فرارو اندرو اسکوبل، پژوهشگر ارشد مسائل بین الملل در مطالعات چینِ موسسه مرکاتور و استاد مدعو دانشکده خدمات خارجی دانشگاه جورج تاون

به گزارش سرویس بین الملل فرارو؛ دیدار ماه مه (اردیبهشت) دونالد ترامپ و شی جین پینگ در پکن در نگاه نخست این تصور را ایجاد کرد که آمریکا و چین شاید بار دیگر به سمت احیای روابط تجاری و باز کردن مسیر گفت وگو در پرونده های حساس حرکت کرده اند. مهم ترینِ این پرونده ها، بی تردید مسئله تایوان است؛ موضوعی که در سال های اخیر بیش از هر اختلاف دیگری به نماد رقابت ژئوپلیتیکی دو کشور تبدیل شده است.

دو رییس جمهور در پایان این دیدار بر تقویت یک رابطه سازنده مبتنی بر ثبات راهبردی میان آمریکا و چین تأکید کردند. این عبارت، هرچند احتمالاً در واشنگتن و پکن معنا و تفسیر یکسانی ندارد، اما دست کم نشان می دهد هر دو طرف در سطح اعلامی از مهار تنش و جلوگیری از ورود رقابت به مرحله ای مهارنشدنی سخن می گویند.

با این حال، مشکل اصلی اینجاست که روابط قدرت های بزرگ فقط با لحن مثبت در بیانیه ها باثبات نمی شود. حتی اگر رهبران دو کشور واقعاً هم بخواهند سطح تنش را پایین نگه دارند، فرسایش نهادهای تصمیم گیری، حذف نیروهای حرفه ای و کاهش شفافیت در ساختار قدرت می تواند هر تفاهمی را موقت کند. به بیان دیگر، خوش بینی پس از دیدار رهبران لزوماً به معنای کاهش خطر در میدان واقعی سیاست نیست.

اسکوبل معتقد است در سال های گذشته، دونالد ترامپ و شی جین پینگ هر دو با تمرکز دادن هرچه بیشتر قدرت در دستان خود، ساختارهای سیاسی و اجرایی کشورهایشان را دگرگون کرده اند. این تمرکز قدرت فقط یک تغییر در سبک رهبری نیست، بلکه پیامد مستقیمی برای سیاست خارجی دارد؛ زیرا نهادهایی را ضعیف می کند که معمولاً در زمان بحران، نقش ترمز، تعدیل کننده یا هشداردهنده را بازی می کنند.

نتیجه این روند، کاهش قابلیت پیش بینی در رفتار دو کشور و تضعیف سازوکارهایی است که در گذشته به واشنگتن و پکن کمک می کرد اختلافات را مدیریت کنند، نه اینکه آن ها را تا آستانه رویارویی پیش ببرند. وقتی مسیرهای رسمی، حرفه ای و بوروکراتیک ضعیف می شوند، وزن تصمیم گیری شخصی رهبران بیشتر می شود؛ و همین مسئله، امکان محاسبه پذیری را کاهش می دهد.

یکی از نقاط مشترک مهم میان دو طرف، تقدم دادن وفاداری سیاسی بر تخصص است. ترامپ و شی در سال های اخیر هر دو در مسیر بازآرایی حلقه اطراف خود حرکت کرده اند؛ مسیری که در آن، کارشناسان باتجربه، مدیران حرفه ای و چهره های مستقل، به تدریج جای خود را به افرادی داده اند که بیش از هر چیز با شخص رهبر تعریف می شوند.

در آمریکا، این روند با کوچک سازی دولت، فشار بر بدنه بوروکراتیک و کنار گذاشتن نیروهای حرفه ای همراه بوده است. در نتیجه، بخش هایی از دستگاه سیاست خارجی و امنیتی که قرار بود در مواقع بحرانی ارزیابی دقیق، هشدارهای تخصصی و امکان هماهنگی بین نهادی فراهم کنند، با تضعیف یا آشفتگی روبه رو شده اند. در چنین فضایی، حتی اگر اراده سیاسی برای مدیریت بحران وجود داشته باشد، ظرفیت نهادی لازم برای اجرای آن ممکن است تضعیف شده باشد.

در چین نیز مبارزه با فساد، افزون بر کارکرد رسمی اش، به ابزاری برای حذف رقبای بالقوه و بازتنظیم توازن قدرت درون ساختار حاکم تبدیل شده است. کنار گذاشته شدن افسران ارشد ارتش و ناپدید شدن ناگهانی یا حذف سیاسی برخی چهره های برجسته دیپلماسی، این پیام را منتقل می کند که در پکن هم ثبات ظاهری لزوماً به معنای ثبات درونی نیست.

نمونه بارز این وضعیت در دستگاه دیپلماسی چین دیده شد؛ جایی که کین گانگ، وزیر امور خارجه پیشین، در سال 2023 (1402) ناگهان از صحنه کنار رفت و کوتاه ترین دوره تصدی وزارت خارجه در تاریخ جمهوری خلق چین را رقم زد. پس از او نیز نام هایی که به عنوان گزینه های مهم در ساختار سیاست خارجی مطرح بودند، با ابهام یا حذف غیرمنتظره روبه رو شدند. این تحولات نشان می دهد که حتی در ساختاری به ظاهر منضبط مانند چین، شفافیت در زنجیره واقعی تصمیم گیری کاهش یافته است.

این تضعیف نهادی، یک پیامد فوری دارد: هیچ کس با اطمینان نمی داند در هر پرونده مهم، تصمیم نهایی را دقیقاً چه کسی می گیرد. واشنگتن سال هاست برای شناسایی همتایان واقعی و دارای اختیار در ساختار چین با دشواری روبه رو است، اما این ابهام اکنون عمیق تر شده است. در ظاهر مقام ها مشخص اند، اما در عمل معلوم نیست چه کسی اختیار واقعی دارد، چه کسی فقط نقش اجرایی ایفا می کند و چه کسی صرفاً در سطح تشریفاتی دیده می شود.

برای مثال، آمریکا دونگ جون را همتای وزیر دفاع خود می داند، اما این همتایی لزوماً به معنای برابری در سطح اختیار نیست. اگر مقام رسمی در ساختار تصمیم گیریِ سختِ چین به همه اهرم های سنتی قدرت دسترسی نداشته باشد، گفت وگو با او لزوماً به معنای گفت وگو با مرکز واقعی تصمیم نیست. همین مسئله می تواند ارتباطات امنیتی را ظاهراً برقرار اما عملاً کم اثر کند.

در مقابل، پکن نیز در فهمیدن سازوکار تصمیم گیری در دولت ترامپ با ابهام روبه رو است. چینی ها به درستی می پرسند که در واشنگتن، مسئول اصلی پرونده چین دقیقاً چه کسی است: وزارت خارجه، پنتاگون، تیم اقتصادی کاخ سفید یا خود رییس جمهور و حلقه نزدیکانش؟ مارکو روبیو که مسئولیت وزارت امور خارجه ترامپ را بر عهده دارد، تمرکز خود را بیشتر بر اداره وزارت خارجه و پرونده ونزوئلا گذاشته است.

همه این بی ثباتی نهادی، در پرونده تایوان خود را آشکارتر نشان می دهد. تایوان از مدت ها پیش حساس ترین نقطه اصطکاک میان آمریکا و چین بوده، اما در سال های اخیر این پرونده از سطح یک اختلاف مزمن فراتر رفته و به کانون اصلی نگرانی درباره درگیری احتمالی تبدیل شده است.

از یک سو، ترامپ از بسته های تسلیحاتی و اهرم حمایت از تایوان به عنوان ابزار چانه زنی استفاده می کند و این تصور را به وجود می آورد که شاید در ازای امتیاز از پکن، در برخی اجزای سیاست واشنگتن انعطاف نشان دهد. از سوی دیگر، همان دولت همچنان همکاری نظامی با تایوان را ادامه می دهد و در عمل سیگنالی کاملاً متفاوت به چین می فرستد. این دوگانگی، برای پکن فقط یک تناقض لفظی نیست؛ بلکه نشانه ای از غیرقابل پیش بینی بودن سیاست آمریکاست.

در چنین وضعی، مشکل فقط اختلاف بر سر تایوان نیست؛ مشکل این است که هیچ یک از دو طرف مطمئن نیست طرف مقابل، حتی اگر امروز توافقی را بپذیرد، فردا هم به همان مسیر پایبند بماند. این بی اعتمادی متقابل، فضای هرگونه مصالحه پایدار را کوچک تر می کند.

چین از مدت ها پیش استدلال می کند که آمریکا به تعهدات تاریخی خود درباره محدود کردن سطح حمایت از تایوان وفادار نمانده است. از نگاه پکن، سفر نانسی پلوسی، رییس وقت مجلس نمایندگان آمریکا، به تایوان در سال 2022 (1401) فقط یک سفر نمادین نبود، بلکه نشانه ای سیاسی از عبور واشنگتن از خطوط قبلی بود. به همین دلیل، رهبران چین اکنون با تردید بیشتری به هر وعده تازه از سوی آمریکا نگاه می کنند.

در نتیجه، پکن دامنه فشارهای خود را در تنگه تایوان افزایش داده و به ویژه از ابزارهای موسوم به منطقه خاکستری بیشتر استفاده می کند؛ اقداماتی که پایین تر از آستانه جنگ مستقیم قرار می گیرند، اما به طور مستمر فشار سیاسی، نظامی و روانی ایجاد می کنند. چنین روندی نشان می دهد حتی اگر در سطح دیپلماتیک توافق تازه ای هم مطرح شود، بازگرداندن وضعیت به ثبات پیشین کار ساده ای نخواهد بود.

در نهایت، جمع بندی اسکوبل هشداردهنده است: خطر اصلی در روابط امروز آمریکا و چین، فقط آغاز یک جنگ سرد تازه نیست، بلکه شکل گیری رقابتی بی ثبات میان دو قدرتی است که هم بسیار قدرتمندند و هم به شدت به یکدیگر بی اعتماد شده اند. در این شرایط، مسئله فقط بر سر اختلافات ژئوپلیتیکی، تجاری یا فناوری نیست؛ بلکه بحران اصلی، فرسایش نهادهایی است که باید این رقابت را قابل کنترل نگه دارند.

اگر تصمیم گیری در هر دو کشور بیش از پیش به اراده شخصی رهبران وابسته شود و نقش نهادهای حرفه ای، کارشناسی و پاسخگو کاهش یابد، هر بحران مقطعی می تواند به سرعت به یک بحران بزرگ تر تبدیل شود. به همین دلیل، چالش واقعی پیش روی واشنگتن و پکن نه فقط مدیریت اختلافات، بلکه بازگرداندن حداقلی از عقلانیت نهادی به ساختار حکمرانی در دو سوی اقیانوس آرام است.