به نقل از اقتصادنیوز، طلا برای بسیاری از خانواده های ایرانی دیگر فقط زیورآلات، پس انداز عروسی یا کالای روز مبادا نیست؛ به دارایی ای تبدیل شده که صاحبش حاضر نیست آن را بفروشد، اما می خواهد از آن درآمد ماهانه بگیرد. در دل همین وضعیت، شکل تازه ای از معامله در برخی طلافروشی ها دیده می شود؛ افراد طلای خود را به طلافروش می سپارند، فاکتور یا رسیدی می گیرند که نشان می دهد چه مقدار طلا نزد واحد صنفی مانده و بعد طبق توافق، ماهانه درصدی از وزن همان طلا یا معادل ریالی آن را به عنوان سود دریافت می کنند.

ظاهر ماجرا ساده است: صاحب طلا، مثلا 50 گرم طلا دارد اما نمی خواهد آن را بفروشد. از طرفی به پول ماهانه نیاز دارد؛ برای خرج خانه، قسط، اجاره، درمان، شهریه یا حتی جبران عقب ماندگی درآمد از هزینه ها. طلافروش هم برای گردش کار خود به طلا و موجودی نیاز دارد. بنابراین طلا از خانه خارج می شود، اما مالکیت ذهنی آن برای صاحبش باقی می ماند؛ انگار دارایی فروخته نشده، فقط به کار افتاده است.

اما پشت این معامله ساده، یک روایت اقتصادی مهم خوابیده است: مردم از ریال فرار می کنند، اما از فروش طلا هم می ترسند.

در اقتصاد معمولی، وقتی خانوار به پول نیاز دارد، بخشی از دارایی خود را می فروشد. اما در سال های تورمی، فروش دارایی همیشه به معنای حل مشکل نیست؛ گاهی به معنای از دست دادن آخرین سنگر است. کسی که امروز 20 گرم طلا می فروشد، ممکن است دو ماه بعد دیگر نتواند همان 20 گرم را بخرد. همین ترس باعث شده طلا در ذهن بسیاری از خانوارها از یک دارایی قابل فروش به یک دارایی دست نزدنی تبدیل شود.

این رفتار در فضایی شکل گرفته که فشار تورمی همچنان بالاست. نرخ تورم سالانه کشور در خرداد 1405 برابر 62 درصد اعلام شده و دامنه آن برای دهک های مختلف از 60.1 درصد برای دهک دهم تا 68.5 درصد برای دهک دوم گزارش شده است. این یعنی فشار قیمت ها برای خانوارهای کم درآمدتر سنگین تر هم بوده است.

در چنین شرایطی، طلا برای خانوار فقط سرمایه نیست؛ بیمه روانی در برابر آینده است. خانواده ای که طلا دارد، حتی اگر نقدینگی نداشته باشد، حس می کند چیزی برای روز مبادا نگه داشته است. به همین دلیل، وقتی خرج روزمره فشار می آورد، فروش طلا آخرین گزینه می شود.

گزینه جدید اما این است: طلا فروخته نشود، ولی درآمدی از آن به دست بیاید.

در شکل رایج این توافق، صاحب طلا مقدار مشخصی طلا را نزد طلافروش می گذارد. مثلا 10، 20، 50 یا 100 گرم. طلافروش فاکتور، رسید یا نوشته ای می دهد که در آن وزن طلا، مشخصات طرفین و گاهی شرط بازگرداندن طلا ثبت می شود. سپس دو طرف توافق می کنند که طلافروش ماهانه درصدی از وزن طلا را به صاحب آن بپردازد؛ این روزها می گویند عرف بازار یک درصد در ماه است.

این یک درصد، اگر بر مبنای وزن حساب شود، عدد کوچکی به نظر می رسد اما در قیمت های فعلی طلا رقم قابل توجهی می شود.(این اعداد طبق قیمت اعلام شده طلا در نیمه تیر 1405، برای هر گرم طلای 18 عیار با عدد حدودی 17 میلیون و 600 هزار تومان است.)

با این مبنا، اگر توافق ماهانه یک درصدِ وزنی باشد، صاحب 50 گرم طلا ماهانه معادل نیم گرم طلا سود می گیرد؛ یعنی حدود 8 میلیون و 800 هزار تومان. صاحب 100 گرم طلا هم ماهانه معادل یک گرم طلا دریافت می کند؛ یعنی بیش از 17 میلیون و 600 هزار تومان با قیمت همان روز.

این جدول نشان می دهد چرا چنین بازاری برای بعضی خانوارها وسوسه کننده شده است. 20 گرم طلا، که شاید برای بسیاری از خانواده ها تمام پس انداز چند ساله باشد، در این مدل ماهانه حدود 3.5 میلیون تومان درآمد ایجاد می کند؛ بدون اینکه اصل طلا فروخته شود.

50 گرم طلا می تواند عددی نزدیک به اجاره بخشی از خانه، قسط وام یا بخشی از هزینه درمان را پوشش دهد. 100 گرم طلا هم به سطحی از درآمد ماهانه می رسد که برای بسیاری از خانوارها معادل یک حقوق کامل است.

طلا از پس انداز خاموش به دارایی درآمدزا تبدیل شد

نکته مهم اینجاست که در ذهن صاحب طلا، این معامله با سپرده بانکی فرق دارد. در سپرده بانکی، اصل پول ریالی می ماند و سود ریالی پرداخت می شود. اما در این مدل، اصل دارایی طلایی باقی می ماند و سود هم با منطق طلا محاسبه می شود. همین ویژگی باعث شده برخی افراد احساس کنند دارایی شان از تورم عقب نمی ماند.

البته این احساس، لزوما به معنای امن بودن معامله نیست. طلافروش ممکن است سود را ماهانه به شکل ریال بدهد، اما مبنا وزن طلا باشد. اگر قیمت طلا بالا برود، معادل ریالی سود هم بالا می رود. اگر قیمت پایین بیاید، سود ریالی کمتر می شود. بنابراین صاحب طلا به نوعی همچنان در معرض نوسان قیمت طلاست؛ اما چون اصل دارایی را نفروخته، حس می کند از بازار بیرون نمانده است.

از آن طرف، طلافروش هم در این معامله به موجودی طلا دسترسی پیدا می کند؛ بدون اینکه همان ابتدا برای خرید آن سرمایه سنگین پرداخت کند. اینجا معامله برای هر دو طرف جذاب می شود: صاحب طلا به درآمد ماهانه می رسد و طلافروش به موجودی مورد نیاز برای کار و گردش بازار.

مشکل اصلی این بازار، خاکستری بودن آن است. این معامله سپرده بانکی نیست، تحت پوشش صندوق رسمی نیست و در بسیاری از موارد روی اعتماد، اعتبار مغازه، فاکتور دست نویس یا توافق شخصی می چرخد. همین مسئله ریسک های جدی ایجاد می کند.

اولین ریسک، ابهام در ماهیت قرارداد است. آیا طلا امانت است؟ آیا طلافروش حق دارد با آن کار کند؟ آیا قرار است همان قطعه های طلا برگردد یا فقط معادل وزن آن؟ اگر طلایی که تحویل داده شده النگو، گردنبند یا مصنوعات دارای اجرت و ارزش ظاهری بوده، هنگام بازگشت تکلیف اجرت، عیار، کسری، شکستگی، آب شدگی یا تعویض آن چیست؟

دومین ریسک، ریسک اعتبار طلافروش است. اگر واحد صنفی با مشکل مالی مواجه شود، اگر طلا در گردش معاملات از بین برود، اگر اختلافی درباره وزن یا عیار پیش بیاید، صاحب طلا ممکن است برای اثبات حق خود فقط یک فاکتور یا رسید در دست داشته باشد. رییس اتحادیه طلا و جواهر تهران هم پیش تر درباره معاملات طلا به مردم توصیه کرده بود تنها از واحدهای صنفی دارای مجوز رسمی اقدام کنند.

سومین ریسک، شبیه شدن این مدل به وعده سود ثابت است. وقتی کسی برای نگهداری طلا ماهانه سود مشخص می دهد، باید پرسید این سود از کجا پرداخت می شود. اگر سود از گردش واقعی و سالم کسب وکار طلافروش تأمین شود، یک توافق تجاری پرریسک است. اما اگر پرداخت سود به جذب طلای افراد جدید وابسته شود، خطر جدی تر می شود. در این حالت، بازار از یک توافق صنفی به سمت مدل های پرریسک و شبه سرمایه گذاری می رود.

چهارمین ریسک، مسئله فاکتور و اصالت است. در بازار طلا، فاکتور معتبر اهمیت زیادی دارد. رییس اتحادیه طلا و جواهر پیش تر با اشاره به مشکلات اصالت سنجی، توصیه کرده بود خریداران در معاملات حضوری حتما فاکتور معتبر دریافت کنند و تا حد امکان از خرید سکه و طلای آب شده در فضای مجازی پرهیز کنند. این هشدارها نشان می دهد در بازاری که پای طلا، وزن، عیار و اعتماد وسط است، هر نوع معامله غیرشفاف می تواند زمینه اختلاف یا زیان را فراهم کند.

دلیل اول، نبود نقدینگی در زندگی روزمره است. بسیاری از خانوارها دارایی دارند، اما پول نقد ندارند. ممکن است در خانه طلا باشد، اما حساب بانکی خالی باشد. این تناقض در اقتصاد تورمی زیاد دیده می شود: خانواده روی کاغذ دارایی دارد، اما برای خرج روزانه تحت فشار است.

دلیل دوم، ترس از آینده قیمت طلاست. فروش طلا برای مردم فقط فروش یک کالا نیست؛ خروج از بازاری است که به نظرشان همیشه جلوتر از درآمد حرکت می کند. بنابراین به جای فروش، دنبال راهی می گردند که طلا بماند و نقدینگی هم تأمین شود.

دلیل سوم، ضعف جذابیت ابزارهای رسمی برای بخشی از مردم است. وقتی خانوار احساس کند سود بانکی نمی تواند ارزش دارایی اش را حفظ کند، به سمت دارایی هایی می رود که در ذهن عمومی نقش ضدتورمی دارند؛ طلا، ارز، ملک یا کالاهای بادوام. در میان این ها، طلا نقدشونده تر و در دسترس تر است.

دلیل چهارم، نیاز خود بازار طلا به گردش است. در دوره هایی که خرید نقدی برای واحدهای کوچک سخت تر می شود، دسترسی به طلای مردم می تواند برای بخشی از بازار جذاب باشد. طلافروش به جای خواباندن سرمایه سنگین برای خرید موجودی، با توافق ماهانه به طلا دسترسی پیدا می کند.

این بازار تازه را باید نشانه ای از یک تغییر بزرگ تر دانست. در اقتصاد تورمی، مردم فقط دنبال سود نیستند؛ دنبال راهی هستند که هم از امروز جان سالم به در ببرند، هم از فردا جا نمانند. طلا در این میان تبدیل شده به پلی میان نیاز فوری به پول و ترس از آینده.

برای همین است که بعضی ها طلایشان را نمی فروشند؛ آن را به کار می اندازند. طلا از صندوق خانه بیرون می آید، اما از ذهن صاحبش خارج نمی شود. نه کاملا فروخته شده، نه کاملا خوابیده است. در یک وضعیت بینابینی قرار گرفته: دارایی ای که هم پشتوانه است، هم منبع درآمد؛ هم آرامش می دهد، هم ریسک می سازد.

این همان تصویر تازه ای است که از دل بازار طلا بیرون آمده است؛ مردم دیگر فقط طلا نمی خرند تا نگه دارند؛ طلا را نگه می دارند تا از آن خرج ماهانه دربیاورند.