ابراهیم متقی در اعتماد نوشت: مرحله دوم جنگ رمضان در روزهای گذشته بازتولید شده و نشانه هایی از تخریب و ستیزش پردامنه علیه تاسیسات و نهادهای تاکتیکی ایران مشاهده می شود. در این فرآیند بخش قابل توجهی از تاسیسات نظامی استان های جنوبی کشورمان ایران در معرض تهدیدات و عملیات نظامی فرماندهی مرکزی امریکا موسوم به سنتکام قرار گرفته است. اگرچه ایران پس از هر دوره کنش نظامی امریکا، از ساز و کارهای واکنشی و عملیات نامتقارن بهره می گیرد، اما چنین روندی به دلیل تفاوت در مزیت نسبی تاکتیکی ایران و ایالات متحده به نتایج پرهزینه با مخاطره بالا منجر شده است.

در ساختار نظام دوقطبی و بسیاری دیگر از شکل بندی های ساختاری نظام بین الملل؛ کشورهایی با یکدیگر درگیر نظامی می شدند که از قابلیت های ابزاری و تاکتیکی نسبتا برابری برخوردار باشند. جنگ عراق علیه ایران در سال های 1988-1980 و جنگ 1973 اعراب و اسراییل را می توان در زمره نبردهای منطقه ای دانست که هدف اصلی هر یک از بازیگران، تغییر در موازنه نسبی قدرت بوده است. در سال های پس از جنگ سرد، ایالات متحده به عنوان تنها قدرت موثر نظام جهانی که هزینه دفاعی آن در سال 2025 بالغ بر 1000 میلیارد دلار بوده، محور اصلی کنش نظامی علیه بازیگران حاشیه ای و کشورهای پیرامونی می باشد.

فرماندهی مرکزی امریکا در گزارش خود به این موضوع اشاره داشت که نیروهای امریکایی از تمامی قابلیت های خود از جمله جنگنده های نیروی هوایی، پهپادهای رزمی و ناوهای جنگی با استفاده از مهمات هدایت شونده دقیق، بسیاری از دارایی های تاکتیکی، تاسیسات نظامی و اقتصادی ایران را مورد اصابت قرار داده اند. انجام عملیات علیه تاسیسات لجستیکی و توانایی های عمومی استان های جنوبی و برخی دیگر از شهرستان های ایران به گونه ای گسترده بوده که حتی برج مراقبت دریایی چابهار در چندین حمله نظامی منهدم شده است.

1. انگاره های تاکتیکی ایران پس از یادداشت تفاهم

یادداشت تفاهم را می توان نقطه عطفی در کنش ارتباطی ایران و ایالات متحده دانست. مقام های سیاسی دو کشور براساس ابتکار دیپلماتیک عاصم منیر و برخی دیگر از مقام های سیاسی کشورهای منطقه ای تلاش نمودند تا زمینه لازم برای صلح سازی منطقه ای و گذار از منازعه نظامی را در دستور کار قرار دهند. اگرچه یادداشت تفاهم تنظیم شده، در ایران و امریکا ازسوی گروه های رقیب مورد انتقاد قرار گرفت، اما نتایج حاصل از موافقت نامه دوجانبه را می توان به عنوان نقطه عطفی برای گذار مسالمت آمیز از تضادها و تنش های پرمخاطره منطقه ای دانست.

در چنین شرایطی، مهم ترین پرسش گروه های شهروندی و تحلیلگران مسائل راهبردی پرداختن به این موضوع می باشد که مجموعه های نظامی و عرصه دیپلماتیک ایران در روزهای پس از تنظیم یادداشت تفاهم با امریکا می بایست از چه سازوکار و الگوی کنش تاکتیکی استفاده کنند؟ مقاومت موثر و پردامنه ایران در روند تهاجم نظامی و جنگ گسترده امریکا و اسراییل، زمینه تنظیم یادداشت تفاهم را برای دو کشور ایران و امریکا به وجود آورد. تنظیم این موافقت نامه را می توان به عنوان یکی از نشانه های موفقیت و پیروزی ایران در روند جنگ رمضان دانست.

از آنجایی که امریکا و اسراییل به اهداف تاکتیکی خود در روند جنگ رمضان موسوم به عملیات خشم حماسی نایل نشدند، بنابراین طبیعی به نظر می رسید که آنان از ساز و کارهایی استفاده نمایند که زمینه برای اعاده جنگ در فضای تاکتیکی جدید فراهم شود. ضرورت های راهبردی جمهوری اسلامی ایجاب می کرد که یادداشت تفاهم به عنوان دستورالعمل صلح پایدار برای آینده سیاسی و امنیتی ایران در محیط منطقه ای و کنش سازنده با سایر کشورها در دستور کار قرار گیرد.

اگرچه ایران به دلیل قابلیت های تاکتیکی و همچنین جنگ نامتقارن، هنوز از توانایی لازم برای کنش متقابل در برابر امریکا برخوردار است، اما برخی از انگاره های ایرانی نقش موثری در نادیده گرفتن پیامدهای هرگونه جنگ و منازعه پرشدت با امریکا داشته است.

بسیاری از نظامیان و کارشناسان سیاسی در دوران پس از یادداشت تفاهم به این موضوع توجه و اشاره داشتند که هرگونه توافق و تنظیم قرارداد با امریکا به عنوان ضرر و زیان راهبردی برای کشور می باشد. بخش قابل توجهی از فرماندهان و نظامیان ایرانی به قابلیت های تاکتیکی و اراده کنش متقابل در برابر امریکا توجه و اشاره دارند. اگرچه ایران در دو حوزه یاد شده از مزیت نسبی مطلوبی برخوردار است، اما واقعیت های موجود بیانگر آن است که قدرت نظامی فرماندهی مرکزی موسوم به سنتکام به دلیل توانایی های تاکتیکی و بهره گیری از نسل جدید جنگ افزارهای هوشمند، هرگونه موازنه قدرت را در ارتباط با ایران و طولانی مدت به حداقل ممکن کاهش خواهد داد.

اگرچه ایران از قابلیت ژئوپلیتیکی لازم برای پیوند حوزه ساحلی خلیج فارس به دریای عمان و اقیانوس هند برخوردار است، اما چگونگی بهره گیری از این گونه قابلیت ها در روند موج دوم جنگ امریکا علیه ایران، تحت تاثیر اقدامات تهاجمی امریکا کاهش یافته و در نتیجه انجام هرگونه کنش متقابل موثر در برابر توانایی عملیاتی امریکا و متحدین را به میزان قابل توجهی محدود می سازد.

درک دقیق از پیامدهای هرگونه عملیات به عنوان ضرورت اولیه برنامه ریزی تاکتیکی کشورها در شرایط جنگ و صلح محسوب می شود. دریای عمان دارای ویژگی هایی است که ایران را مستقیما به کریدورهای تجاری شرق آسیا متصل می کند؛ این امر به مفهوم ارتقای سطح دسترسی ایران به بازارهای بزرگ جهانی ازجمله چین، هند، کره جنوبی و ژاپن می باشد. اگر ایران در فضای صلح و همکاری های سازنده بین المللی قرار داشته باشد، در آن شرایط طبیعی است که به مازاد اقتصادی و راهبردی قابل توجهی نایل خواهد شد.

2. پیامدهای تاکتیکی مرحله دوم جنگ امریکا در برابر ایران

تمامی نظریه پردازان جنگ و صلح به این موضوع توجه و اشاره دارند که انباشت قدرت و توانایی های تسلیحاتی، نقش موثری در آینده سیاسی و نظامی کشورها دارد. امریکا به عنوان قدرت بزرگ جهانی که از قابلیت های تسلیحاتی و تاکتیکی فراگیرتری برخوردار است، همواره تلاش دارد تا به پیروزی نهایی، قطعی و فراگیر در ارتباط با ایران نایل شود. اگرچه ونس و ترامپ یادداشت تفاهم را به عنوان نقطه عطف تاکتیکی برای عبور از جنگ در روابط با ایران مورد پذیرش قرار دادند، اما آنان همواره درصدد می باشند تا به پیروزی نهایی دست یابند.

الگوی کنش تاکتیکی سنتکام در برخورد با ایران مبتنی بر کنش تهاجمی دفاعی برای تخریب زیرساخت های اقتصادی و راهبردی ایران طراحی و تنظیم شده است. به کار گیری چنین رویکردی در جنگ علیه ایران که فاقد قابلیت های موثر جنگ هوایی و پدافندی می باشد، آثار و نتایج نسبتا مطلوبی را برای اهداف راهبردی امریکا به وجود می آورد. جنگ علیه کشوری بی پناه و بدون ابزارهای موثر پدافندی، طبیعی است که می تواند نتایج تاکتیکی مورد نظر سنتکام را فراهم آورد.

گام نخستین کنش نظامی امریکا علیه ایران در دومین مرحله از جنگ، مربوط به محاصره دریایی هوشمند بوده و براساس چنین مدل و ساز و کاری، نیروی دریایی امریکا به کشتی هایی که به بنادر ایران تردد دارند، اجازه عبور می دهد. این تاکتیک منجر به افزایش فشارهای اقتصادی علیه ایران شده؛ به گونه ای که مانع ایجاد فشارهای بین المللی برای هدف قرار دادن منافع کشورهای ثالث شود.

انجام چنین اقدامی، هزینه های محدودی برای کشورهایی به جا گذاشته است که نیازمند تردد دریایی از حوزه خلیج فارس و دریای عمان می باشند. نیروی نظامی امریکا تمامی تلاش خود را به انجام رسانده تا شرایط لازم برای تغییر معادله کنترل دوفاکتوی تنگه هرمز را فراهم آورد. این امر از طریق حذف زنجیره قابلیت های تاکتیکی ایران در حوزه جنوب کشور در دستور کار واقع شده است. در این فرآیند نه تنها شناورهای سطحی ایران هدف نیروهای امریکایی قرار گرفته، بلکه بسیاری از اهدافی که در حوزه سرزمینی و ساحلی قرار دارند نیز در زمره هدف های عملیاتی امریکا واقع شده و این امر خسارت انسانی، اقتصادی و راهبردی قابل توجهی را به قابلیت های انسانی و ابزاری ایران در حوزه منطقه ای خلیج فارس وارد می آورد.

واقعیت های کنش تاکتیکی امریکا بیانگر آن است که سنتکام از راهبرد فشار فزاینده و پلکانی برای محدودسازی قدرت تاکتیکی ایران بهره گرفت. در این ارتباط سنتکام از ناوهای سطحی انتحاری بدون سرنشین برای حمله به تاسیسات تعمیراتی بندرعباس استفاده کرده است. گام دوم در کنش عملیاتی سنتکام (پس از جنگ رمضان) مربوط به تخریب سامانه پدافند هوایی، رادارهای ساحلی، سایت های موشکی کروز و تاسیسات فرماندهی، کنترل و لجستیک بوده است.

سنتکام برای انجام عملیات علیه اهداف تاکتیکی خود در حوزه نیروی دریایی ایران، از 2 ناو هواپیمابر، 20 ناو جنگی، 10.000 نیروی انسانی تاکتیکی و بیش از 100 فروند جنگنده به همراه پهپادهای تاکتیکی بهره گرفته است. در چنین شرایطی زمینه برای هدف قرار دادن قابلیت های نظامی ایران افزایش پیدا کرده و از همه مهم تر اینکه بسیاری از تاسیسات خشکی و دریایی ایران که از قابلیت لازم برای اثربخشی در محیط منطقه ای برخوردار بوده، به میزان قابل توجهی تخریب شده است. ضرورت های کنش تاکتیکی ایران ایجاب می کند که ترامپ و ساختار محافظه کار امریکا به اهداف تاکتیکی خود در جنگ نایل نشود.

گذار از مرحله پیروزی سریع، امریکا را با چالش های پر دامنه همراه کرده است. مقاومت را می توان به عنوان ابزار و نیروی موثری ازسوی ایران دانست که آثار و پیامدهای خود را در فضای عبور کم هزینه به جا خواهد گذاشت. در شرایط پس از یادداشت تفاهم، ایران می بایست از سازوکارهای کنش دیپلماتیک و همکاری های سازنده به میزان موثرتری استفاده می کرد تا زمینه برای آغاز جنگ جدیدی علیه منابع، تاسیسات و سرمایه های راهبردی ایران به وجود نیاید.

3. بازدارندگی ناپایدار ایران پس از یادداشت تفاهم

ایران به دلیل قابلیت های تاکتیکی و نظم ژئوپلیتیکی خود همواره می تواند نشانه هایی از مقاومت و کنش تاکتیکی بازدارنده را در دستور کار قرار دهد. در روند جنگ امریکا و اسراییل علیه ایران، زمینه برای فعال سازی نظم امنیتی دریامحور بر پایه مفاهیم اقتصادی، نظامی و امنیتی به وجود آمد. اگرچه امریکا از قابلیت های ابزاری و تاکتیکی قابل توجهی در مقابله با تاسیسات و توانایی های نظامی ایران برخوردار است، اما برخی از شاخص های کنش متقابل ایران در برابر سیاست امنیتی امریکا وجود داشته که اگر چنین قابلیتی به گونه محاسبه شده مورد استفاده قرار می گرفت، می توانست نشانه هایی از موازنه تهدید را ایجاد نماید. مقاومت را می توان محور اصلی کنش تاکتیکی ایران در برابر سیاست تهاجمی امریکا دانست.

نیروی دریایی و موشکی ایران از چنین سازوکاری در برابر کنش تهاجمی کشورهای متخاصم بهره گرفته اند. علی رغم انجام حملات سنگین و پردامنه سنتکام به زیرساخت های اقتصادی و نظامی ایران، هنوز ساخت دفاعی جمهوری اسلامی از قابلیت لازم برای کنش تاکتیکی متقابل برخوردار بوده و ایران از زنجیره فرماندهی غیرمتمرکز و مبتنی بر راهبرد مقاومت، قادر می باشد تا اقدامات متقابل تخریبی در ارتباط با تاسیسات نظامی و راهبردی امریکا در محیط منطقه ای را انجام دهد.

ایران به گونه دوفاکتو از قابلیت لازم برای کنترل آبراه برخوردار است. اقدامات زنجیره ای امریکا برای محدودسازی قدرت تاکتیکی و عملیاتی ایران به نتیجه موثری برای شناسایی، کشف و درگیری دریایی منجر نشده است. سیاست محدود سازی قدرت ایران، یکی از سازوکارهای کنش دیپلماسی نظامی ترامپ می باشد. عملیات نظامی امریکا علیه ایران منجر به کاهش قابلیت دریایی جمهوری اسلامی برای انتقال نفت به چین و هند شده است. سطح اطمینان بخشی ایران برای انجام عملیات تاکتیکی فزاینده اگرچه محدود است، اما هنوز از قابلیت لازم برای هدف قرار دادن تاسیسات دشمن در محیط پیرامونی برخوردار می باشد.

توانایی های بالقوه ژئوپلیتیکی و تاکتیکی ایران می تواند آثار و پیامدهای اقتصادی و نظامی خاص خود را در دوران صلح و جنگ به همراه داشته باشد. قابلیت های دریایی ایران به گونه ای است که امکان کنش ارتباطی بسیاری از کشورهای آسیای میانه و قفقاز برای ارتباط با بازارهای جهانی را فراهم می سازد. در چنین شرایطی، نقش ایران برای انتقال ذخایر معدنی کشورهای منطقه ای ازجمله افغانستان، ازبکستان و آذربایجان به بازارهای بین المللی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. مقاومت در شرایطی از مطلوبیت راهبردی برخوردار می باشد که زمینه لازم برای نیل به نتیجه مناسب را فراهم سازد. هرگونه جنگ و منازعه براساس آثار و پیامدهای آن مورد توجه و ارزیابی قرار می گیرند.

مقاومت به عنوان تاکتیکی موثر و مطلوب برای تحقق اهداف مرحله ای محسوب می شود. به این ترتیب مقاومت ماهیت تاکتیکی داشته و نمی تواند تمامی اهداف راهبردی کشورها را تحقق بخشد. ایران برای گذار از چالش های امنیتی موجود می بایست به موازات مقامت، از ساز و کارهای دیگری همانند انعطاف پذیری دیپلماتیک و تغییر در قالب های کنش پارادایمیک استفاده نماید.

حفظ ساختار در نظام سیاسی و یکپارچگی ملی را می توان در زمره نتایج حاصل از مقاومت دانست. اگر چنین نتیجه ای در روند کنش دفاعی و تاکتیک مقاومت حاصل نشود، در آن شرایط جمهوری اسلامی نیازمند بهره گیری از ساز و کارهایی است که زمینه تحقق اهداف راهبردی یعنی انسجام ملی، تمامیت ارضی و همبستگی ساختاری فراهم شود. نادیده گرفتن هر یک از مولفه های یاد شده در روند مقاومت، می تواند چالش های پرمخاطره برای آینده سیاسی و ساختار عمومی کشور به وجود آورد.

نتیجه

واقعیت های محیطی بیانگر آن است که امریکا صرفا درصدد پیروزی میدانی نمی باشد، بلکه به دنبال تغییر دایمی معادله قدرت در منطقه و تبدیل ایران به کشوری است که فاقد توان و قابلیت لازم برای واکنش سریع و متوازن باشد. امریکا از ساز و کارهای کنش نظامی برای محدودسازی لایه های دفاعی ایران بهره گرفته و تلاش دارد تا قدرت آتش تاکتیکی و مرحله ای خود را به گونه ای ادامه دهد که قابلیت ایران برای انجام اقدامات و عملیات تاکتیکی مقابله جویانه به میزان قابل توجهی کاهش پیدا کند.

ایران برای عبور از چالش های موجود نیازمند تغییر پارادایم تاکتیکی می باشد. عبور از فضای عملیات فرسایشی صرفا در شرایطی حاصل می شود که از قابلیت لازم برای هدف گذاری روی مراکز فرماندهی، کنترل، ارتباطات، کامپیوتر، اطلاعات، نظارت و شناسایی منطقه ای دشمن برخوردار باشد و از این طریق بتواند بستر مناسب برای انجام شوک راهبردی به منابع و تاسیسات امریکا را فراهم آورد. در چنین شرایطی طبیعی است که زمینه برای تغییر موازنه قدرت به وجود می آید.