 200 میلادی ساخته شده اند. بدین ترتیب، تمدنی که فاگ آن را فرهنگ نوک نامید، به عنوان یکی از کهن ترین فرهنگ های شناخته شده آفریقای جنوب صحرا شناخته شد.

کشف کوره های آهنگری

در سال 1947 نمایشگاهی در موزه بریتانیا باعث شد مجسمه های نوک شهرتی جهانی پیدا کنند. فاگ در همان زمان تحقیقات خود را در نیجریه ادامه داد و در سال 1952 موزه ملی جوس را بنیان گذاشت؛ یکی از نخستین موزه های عمومی این کشور.

آثار اولیه عمدتاً از رسوبات رودخانه ای به دست آمده بودند و مشخص نبود محل اصلی ساخت آن ها کجا بوده است. اما در سال 1961، فاگ به محوطه ای دست نخورده در تاروگا، حدود 145 کیلومتری جنوب غربی نوک، دست یافت.

این کشف اهمیت فراوانی داشت. در این محوطه، 13 کوره ذوب آهن شناسایی شد که نشان دهنده وجود جامعه ای بزرگ و یکجانشین بود. همچنین مجسمه های نوک در نزدیکی و حتی داخل برخی از این کوره ها پیدا شدند. فاگ احتمال داد که این پیکره ها در آیین های جادویی مرتبط با ذوب آهن به کار می رفته اند.

پس از بازگشت او به انگلستان در سال 1964، دخترش آنجلا فاگ و باستان شناس نیجریه ای جوزف جمکور تحقیقات را تا دهه 1980 ادامه دادند.

فاگ نیز کتاب مشهور خود با عنوان سفالینه های نوک را در سال 1977 منتشر کرد و نقش مهمی در معرفی این فرهنگ به جامعه علمی و عموم مردم ایفا کرد.

شاهکارهایی بدون چرخ سفالگری

مجسمه های نوک بدون استفاده از چرخ سفالگری ساخته می شدند. هنرمندان ابتدا نوارهای گل رس را روی هم قرار می دادند تا فرم اصلی شکل بگیرد و سپس سطح آن را کاملاً صاف و یکدست می کردند.

چشم ها، بینی، دهان و گوش ها به صورت سوراخ دار طراحی می شدند. این سوراخ ها علاوه بر زیبایی، هنگام پخت باعث خروج هوا می شدند و از ترک خوردن سفال جلوگیری می کردند.

پس از شکل گیری، آثار ابتدا زیر نور خورشید خشک می شدند و سپس در کوره پخته می شدند؛ روشی که هنوز هم در برخی مناطق نیجریه رواج دارد.

تنوع این آثار چشمگیر است. برخی تنها سر هستند، برخی نیم تنه و برخی دیگر مجسمه های کامل انسان. بیشتر پیکره ها به صورت منفرد ساخته شده اند، اما نمونه های دونفره و گروهی نیز وجود دارد.

برخی از مجسمه های کامل تا حدود 70 سانتی متر ارتفاع دارند، در حالی که برخی دیگر بسیار کوچک اند. اگرچه مجسمه حیوانات نیز پیدا شده، بیشتر آثار انسان ها را نشان می دهند؛ زن و مردانی با زیورآلات فراوان، مدل موهای پیچیده و چهره هایی پر از احساس. همین جزییات سبب شده پژوهشگران برخی از آن ها را رؤسای قبایل، کاهنان، نوازندگان یا حتی اسیران جنگی بدانند.

راز کارکرد این پیکره ها

پس از نظریه اولیه فاگ درباره ارتباط مجسمه ها با آیین های آهنگری، فرضیه های دیگری نیز مطرح شد. برخی پژوهشگران معتقدند این آثار نقش توتم داشته اند و برای تضمین برداشت محصول یا پرستش نیاکان در زیارتگاه ها قرار داده می شدند، هرچند تاکنون بقایای چنین زیارتگاه هایی پیدا نشده است.

در سال های اخیر، پیتر بروینیگ، باستان شناس آلمانی که از دهه 2000 تحقیقات فرهنگ نوک را از سر گرفته، دیدگاه تازه ای ارائه کرده است.

تیم او مجموعه هایی از قطعات شکسته مجسمه ها را در نزدیکی مکان هایی کشف کرد که بعدها به عنوان گورستان شناسایی شدند. این قطعات به صورت عمدی دفن شده بودند و گاه روی بستری از سنگ همراه با بقایای زغال قرار داشتند.

بررسی ها نشان داد که مجسمه ها پیش از دفن عمداً شکسته شده اند. بروینیگ بر این اساس پیشنهاد می کند که شکستن و دفن این پیکره ها بخشی از آیین های پیچیده تدفین بوده است؛ آیین هایی که هنوز ماهیت دقیق آن ها ناشناخته مانده است.

قدیمی ترین سنت پیکرتراشی آفریقا

بر اساس جدیدترین پژوهش ها، سنت ساخت مجسمه های نوک احتمالاً از سده نهم پیش از میلاد آغاز شده است؛ موضوعی که آن را به کهن ترین سنت شناخته شده پیکرتراشی در آفریقا، خارج از مصر، تبدیل می کند.

این فرهنگ از سده چهارم پیش از میلاد رو به افول گذاشت و در آغاز دوران میلادی تقریباً به طور کامل ناپدید شد. پژوهشگران با توجه به کیفیت فوق العاده این آثار، احتمال می دهند که پیش از فرهنگ نوک نیز سنت هنری پیشرفته ای وجود داشته باشد. همچنین تلاش هایی برای یافتن ارتباط میان این مجسمه ها با سفالینه های بعدی و هنر کنده کاری روی چوب در آفریقا انجام شده، اما تاکنون هیچ پیوند قطعی میان آن ها اثبات نشده است.

بیشتر این پیکره ها انسان هایی سالم و متناسب را نشان می دهند، اما برخی از آن ها احتمالاً بیماری هایی مانند فلج صورت یا فیل پایی را نیز به تصویر کشیده اند.

امروزه مجسمه های نوک تنها شاهکارهایی هنری نیستند؛ آن ها اسنادی ارزشمند از تمدنی فراموش شده اند که نگاه جهان به تاریخ آفریقای باستان را برای همیشه دگرگون کردند.