به نقل از اقتصادنیوز، فقر همیشه از خالی شدن کامل حساب بانکی آغاز نمی شود؛ گاهی از جایی شروع می شود که خانوار برای پرداخت اجاره، گوشت را کمتر می خرد، شیر را از سبد کنار می گذارد، درمان را عقب می اندازد و در نهایت حتی از میزان غذای روزانه خود می کاهد.

در چنین شرایطی، قرارگرفتن در دهک هفتم یا هشتم دیگر لزوماً نشانه رفاه نیست؛ ممکن است فقط به این معنا باشد که وضع آن خانوار، اندکی کمتر از دیگران بد است.دهک بندی، خانوارها را نسبت به یکدیگر مرتب می کند؛ اما خط فقر، درآمد یا هزینه خانوار را با حداقل نیازهای زندگی می سنجد.

به همین دلیل ممکن است خانواری در سه دهک بالاتر جامعه قرار بگیرد، اما همچنان برای پرداخت هم زمان اجاره، خوراک، درمان، آموزش و حمل ونقل با کسری بودجه روبه رو باشد.این همان نقطه ای است که فاصله میان جایگاه آماری و قدرت واقعی خرید آشکار می شود؛ فاصله ای که حتی مقام های وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نیز اکنون به آن اذعان دارند

احمد میدری، وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی پیش تر اعلام کرده بود یک خانوار سه نفره ساکن تهران، در صورت مالک بودن خانه با حدود 30 میلیون تومان درآمد و در صورت مستأجربودن با حدود 42 میلیون تومان درآمد وارد دهک هشتم می شود. این ارقام به خوبی نشان می دهند که قرارگرفتن در دهک هشتم الزاماً به معنای برخورداری از درآمد بالا نیست؛ به ویژه برای مستأجری که بخش بزرگی از درآمدش پیش از رسیدن به سفره، صرف مسکن می شود.

معاون رفاه و امور اقتصادی وزارت رفاه نیز در خرداد 1405 تأکید کرد اختلاف درآمدی معناداری میان دهک های هفتم، هشتم و نهم وجود ندارد و حتی بخش قابل توجهی از دهک دهم نیز تفاوت چشمگیری با دهک نهم ندارند. همین مقام وزارت رفاه اعلام کرد حذف گسترده این دهک ها از حمایت های معیشتی، از نظر کارشناسی توصیه نمی شود.

این اظهارات یک نکته اساسی را روشن می کند: سه دهک بالای جدول لزوماً یک طبقه ثروتمند و یکدست نیستند. میان یک خانوار حقوق بگیرِ مستأجر در صدک 91 و یک خانوار صاحب چند ملک در صدک 100، فاصله بسیار بزرگی وجود دارد؛ هرچند هر دو در عنوان کلی دهک دهم قرار می گیرند.

آخرین داده کامل و در دسترس درباره هزینه خانوارها، مربوط به طرح هزینه و درآمد خانوار سال 1403 مرکز آمار ایران است. داده های این طرح از حدود 40 هزار خانوار نمونه گردآوری شده و شامل هزینه کل، هزینه خوراک، مسکن، درمان، حمل ونقل و سایر مخارج خانوارهاست. داده های سال 1403 در مهر 1404 منتشر شده اند.

برای نزدیک کردن این داده ها به شرایط روز، هزینه متوسط هر دهک با تغییر شاخص قیمت مصرف کننده تا خرداد 1405 تعدیل شده است. بر اساس گزارش مرکز آمار، شاخص قیمت مصرف کننده در خرداد 1405 به 656.4 رسید؛ تورم نقطه به نقطه نیز 88.6 درصد و تورم سالانه 62 درصد اعلام شد.

البته هنوز خط فقر رسمی سال 1405 منتشر نشده است. آخرین رقم اعلام شده از سوی دولت، خط فقر سرانه سال 1403 معادل 6 میلیون و 128 هزار تومان بود. ضمن اینکه خط فقر خانوار از ضرب ساده خط فقر سرانه در تعداد اعضا به دست نمی آید و باید مقیاس معادل خانوار، تعداد بزرگسالان و کودکان و محل سکونت در محاسبه لحاظ شود.

ازاین رو، برای سنجش وضعیت روز خانوارهای شهری، در جدول زیر از برآورد 60 میلیون تومانی خط فقر نسبی و سبد معیشت در تهران استفاده شده است. این رقم برآورد کارشناسی است و نباید به عنوان خط فقر رسمی دولت معرفی شود. برآوردهای میدانی فعالان کارگری در ابتدای سال 1405، خط فقر تهران را 60 میلیون تومان و بالاتر اعلام کرده اند.

مأخذ جدول: محاسبات اقتصادنیوز بر پایه داده های طرح هزینه و درآمد خانوار سال 1403 و تغییر شاخص قیمت مصرف کننده تا خرداد 1405. ارقام ستون سال 1405، هزینه واقعی ثبت شده خانوارها نیست و ارزش تعدیل شده هزینه سال 1403 با قیمت های روز را نشان می دهد.

اگر محدوده 15 درصد بالاتر و پایین تر از خط فقر را منطقه آسیب پذیر و لب مرزدر نظر بگیریم، تصویر چنین است:

بنابراین، بر پایه این سناریو می توان از شش دهک زیر خط فقر، دو دهک در محدوده مرزی و دو دهک بالاتر از خط فقر سخن گفت.

اما قرارگرفتن دهک نهم در فاصله 22 میلیون تومانی خط فقر نیز الزاماً به معنای رفاه پایدار نیست. یک خانوار پرجمعیت، مستأجر یا دارای بیمار می تواند همین فاصله را تنها با یک هزینه سنگین مسکن یا درمان از دست بدهد. خط فقر یک مرز ثابت و یکسان برای تمام خانواده ها نیست؛ جغرافیا، تعداد اعضا، مالکیت مسکن و بیماری می توانند جایگاه واقعی خانوار را تغییر دهند.

میانگین 146 میلیون تومانی هزینه دهک دهم ممکن است این تصور را ایجاد کند که تمام اعضای این دهک از رفاه بالا برخوردارند، اما میانگین دهک دهم به شدت تحت تأثیر هزینه خانوارهای بسیار ثروتمند انتهای توزیع قرار دارد.

دهک دهم، صدک های 91 تا 100 را در خود جای می دهد؛ یعنی خانواری که تازه از مرز دهک نهم عبور کرده، در کنار ثروتمندترین یک درصد جامعه در یک گروه آماری قرار می گیرد. وزارت رفاه نیز به همین دلیل، دهک ها را برای تحلیل دقیق تر به صدک تقسیم کرده است؛ زیرا حتی خانوارهای موجود در یک دهک هم می توانند فاصله اقتصادی قابل توجهی با یکدیگر داشته باشند.

بر اساس اطلاعاتی که معاون رفاه وزارت کار اعلام کرده، حدود 250 هزار نفر دارای خودروی بیش از پنج میلیارد تومان یا ملک بیش از 50 میلیارد تومان شناسایی شده اند. پیشنهاد این وزارتخانه آن است که در صورت محدودکردن حمایت ها، ابتدا همین گروه محدود مورد بررسی قرار گیرد، نه اینکه تمام دهک های هفتم تا دهم به صورت یکجا بی نیاز تلقی شوند.

به بیان دیگر، دهک دهم از دو سر کاملاً متفاوت تشکیل شده است: بخشی که دارایی و درآمد بسیار بالا دارد و بخشی که فقط اندکی بالاتر از دهک نهم ایستاده است. به همین دلیل، متوسط بالای دهک دهم نمی تواند وضعیت تک تک خانوارهای آن را توضیح دهد.

در یک محاسبه منتشرشده درباره سبد غذایی دی 1404، حداقل هزینه خوراک روزانه هر فرد حدود 251 هزار تومان برآورد شد. با بعد متوسط 3.3 نفر، کف هزینه خوراک ماهانه خانوار به حدود 24 میلیون و 928 هزار تومان رسید. این عدد فقط خوراک را شامل می شود و هزینه مسکن، درمان، آموزش، حمل ونقل، پوشاک و انرژی در آن وجود ندارد.

مقایسه این کف خوراکی با جدول هزینه دهک ها هشداردهنده است. ضمن اینکه هزینه سبد غذایی مربوط به دی 1404 است و به قیمت خرداد 1405 به روز نشده؛ بنابراین محاسبات زیر تصویری محافظه کارانه از فشار غذا ارائه می دهد.

متوسط کل هزینه دهک های اول و دوم حتی از کف برآوردشده هزینه خوراک یک خانوار متوسط نیز کمتر است. در دهک های سوم تا ششم نیز تأمین همان سبد غذایی باید بین 52 تا 84 درصد کل مخارج خانوار را به خود اختصاص دهد؛ وضعیتی که با وجود هزینه سنگین مسکن، عملاً خانوار را به کاهش مقدار یا کیفیت غذا وادار می کند.

دهک هفتم برای تهیه این سبد باید حدود 45 درصد کل هزینه خود را صرف خوراک کند و دهک هشتم نیز نزدیک 38 درصد. بنابراین، حتی خانوارهای دهک هفتم و هشتم ممکن است از نظر آماری بالاتر از گروه های فقیر قرار داشته باشند، اما همچنان بخش بزرگی از منابعشان در خوراک و مسکن قفل شود.

مرز یارانه پایین تر از مرز امنیت معیشتی؟

دولت در طرح جدید کالابرگ، حدود 90 درصد جمعیت را تحت پوشش قرار داده و تنها گروه هایی را که واقعاً در دهک دهم و دارای درآمدهای بسیار بالا تشخیص داده می شوند، خارج از دایره حمایت دانسته است. همین پوشش گسترده به طور ضمنی نشان می دهد مرز نیاز به حمایت، بسیار بالاتر از سه دهک نخست قرار گرفته است.

مسئله اصلی این نیست که دهک نهم یا دهم را فقیر بنامیم. مسئله این است که بالاتر از خط فقر بودن با بی نیازی یکسان نیست. دهک هفتم روی خط فقر ایستاده، دهک هشتم فقط اندکی از آن فاصله گرفته و بخشی از دهک دهم، بنا بر ارزیابی خود وزارت رفاه، تفاوت چشمگیری با دهک نهم ندارد.

فقر امروز فقط پایین جدول دهک ها نیست؛ در حاشیه دهک های میانی حرکت می کند، به سفره ها نزدیک شده و در کاهش کالری، حذف پروتیین و عقب انداختن درمان خود را نشان می دهد. دهک بندی می گوید هر خانوار نسبت به دیگران کجا ایستاده است؛ اما نمی گوید آیا جایی که ایستاده، برای یک زندگی حداقلی امن است یا نه.