پارسال بعد از جنگ 12 روزه، وزارت بهداشت بررسی سلامت روان آسیب دیدگان جنگ را آغاز کرد. با توجه به اینکه دامنه جنگ 12روزه برای شهرها چندان گسترده نبود، جمعیت هدف در بررسی وزارت بهداشت هم خیلی زیاد نبود به خصوص که بررسی سلامت روان خانواده های نظامیان یا چهره های سیاسی شهید یا مجروح در جنگ، به نهادهای امنیتی سپرده شد. جنگ 40روزه، شرایطی متفاوت ایجاد کرد.

به گزارش اعتماد، تمام شهرها در معرض آسیب روانی ناشی از حملات هوایی امریکا و اسراییل قرار گرفتند و ویرانی گسترده و بی خانمانی جمع زیادی از هموطنان، تبعاتی متفاوت به دنبال داشت. در این دور از جنگ هم وزارت بهداشت وضع سلامت روان آسیب دیدگان غیر نظامی را بررسی کرد و طبق اعلام مدیرکل دفتر سلامت روانی و اجتماعی وزارت بهداشت، حدود 340 هزار نفر در سراسر کشور، برای ارزیابی آسیب روانی ناشی از جنگ، غربالگری شدند و به سوالات کارشناسان وزارت بهداشت که خانه به خانه، درباره سلامت روان جنگ زدگان می پرسیدند، جواب دادند.

نتایج اولیه این بررسی نشان داد که حدود 10 تا 15درصد افراد در مناطق تحت تاثیر، علائم حاد استرس را تجربه کرده اند که در صورت عدم مداخله به موقع، این علائم حاد می تواند به اختلال استرس پس از سانحه PTSD تبدیل شود. طبق نتایج این بررسی، میزان بروز علائم حاد استرس در جمعیت های آسیب دیده از بحران ها، به ویژه افرادی که خسارت های شدیدتری مانند از دست دادن خانه یا دارایی را تجربه کرده بودند، 30 الی 40 درصد گزارش شد و وزارت بهداشت به دنبال همین نتایج اولیه اعلام کرد که لازم است برای این افراد، هم مداخلات روانشناختی و هم خدمات سلامت روان، به سرعت آغاز شود تا از مزمن شدن یا تشدید این اختلالات پیشگیری شود.

سازمان بهزیستی کشور هم بعد از جنگ 40 روزه دو پیمایش ملی برای ارزیابی آسیب روانی ناشی از جنگ در جمعیت سالمندان و مددجویان تحت پوشش (افراد دارای معلولیت، زنان سرپرست خانوار، کودکان تحت حمایت و افراد درگیر اعتیاد) انجام داد. در این پیمایش از 2500 سالمند درباره آسیب های ناشی از جنگ پرسیده شد که 70 درصد سالمندان از تشدید اضطراب، 48 درصد از کاهش کیفیت خواب و 78درصد از کاهش احساس امنیت در محیط زندگی شان بر اثر جنگ گفته بودند علاوه بر اینکه شیوع استرس، اضطراب، ترس، نگرانی، دلهره و افسردگی در جمعیت سالمندان بسیار زیاد بود در حدی که این مشکلات نسبت به مسائل اقتصادی، اهمیتی دو برابر برای شان داشت. شیوع بالای اضطراب در سالمندان دهک های 3 تا 7، شیوع بالای کاهش احساس امنیت و افت کیفیت خواب در سالمندان دهک های یک تا 3، شیوع بالای آسیب پذیری در زنان سالمند، از دیگر یافته های مهم این پیمایش بود.

طبق نتایج پیمایش دوم هم حدود 70 درصد مددجویان تحت پوشش، با افزایش اضطراب مواجه بودند که به طور مشخص، بالاترین میزان اضطراب در میان زنان سرپرست خانوار ثبت شد و حدود 50درصد مددجویان هم دچار کاهش احساس امنیت ناشی از جنگ بودند. نتایج این مطالعات که شمار کمی از جمعیت کشور را در برمی گرفت، در آن حد نگران کننده بود که نیاز به تحقیق جامع تری را ایجاد کند. اولین سنجش ملی ترومای روانی جنگ، از اول خرداد امسال و به مدت یک ماه و به صورت ارزیابی سریع از طریق گوشی تلفن همراه توسط سازمان بهزیستی کشور آغاز شد.

در این سنجش، برای تمام افراد بالای 18 سال پیامکی ارسال می شد و دریافت کننده پیامک با مراجعه به لینک اعلام شده می توانست به پرسش های مرتبط با تاثیرات روانی جنگ پاسخ دهد. نتیجه پاسخ ها تعیین می کرد که افراد باید برای مداخلات تخصصی و جدی مراجعه کنند یا با مطالعه برخی منابع آموزشی، اختلالات خفیف قابل رفع است. سه هفته بعد از آغاز این سنجش، مدیرکل دفتر امور مشاوره و روانشناختی سازمان بهزیستی کشور خبر داد که بیش از 80 هزار نفر در این سنجش شرکت کرده اند که 66 درصد، زنان، بیشترین گروه سنی شرکت کننده، افراد 36 تا 45 سال و سپس گروه سنی 18 تا 25 سال و کمترین تعداد شرکت کنندگان هم، سالمندان بوده اند.

طبق نتایج این سنجش، 20درصد شرکت کنندگان، به عنوان افراد پرخطر شناسایی شدند و توصیه این بود که اگر درمان خود را ادامه ندهند، احتمال عود مشکلات روانشناختی وجود دارد. این سنجش، روز 30 اردیبهشت، در یک مراسم رسمی و در حضور دستیار اجتماعی رییس جمهور، وزیر کار، رییس سازمان بهزیستی کشور، معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی و رییس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره معرفی شد.

معاون سلامت اجتماعی سازمان بهزیستی کشور می گوید که با علم به گستردگی تدریجی دامنه تبعات روانی جنگ از شکل اختلالات معمول مثل افسردگی و اضطراب به زیرشاخه های ناتوان کننده مثل اعتیاد، خدمات حمایت روانی و روانشناختی برای تمام افرادی که در فاصله ای دور یا نزدیک، از جنگ های 12 روزه و 40 روزه دچار آسیب و جراحت روحی شده اند، هم رایگان شده و هم به صورت شبانه روزی در دسترس است و هم می تواند مشمول حمایت های بیمه ای شود تا خسارت روانی جنگ به حداقل برسد.

تابستان پارسال، بعد از جنگ 12 روزه، پیش بینی هایی داشتید در مورد آسیب های روانی که به دنبال جنگ در جامعه بروز خواهد کرد. اعتراضات دی ماه و جنگ 40 روزه مهلت نداد که مردم به بازسازی روانی برسند و تمام شهرهای کشور با جنگ درگیر شدند. حالا با چه وضعی مواجهیم؟ پیش بینی های پارسال پس از اتفاقاتی که پشت سر گذاشتیم تا چه حد ممکن است متفاوت یا بحرانی تر باشد؟

ما می گوییم حتی کسی که امروز تحت ارزیابی سریع روانشناختی قرار می گیرد ممکن است الزاما تحت تاثیر جنگ رمضان نباشد بلکه تحت تاثیر حوادث دی ماه یا جنگ 12 روزه باشد یا حتی به دلیل زمینه های قبلی، وقوع حوادث دی ماه یا جنگ رمضان باعث بروز نشانه های آسیب روانی در فرد شود. آسیب های حوزه سلامت روان، در لحظه ظاهر نمی شود. ما در سازمان بهزیستی سعی کردیم ظرفیت حمایت های روانی را افزایش دهیم، به همین دلیل خدمات روانشناختی و مشاوره از طریق سامانه اورژانس اجتماعی، از جنگ 12 روزه تاکنون، شبانه روزی شده تا از این طریق به صورت 24 ساعته در کنار مردم باشیم. دلیل تداوم خدمات حمایت روانی به صورت شبانه روزی، نگرانی ما بابت وقوع بعضی بحران ها در ساعاتی خاص است و به عنوان نمونه، خودکشی یا برخی تنش ها و درگیری های خانوادگی، شب ها اتفاق می افتد و ما هم باید در این ساعات مداخلات حمایتی داشته باشیم.

ظرف یک سال اخیر، علاوه بر حوادث دی ماه و دو نوبت جنگ که دامنه اش به تمام شهرها کشید، مشکلات اقتصادی و معیشتی خانواده ها هم به یک چالش جدی تبدیل شد. آیا تبعات جنگ و حوادث دی ماه را باید از مشکلات معیشتی و اقتصادی مردم جدا ببینیم؟

عوارض مشکلات اقتصادی، هنوز خود را نشان نداده چون هنوز در شرایطی هستیم که فرد ممکن است بیمه بیکاری بگیرد و امیدوار به پیروزی و حتی بهبود شرایط در کوتاه مدت و حتی میان مدت و بهره مندی از چترحمایت دولت است ولی ادامه این وضعیت و گسترده شدن بیکاری ها، می تواند نگرانی ها در حوزه سلامت روانی را افزایش دهد. سلامت روانی در کنار سایر ابعاد سلامت برای ما بسیار مهم است و سال های قبل، دوره های آموزش متعددی برای روانشناسان برگزار کردیم و امسال هم دوره های آموزش برای تربیت نیروهای متخصص در این زمینه داریم تا روانشناسان تمهیدات تخصصی لازم برای حمایت روانی و مداخلات ترومای روانی را آموزش ببینند. حدود 3 هزار مرکز مشاوره دولتی و غیردولتی با مجوز سازمان بهزیستی کشور فعال هستند و در مراکز دولتی، خدمات روانشناختی برای مراجعانی که متاثر از جنگ شده اند، رایگان است و در باقی مراکز هم این خدمات تحت پوشش بیمه است یا اینکه از طریق یاری برگ، ارایه خواهد شد .

تماس هایی که در ایام جنگ با اورژانس اجتماعی برقرار می شود چه تفاوتی با ایام عادی دارد؟

معمولا در آغاز جنگ ها و بحران ها و به خصوص در جنگی که دامنه اش به شهرها می رسد، چون مردم مرگ را خیلی به خودشان نزدیک می بینند، تماس ها با اورژانس اجتماعی متفاوت می شود. در جنگ رمضان، بیش از 22 هزار مداخله در محل داشتیم و تیم های محب و همیاران سلامت به خانه ها یا محیط کاری رفتند که مورد اصابت قرار گرفته بود و هم برای مردم عادی و هم برای مددجویان تحت پوشش سازمان بهزیستی، مداخلات فوری روانشناختی داشتند. این مداخلات هم برگرفته از تجارب قبلی سازمان، آموزه های علمی و همچنین نتایج و شیوه مداخلات جنگ 12روزه بود، اما علاوه بر این مداخلات حضوری، همان تماس ها با اورژانس اجتماعی هم بود آن هم توسط مردمی که می گفتند تحت تاثیر جنگ (رمضان) دچار افسردگی و اضطراب و وسواس شده اند.

آیا این تماس ها نسبت به ایام پیش از جنگ 40روزه بیشتر شده بود؟

ما می گوییم جنگ، این مشکلات را افزایش داد چون جنگ، طولانی شدن جنگ و بیکاری متعاقب جنگ، می تواند به تنش خانوادگی منجر شود. شاید افرادی هم با اورژانس اجتماعی تماس می گرفتند که دچار افسردگی و اضطراب و وسواس بودند و این حالات روحی را به جنگ نسبت نمی دادند ولی بروز این حالات روحی، عوارض جنگ است. حتی بیماران معتادی که تحت درمان اعتیاد قرار دارند هم در ایام جنگ به دلیل دشواری تامین دارو دچار همین حالات روحی خواهند شد و البته تنش خانوادگی و خشونت، یک زنجیره است و مرزبندی دقیق ندارد و دقیقا به دلیل همین تبعات، سعی کردیم کنار مردم باشیم.

علائم فوری تاثیرات جنگ تا چند وقت بعد معلوم خواهد شد؟

عوارض روانی جنگ، معمولا 6 ماه بعد معلوم می شود ولی گاهی هم زمان بیشتری را باید در انتظار بروز علائم باشیم. زمان بروز علائم، به پیامدهای منفی جنگ بر مردمی که تحت تاثیر قرار گرفته اند بستگی دارد. اگر نرخ بیکاری ناشی از جنگ، بیشتر از وضع فعلی شود، عوارض روانی بیشتر خواهد شد.

گفت وگو با علیرضا آقایوسفی رییس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره

علیرضا آقایوسفی؛ رییس سازمان نظام روانشناسی و مشاوره، یکی از سخنرانان مراسم معرفی اولین سنجش ترومای روانی جنگ بود که در توضیح ضرورت مداخلات روانشناختی جامع و استاندارد در شرایط بحرانی گفت: باتوجه به اینکه عوامل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی، در پیشگیری از اختلالات روانشناختی نقش دارند، یکی از روش های مقابله با استرس در سطح اجتماعی، مقابله فردی است که افراد، تک به تک باید این روش را بیاموزند اما بخشی هم، از وظایف حاکمیتی است درحالی که فعلا برای مقابله با بحران، با چند مشکل اصلی در نظام حاکمیتی مواجهیم. هر نهاد و سازمان و وزارتخانه، به تنهایی یک شیوه مقابله با بحران اجرا می کند و سوال این است که چرا باید چند نهاد و چند سازمان، مداخله همزمان داشته باشند که باعث پراکندگی نیروها و پراکندگی در برنامه ریزی و حتی پراکندگی در ارزیابی ها شود؟ سهم بودجه سلامت از تولید ناخالص ملی 3 درصد است در حالی که به ندرت می توان از یک بیماری جسمی مزمن سراغ گرفت که بر اثر استرس مزمن و شدید، ایجاد یا تشدید نشده باشد. دولت هر سال رقم های گزافی برای درمان مبتلایان ام اس و سرطان و دیابت هزینه می دهد در حالی که اگر چارچوب پیشگیری روانشناختی اجرا شود، سهم بودجه درمانی هم کاهش می یابد. ما برنامه ریزی درازمدت مناسبی برای مقابله با استرسورها در سطح اجتماعی نداریم، بنابراین در اولین گام، حاکمیت و در واقع، تمام سازمان ها و نهادهای اجتماعی صاحب سهم در برنامه ریزی سلامت، باید سبک مقابله با استرس را اصلاح کنند. ما هنوز اطلاعات دقیقی از شیوع اختلالات روانشناختی در سطح جامعه نداریم. بدون داده های دقیق، هیچ برنامه ریزی ممکن نیست و بدون برنامه ریزی، هیچ تصمیمی ممکن نیست و هر بودجه ای در این مسیر می تواند به هدر برود. در حوزه سلامت روان باید به سمت ارتقای سطح استانداردهای موجود و به سمت ایجاد رضایت بیشتر از زندگی و افزایش کیفیت زندگی برویم. دلیل ناآشنایی ما با زبان نسل جدید این است که این نسل، با استفاده از اینترنت و ماهواره، از استانداردهای بالاتری در سایر جوامع آگاه می شود و معترض می شود که چرا این استانداردها را ندارد. پس باید سطح استانداردها را افزایش دهیم تا از این طریق، رضایت شهروندان را به دست بیاوریم اما برای طی شدن این مسیر، باید مداخلات پراکنده در حوزه سلامت روان مرتبط با جنگ تمام شود. چرا سازمانی که هیچ ارتباطی با مداخلات سلامت روان ندارد در این زمینه وارد می شود؟ این ورود، به پیچیده تر شدن مداخلات سلامت روان منجر خواهد شد. مصداق مشخص این مشکل را هم در مورد مداخلات روانشناختی خانواده شهدای میناب شاهد بودیم. ازسوی نهادهای مختلف به ما اعلام می شد که روانشناس به میناب اعزام کنیم ولی متوجه شدیم که ده ها نهاد، روانشناس و مشاور به میناب فرستاده اند و هر روز، یک گروه به خانه این خانواده ها مراجعه کرده و می خواسته خدمات روانشناختی بدهد و نه تنها این مراجعات باعث خستگی خانواده ها شده، پراکندگی در ارایه خدمات باعث شده که هر گروه، مداخلات را از نقطه صفر شروع کند. لازم است هر نهاد، وظیفه تخصصی خودش را انجام بدهد و یک نهاد، متولی جمع آوری اطلاعات و پردازش نظرات سایر نهادها برای دستیابی به یک برنامه واحد باشد و یک مغز واحد هم، این یافته ها را پردازش کند تا تداخلی در ارایه خدمات ایجاد نشود.

آقا یوسفی در بخش دیگری از صحبت های خود به تبعات بحران ها برای جامعه ایران اشاره کرد و در هشدار درباره وضعیت آتی آسیب های اجتماعی به دنبال جنگ 12 روزه و جنگ 40 روزه گفت: موجود زنده برای سازگاری با محیط، مقابله با تهدیدها را نسبت به رفع نیازها در اولویت قرار می دهد چون تلاش مغز بر این است که موجود زنده را از تهدید دور کند. در شرایط نه جنگ و نه صلح هم، مغز انسان استرس بیشتری دریافت می کند و طولانی تر شدن مدت ترشح کورتیزول و ایجاد استرس، می تواند به بیماری های جسمانی مزمن و اختلالات روانشناختی منجر شود. حاکمیت، با هر میزان بودجه هم نمی تواند برای 90 میلیون نفر جمعیت، خدمات حمایت روانی ارایه دهد. لازم است که یک خط ملی برای مداخلات روانشناختی ایجاد شود چون فعلا در جامعه با افزایش طلاق و همسرآزاری و خودکشی مواجهیم و فردای جنگ، این آسیب ها افزایشی به مراتب بیش از امروز خواهد داشت. من درباره وضع امروز این آسیب ها صحبت نمی کنم چون در زمان جنگ، این آسیب ها فروکش می کند ولی 5 سال و 10سال بعد، ساختار خانواده و ساختار ذهنی افراد از هم می پاشد و آمار خودکشی بسیار بیشتر خواهد شد.

رییس سازمان نظام روانشناسی بعد از این صحبت ها درباره تفاوت شرایط جامعه ایران بعد از جنگ 8ساله و جنگ های یک سال اخیر پاسخ داد درحالی که تاکید داشت تمام جنگ ها، آسیب روانی دارد و آسیب های اجتماعی از تبعات غیر قابل گریز بعد از جنگ است اما تفاوت میزان آسیب، به شدت خسارت مالی و جانی جنگ زدگان بستگی دارد.

در صحبت هایتان درباره انتظار برای افزایش خودکشی و فروپاشی کانون خانواده و آسیب های اجتماعی در سال های بعد از جنگ فعلی هشدار دادید. آیا در سال های بعد از جنگ 8 ساله با عراق هم این آسیب ها رشد داشت؟

تمام پژوهش های جهانی از دهه ها قبل نشان می دهد که موجود زنده، در زمان جنگ معمولا به بقای خودش بیشتر فکر می کند و بنابراین، شمار خودکشی و آسیب های اجتماعی کاهش می یابد ولی بعد از جنگ، ایجاد آسیب های دیگری مثل بیکاری و تورم و بخصوص، تجربه ترومای روانی دوره جنگ باعث می شود که معمولا تا یک دهه، به تدریج با افزایش آسیب های اجتماعی همچون خودکشی و اعتیاد و طلاق مواجه باشیم. این در تمام کشورها یک قاعده است و مطالعات متعدد هم این وضعیت را تایید می کند.

در جنگ 12 روزه و 40 روزه با افرادی مواجه بودیم که آسیب های متفاوتی شامل تخریب خانه شان و از دست دادن اسباب زندگی شان تا نقص جسمی یا شهادت یکی از عزیز انشان را تجربه کردند. این افراد آسیب دیده، در مقایسه با سایر هموطنان، چقدر بیشتر در معرض این آسیب ها هستند؟

این افراد، علاوه بر خطر گرفتاری در آسیب های اجتماعی، با مشکلات روانشناختی هم مواجه خواهند شد. فردی که در همسایگی هدف حملات موشکی و بمباران زندگی می کرده، ممکن است اختلال استرس پس از سانحه PTSD ، حملات اضطرابی یا افسردگی را هم تجربه کند. بخش عام تبعات جنگ، آسیب های اجتماعی است که می تواند تمام افراد و حتی آنهایی که در معرض آسیب های مستقیم جنگ نبوده اند را هم گرفتار کند اما آنهایی که در معرض آسیب های جنگ بوده اند، علاوه بر خطر آسیب های اجتماعی، دچار اختلالات روانشناختی و به خصوص، اختلال استرس بعد از سانحه هم خواهند شد.

آیا بازماندگان جنگ 8 ساله در دهه های 70 و 80 هم با همین مخاطرات و تبعات مواجه شدند؟

وقتی وضعیت آمارها و شرایط اجتماعی را بررسی می کنیم می بینیم که از دهه 1370، به تدریج نرخ طلاق نسبت به ازدواج در حال افزایش است و افزایش بحران های اجتماعی باعث شده که میانگین نگران کننده ای از تعداد ازدواج ها، به طلاق منجر می شود. در اعتیاد و سایر آسیب های اجتماعی هم با همین وضع مواجهیم. در ماه های قبل از جنگ 12روزه و جنگ رمضان هم، با بحران خودکشی در بعضی اقشار جامعه مواجه شدیم و آمار خودکشی در این گروه ها رو به گسترش است.

گفتید که سلامت روان، مورد بررسی قرار نگرفته ولی در دو دهه اخیر، وزارت بهداشت چند پیمایش ملی سلامت روان در سال 1390 و 1398 انجام داده که نتایج پیمایش ها هم نشان می دهد در ابتدای دهه 1390، حدود 24 درصد جمعیت کشور و در سال 1398 حدود 30 درصد جمعیت کشور دچار نوعی از اختلالات روان هستند.

منظور من از بررسی، یک پایش به شکل سرشماری و دقیق است که تا به حال چنین پایشی نداشتیم و صرفا مطالعات پراکنده مقطعی است. پایش های 15سال یک بار و 12 سال یک بار در جامعه ای که در طول یک سال، سه بحران اصلی را پشت گذاشته، واقعا کافی نیست.

ولی در این کشور بحران خیز، حتی با وجود انجام پایش منظم، علاوه بر بحران های سیاسی و اجتماعی، زلزله و سیل هم می تواند بحران ساز باشد.

بله. همان طور که تعطیلی چند روزه ناشی از آلودگی هوا بحران ایجاد می کند.

بعد از جنگ 12 روزه و اواخر تابستان پارسال، کارشناسان هشدار دادند که در صورت بی توجهی به سلامت روان جمعیت آسیب دیده از جنگ، باید به زودی منتظر یک بحران باشیم. همین کارشناسان، بعد از حوادث دی ماه گفتند که بی توجهی ها باعث کاهش فاصله بحران های اجتماعی خواهد شد. شما این هشدار را قبول دارید؟

من بحران ها را پدیده های چند عاملی می بینم. البته جنگ یکی از عوامل بروز بحران هاست ولی سایر عوامل و ازجمله عوامل اجتماعی و سیاسی هم در بروز بحران ها دخالت دارند .