روزنامه اطلاعات در یادداشتی آورده است: این سناریو دیگر صرفاً یک فرضیه دانشگاهی نیست. مجموعه ای از تحولات نظامی و سیاسی در هفته های اخیر، احتمال ورود باب المندب به متن بحران های منطقه را بیش از هر زمان دیگری افزایش داده است.

همزمان با جنگ ارتش های کودک کش آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، معادلات منطقه پیچیده تر شده است. در چنین فضایی، باب المندب به حلقه اتصال چند بحران همزمان تبدیل شده؛ بحرانی که از خلیج فارس آغاز می شود، به دریای سرخ می رسد و مستقیماً بر اقتصاد جهانی اثر می گذارد. آیا انصارالله یمن واقعاً توان بستن باب المندب را دارد؟ پاسخ کوتاه، اما مثبت است؛ البته نه به معنای استقرار یک دیوار دریایی یا اشغال کامل این آبراه.

اعلام محاصره دریایی عربستان از سوی انصارالله یمن شاید نخستین مرحله از بستن باب المندب باشد. تجربه دو سال گذشته نشان داده که برای مختل کردن یک مسیر تجاری، الزاماً نیازی به کنترل کامل آن وجود ندارد. از اواخر سال 2023، انصارالله با مجموعه ای از حملات موشکی، پهپادی و دریایی علیه کشتی های عبوری، بسیاری از بزرگ ترین شرکت های کشتیرانی جهان را مجبور کرد مسیر خود را از دریای سرخ به دماغه امید نیک آفریقا تغییر دهند. این اتفاق حتی پیش از بسته شدن کامل مسیر رخ داد. در واکنش به همان حملات، آمریکا با همراهی چند کشور، ائتلاف دریایی گسترده ای برای حفاظت از کشتی های تجاری تشکیل داد؛ ائتلافی که بعدها با عملیات های نظامی متعدد علیه مواضع انصارالله همراه شد و البته آمریکا را نیز خیلی زود واداشت به دلیل حملات متقابل یمنی ها علیه ناوهایش پایان عملیات خود را اعلام کند.

تداوم حملات یمن موجب شد و بخش مهمی از خطوط کشتیرانی همچنان مسیر طولانی آفریقا را ترجیح دادند. همین تجربه، امروز به یکی از مهم ترین دلایل تحلیلگران برای جدی گرفتن تهدید بستن باب المندب تبدیل شده است. روزنامه نیویورک تایمز اخیرا نوشت: حتی یک حمله موفق در این منطقه می تواند شرکت های بیمه و کشتیرانی را وادار به توقف تردد کند؛ موضوعی که عملاً کارکرد اقتصادی این آبراه را مختل خواهد کرد.

چرا این بار شرایط متفاوت است؟

تفاوت اصلی، همزمانی بحران باب المندب با بحران تنگه هرمز است. در شرایط عادی، اگر یکی از این دو مسیر با اختلال روبه رو شود، بخشی از صادرات انرژی از مسیر دیگر جبران می شود، اما اکنون تحلیلگران درباره احتمال فشار همزمان بر هر دو آبراه هشدار می دهند. شبکه الجزیره با استناد به نظرات کارشناسان روابط بین الملل می گوید بسته شدن همزمان هرمز و باب المندب می تواند حدود یک چهارم انتقال نفت و گاز جهان را تحت تأثیر قرار دهد.

در چنین وضعیتی، کشتی ها ناچار خواهند شد مسیر چند هزار کیلومتری جنوب آفریقا را انتخاب کنند؛ مسیری که بین 10تا 14روز زمان سفر را افزایش می دهد و هزینه حمل ونقل و بیمه را به شکل قابل توجهی بالا می برد. برای عربستان نیز این سناریو اهمیت ویژه ای دارد. ریاض در سال های اخیر تلاش کرده با توسعه خط لوله شرق به غرب، بخشی از صادرات نفت خود را بدون عبور از تنگه هرمز به بندر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل کند. اما این راهکار تنها زمانی کارآمد است که کشتی ها بتوانند از باب المندب عبور کنند. الجزیره تأکید می کند که در صورت بسته شدن این آبراه، بخش مهمی از مزیت راهبردی عربستان نیز از بین خواهد رفت.

واکنش جهان چه خواهد بود؟

کشورهایی که بیشترین وابستگی را به تجارت دریایی و واردات انرژی دارند، احتمالاً نخستین بازیگران فعال این بحران خواهند بود. اتحادیه اروپا از هم اکنون نشانه هایی از این نگرانی را بروز داده است. یورونیوز به نقل از کایا کالاس مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا گزارش داده که بروکسل در حال بررسی گسترش مأموریت دریایی خود در دریای سرخ و حتی افزایش اختیارات ناوگان اروپایی برای مقابله با تهدیدهای جدید است. این تصمیم بی دلیل نیست، زیرا حدود 10تا 15درصد تجارت دریایی جهان از باب المندب عبور می کند و بخش قابل توجهی از انرژی مورد نیاز اروپا نیز از همین مسیر تأمین می شود. هرگونه اختلال طولانی مدت مستقیماً بر قیمت کالاها، هزینه حمل ونقل و امنیت انرژی کشورهای اروپایی اثر خواهد گذاشت. در کنار اروپا، آمریکا نیز احتمالاً حضور نظامی خود را در دریای سرخ افزایش خواهد داد؛ هرچند تجربه سال های گذشته نشان داده که صرف حضور ناوهای جنگی لزوماً به معنای بازگشت امنیت کامل به مسیرهای تجاری نیست.

این وضعیت تا چه زمان قابل دوام است؟

واقع بینانه باید گفت بستن کامل باب المندب یا هرمز برای مدت طولانی، به سود هیچ بازیگری نیست. اقتصاد جهانی شاید توان تحمل چند هفته اختلال شدید را داشته باشد و کشورها نیز از ذخایر راهبردی نفت استفاده کنند و مسیرهای جایگزین هم فعال شده و بخشی از تجارت با هزینه بیشتر ادامه پیدا کند، اما اگر بحران به چند ماه برسد، فشار اقتصادی به اندازه ای افزایش می یابد که احتمال مداخله گسترده قدرت های بزرگ بسیار بالا خواهد رفت.

برای ایران نیز بسته شدن هم زمان تنگه هرمز و باب المندب، بیش از آنکه یک فرصت پایدار باشد، یک ابزار فشار کوتاه مدت است. در ابتدای کار، افزایش قیمت نفت و فشار اقتصادی بر رقبای منطقه ای و کشورهای غربی می تواند بخشی از هزینه های تقابل را برای ایران و یمن جبران کند، اما در افق بلندمدت، این وضعیت به زیان هر دو نیز خواهد بود. بسته شدن دو شاهراه اصلی انرژی، واکنش هماهنگ قدرت های بزرگ دریایی را تقریباً اجتناب ناپذیر می کند؛ حضور نظامی آمریکا و اروپا در منطقه را افزایش می دهد؛ مسیرهای جایگزین انتقال انرژی را برای کشورهای مصرف کننده جذاب تر می سازد و انگیزه سرمایه گذاری بر خطوط لوله و کریدورهایی را که وابستگی جهان به خلیج فارس و دریای سرخ را کاهش می دهند، تقویت می کند.

از سوی دیگر هرچه بحران طولانی تر شود، صادرات انرژی و تجارت دریایی نیز از پیامدهای آن مصون نخواهند ماند. به همین دلیل در منطق ژئوپلیتیک، بستن باب المندب و هرمز را باید اهرم بازدارندگی دانست، نه وضعیتی که هیچ کشوری نتواند برای مدت طولانی از آن سود ببرد. سناریوی محتمل تر، نه یک انسداد دائمی، بلکه ایجاد ناامنی مستمر و افزایش هزینه عبور کشتی هاست؛ راهبردی که انصارالله پیش تر نیز از آن استفاده کرده و برای وارد کردن فشار سیاسی و اقتصادی، اثربخشی آن را نشان داده است.