روزنامه خراسان در در یادداشتی به رفتار چین در برابر بسته شدن تنگه هرمز پرداخت. در این یادداشت آمده است: در بحران های ژئوپلیتیک خاورمیانه، همواره یک فرض سنتی وجود داشته است: انسداد یا ناامنی در تنگه هرمز یعنی شوک نفتی 200 دلاری و فلج شدن اقتصاد جهانی. با این حال، در تنش های اخیر و با وجود انسداد فیزیکی تنگه، این اتفاق در گام نخست رخ نداد. گروهی از تحلیلگران معتقدند چین با کاهش تعمدی واردات نفت، اتکا به ذخایر و مدیریت تقاضا، ورق را برگرداند و مانع از فاجعه شد. این گزاره، یک پرسش اساسی را برای سیاست گذاران در تهران ایجاد می کند: آیا چین با مدیریت تقاضای خود، کارآمدی ابزار فشار ایران در تنگه هرمز را خنثی کرده و بازی ایران را خراب کرده است؟

برای پاسخ به این پرسش، باید فراتر از لایه اول تصمیمات پکن را دید. واقعیت این است که دو نگاه کاملاً متفاوت به رفتار چین وجود دارد که نتیجه گیری های متفاوتی به دست می دهد.

نگاه اول، پکن را فرمانروای جدید بازار نفت معرفی می کند؛ ابرقدرتی که با مهار تقاضا و کاهش 4 تا 6 میلیون بشکه ای واردات، قیمت ها را کنترل کرد تا مانع فروپاشی بازارهای صادراتی خود در اروپا و آسیا شود. در این سناریو، قدرت واقعی بازار از تولیدکننده به بزرگ ترین مصرف کننده منتقل شده و بازی ایران عملاً توسط بزرگ ترین مشتری اش خنثی شده است.

اما نگاه دوم و واقع بینانه تر، این تصویر اقتدارگرایانه از چین را به چالش می کشد. بر اساس این تحلیل، افت تقاضای چین نه یک انتخاب داوطلبانه و استراتژیک ، بلکه یک واکنش اجباری و گریزناپذیر به ناامنی عرضه بود. چین ناخواسته در موقعیتی قرار گرفت که بخشی از نفت دریایی اش که از مسیر ایران و خلیج فارس تأمین می شد، به دلیل تنش ها و محاصره، غیرقابل دسترس شد.

در این شرایط، پکن ترجیح داد به جای ورود به رقابت شدید قیمتی با سایر خریداران برای تصاحب محموله های باقی مانده در جهان (مانند نفت برزیل یا غرب آفریقا)، از بازار عقب نشینی کند؛ چراکه خرید نفت در قیمت های نجومی، عملاً حاشیه سود پالایشگاه هایش را منفی و آن ها را ورشکست می کرد. بنابراین، پکن بازی ایران را خراب نکرده، بلکه خود تحت تأثیر این بازی مجبور به عقب نشینی موقت شده است. افت واردات چین، نشانه بی اثر بودن انسداد تنگه نیست، بلکه بازتاب مستقیم ضربه ای است که ناامنی مسیر بر زنجیره تأمین این کشور گذاشته است.

به خصوص این که نتیجه واکنش چین که به مهار قیمت نفت خام انجامیده، بدون هزینه نبوده است. یکی از کارشناسان اقتصاد انرژی در این زمینه می گوید: پکن برای جبران این کسری، مجبور شد از ظرفیت پالایشی و صادرات فرآورده های خود بکاهد. نتیجه این اقدام، انتقال بحران از بازار نفت خام به بازار فرآورده ها بود؛ به طوری که قیمت بنزین و گازوییل در هاب های بزرگی چون سنگاپور و اوراسیا با جهش مواجه شد. به بیان دیگر، بحران خنثی نشد، بلکه صرفاً تغییر شکل داد و هزینه های خود را به بخش های دیگر زنجیره انرژی تحمیل کرد.

نکته استراتژیک که نباید از دید سیاست گذاران پنهان بماند، این است که این وضعیت برای چین در میان مدت غیرقابل استمرار است. ذخایر استراتژیک چین و آمریکا بی انتها نیستند و کاهش ظرفیت پالایشی چین، اقتصاد داخلی این کشور را به سمت تورم و کمبود سوخت سوق می دهد. در واقع، این ضربه گیرها صرفاً در حال خریدن زمان هستند. با استمرار انسداد تنگه هرمز، توان انقباضی چین و ذخایر استراتژیک غربی ها فرسوده شده و شوک تأخیری قیمت نفت با شدتی بیشتر خود را نشان خواهد داد.

در نهایت، پاسخ به پرسش اصلی روشن می شود: چین الزاماً در چارچوب خراب کردن بازی ایران گام برنداشته است. افت تقاضای چین، فرمول سنتی شوک نفتی سریع را به یک فرسایش تدریجی تغییر داد، اما اصل اثرگذاری تنش ها بر بازار را از بین نبرد. در واقع وزن این عامل هم اینک پررنگ تر شده که چین نه از سر تمایل یا تقابل با ایران، بلکه از سر ناگزیری سخت اقتصادی، اقدام به کاهش تقاضا کرده است. موضوعی که روند تحولات در منطقه جنوب غرب آسیا که منجر به بازگشت قیمت نفت به بیش از 100 دلار نیز شده، آن را تایید می کند.

ذخایر راهبردی نفت آمریکا به حدود 300 میلیون بشکه کاهش یافته است؛ درحالی که طبق گزارش فایننشال تایمز، با رسیدن ذخایر به محدوده 200 میلیون بشکه، آمریکا به حداقل عملیاتی نزدیک می شود و برداشت بیشتر می تواند به ساختار غارهای نمکی محل ذخیره در تگزاس و لوییزیانا آسیب بزند. اهمیت این موضوع فقط در کاهش موجودی نفت نیست. ذخایر راهبردی آمریکا در سال های اخیر به عنوان ابزاری برای مهار شوک های عرضه و کنترل جهش قیمت نفت استفاده شده اند.

اگر امکان برداشت بیشتر محدود شود، این سپر حمایتی عملاً تضعیف خواهد شد. در چنین شرایطی، هر اختلال تازه در عرضه می تواند سریع تر به افزایش قیمت نفت خام، بنزین، گازوییل و سوخت جت منجر شود و فشار تورمی بیشتری بر اقتصاد آمریکا وارد کند. همین دیروز نیز دیلی تلگراف به نقل از انجمن انرژی آمریکا اعلام کرد اگر قیمت نفت در محدوده 100 دلار باقی بماند، میانگین هزینه گرمایش هر خانوار آمریکایی در زمستان امسال می تواند به حدود 1700 دلار برسد. این رقم حدود 600 دلار (1.5 برابر) بیشتر از زمستان گذشته است و می تواند فشار تازه ای بر بودجه خانوارهای آمریکایی وارد کند.

گزارش اندیشکده مرصاد در این زمینه می افزاید: در چنین شرایطی خبرها حاکی از آن است که پالایشگاه های مناطق غرب میانه و راکی آمریکا با بیش از 100 درصد ظرفیت اسمی فعالیت می کنند و برخی حتی تعمیرات دوره ای خود را به تعویق انداخته اند؛ اقدامی که خطر خرابی تجهیزات و توقف ناگهانی تولید را افزایش می دهد.