درحالی که تنش های منطقه ای میان ایران و امریکا به نقطه عطفی تازه رسیده و بحث های مربوط به تداوم یا توقف مذاکرات میان دوطرف اصلی این منازعه، دوباره به صدر اخبار بازگشته، پرسش اساسی اینجاست: آیا دیپلماسی و گفت وگو می تواند در سایه تهدید نظامی دوام بیاورد؟

به گزارش اعتماد، محمدصادق جوادی حصار، تحلیلگر مسائل سیاسی، به واکاوی معمای فعلی در مراودات ارتباطی و مذاکراتی ایران و امریکا می پردازد. او از ضرورت آمادگی دفاعی برای حفظ جایگاه در میز مذاکره تا چالش های تفسیر نادرست از مفاهیم امنیتی همچون مدیریت تنگه هرمز صحبت می کند. جوادی حصار معتقد است: مذاکره، نه یک جایگزین برای قدرت، بلکه نتیجه مستقیم توازن قدرت در میدان است.

در پی تفاهمات اولیه برای ترک تخاصم میان ایران و امریکا، ما شاهد یک دوره گذار بودیم که قرار بود به یک توافق 60 روزه منجر شود. اما ناگهان طی روزهای اخیر به دلیل آنچه تفسیر نادرست از مدیریت تنگه هرمز نامیده می شود، تنش ها بالا گرفت. اکنون دوباره این پرسش مطرح شده که آیا مسیر مذاکرات ادامه می یابد یا باید به سمت تقابل نظامی حرکت کرد؟ شما این مواجهه را چگونه تحلیل می کنید؟

باید ابتدا از یک اصل بنیادین در روابط بین الملل شروع کنیم: مذاکره، حاصلِ جنگ نیست، بلکه نتیجه عدم دستیابی به پیروزی مطلق در جنگ است. تاریخ به ما نشان داده که در جنگ های بزرگ، زمانی صلح شکل می گیرد که هیچ یک از طرفین نتواند هدف نهایی خود را از طریق زور به طور کامل محقق کند. در مورد تقابل فعلی، سناریوی پیروزی مطلق برای هیچ یک از طرفین میسر نیست. امریکا نمی تواند تمام اهداف ژئوپلیتیک خود را بدون کمترین تاثیری ازسوی ایران محقق کند و ازسوی دیگر ایران نیز نمی تواند با چشم بستن بر قدرت های منطقه ای و متحدان امریکا، تنها از طریق ابزارهای نظامی به مطالبات خود برسد، بنابراین بحث میان فقط جنگ یا فقط مذاکره یک دوگانه کاذب است.

شما می گویید دوگانه فقط جنگ یا فقط مذاکره عاقلانه نیست، بفرمایید نگاه معقول به این معادله چه می تواند باشد؟

منطقی ترین و عاقلانه ترین راهکار این است که ما در عین آمادگی کامل برای دفاع از خود (از طریق ابزارهای مختلف ازجمله فناوری های پیشرفته نظامی)، از میز مذاکره نیز برای دفاع از منافع ملی، آرمان ها و حقوق خود استفاده کنیم. ما باید چنان آمادگی دفاعی داشته باشیم که اگر طرف مقابل تنها از زبان آتش و موشک با ما سخن گفت، ما هم برای پاسخگویی و حفظ اراده ملی، حرفی برای گفتن داشته باشیم. در واقع قدرت نظامی، پیش شرطِ اعتبار در میز مذاکره است.

در این میان چه زمانی می توان نسبت به بازگشت به میز مذاکره و دستیابی به یک توافق پایدار امیدوار بود؟

امید به مذاکره زمانی معنا پیدا می کند که دوطرف (به خصوص امریکا) به تلخی این واقعیت برسند که موشک، هواپیما و بمباران، راه رسیدن به اهداف استراتژیک آن ها نیست. وقتی طرف مقابل بفهمد که با استفاده از زور نمی توانند آنچه می خواهند به دست آورند، آن ها در موقعیتی قرار می گیرند که به جست وجوی راه دیگری بروند؛ آن راه، همان دیپلماسی است، اما باید میان گفت وگو و مذاکره تفکیک قائل شد. نشستن دو نفر در یک فضای بسته و صحبت کردن درباره موضوعات کلی، مذاکره نیست.

مذاکره در عرف دیپلماتیک و همان گونه که در آموزه های رهبری شهید نیز تاکید شده، یعنی داد و ستد . مذاکره یعنی پیدا کردن نقطه اشتراک میان بایدها و نبایدها ؛ یعنی امتیاز دادن در یک حوزه برای گرفتن امتیازی حیاتی در حوزه دیگر. هدف از مذاکره، رسیدن به توافقاتی است که از فردا، شیوه مدیریت موضوعات را از حالت تنش به حالت همکاری یا حداقل مدیریت مشترک تغییر دهد. پس ما باید در میدان جنگ آمادگی داشته باشیم تا در میز مذاکره، از آنچه به دست آورده ایم، دفاع کنیم.

با توجه به تحولات اخیر برخی معتقدند که نقص در مفاد توافقنامه های گذشته یا تغییر رویکرد دولت های بعدی (مانند دوران ترامپ)، بهانه ای است برای رها کردن روند گفت وگوها. آیا شما هم معتقدید که ایران باید با احتیاط بیشتری به مذاکره نگاه کند و آیا این بی اعتمادی به طرف مقابل، مانع جدی است؟

فراز و نشیب در مذاکرات، به ویژه با طرفی که شخصیت غیرقابل پیش بینی و تکرارشونده ای مانند دونالد ترامپ دارد، یک امر کاملا طبیعی است. تاریخ نشان داده که امریکایی ها بارها توافق کرده اند و سپس با تغییر رویکرد مدعی شده اند که آن توافق با منافعشان همخوانی ندارد. نکته ای که باید به آن دقت کرد، بازی با مفاهیم است. آن ها گاهی تلاش می کنند با تفسیرهای خودسرانه، مفاد توافق را تغییر دهند. برای مثال اگر ما در یک متن حقوقی واژه ای را به کار ببریم، آن ها ممکن است بخواهند هر مفهوم سیالی را زیر آن معنا کنند تا بتوانند در آینده از آن علیه ما استفاده کنند. مثلا آن ها می نویسند، آب و بعد هم مایعی را آب تفسیر می کنند!

اما خوشبختانه در دوره اخیر در دولت چهاردهم، دقت مذاکره کنندگان ایرانی در استفاده از تعابیر دقیق (چه به فارسی و چه به انگلیسی) بسیار بالا رفته است تا راه هرگونه تفسیر نادرست و زیر زدن توافق را ببندند. اساسا ناراحتی اخیر امریکایی ها ناشی از این دقت مذاکره کنندگان ایرانی بوده که راه را برای تفسیر به رای آن ها بسته است. در مورد دولت چهاردهم و رویکرد مذاکراتی، من معتقدم اگر می توان به گفت وگوی منطقی و عاقلانه تن داد، باید این کار را کرد؛ اما با شرطِ آمادگی برای دفاع.

اگر طرف مقابل بخواهد فقط از زبان زور سخن بگوید، ما تا جایی که توان داریم از خودمان دفاع می کنیم و اگر در جایی احساس کردیم زورمان به آن ها نمی رسد، باید با هوشمندی، نقاط قوت آن ها را خنثی کنیم. مذاکره نباید به معنای تسلیم در برابر بی اعتمادی طرف مقابل باشد، بلکه باید ابزاری برای مدیریتِ همین بی اعتمادی باشد.

اخیرا گزارش هایی از تلاش میانجیگران، ازجمله قطر برای کاهش تنش ها منتشر شده است. خبر آمد که روز جمعه قطری ها برای کاهش تنش ها تیمی را به ایران اعزام کرده اند. باتوجه به اینکه بحث مدیریت تنگه هرمز یکی از حساس ترین موضوعات در مذاکرات است، چگونه ایران باید از این تلاش ها برای رسیدن به یک توافق 60 روزه استقبال کند؟

ایران در این مرحله نیاز مبرم به ابهام زدایی دارد؛ هم برای راویان داخلی و هم برای رابطان و میانجیگران بین المللی. ما باید به تمام واسطه ها، اعم از قطر، عمان و سایر طرف ها، این پیام را شفاف منتقل کنیم که سوءتفاهم های معنایی نباید مانع از پیشرفت مذاکرات شود. یک نمونه بارز، بحث مدیریت تنگه هرمز است. ما باید تفهیم کنیم که منظور ما از مدیریت تنگه هرمز، این نیست که مسیرهای تردد را به گونه ای تغییر دهیم که از کنترل ما خارج شود یا به منافع ما آسیب برسد. اگر طرف مقابل یا میانجیگران بخواهند از مفاهیم مدیریت استفاده کنند تا مسیرهای جدیدی را طراحی کنند که نفع ایران را به خطر بیندازد، این نقض آشکار عهدنامه هاست و ما هرگز آن را نخواهیم پذیرفت. مدیریت یعنی تداوم ترددها براساس قوانین گذشته و تحت نظارت و مدیریت ایران؛ نه تغییر بازی.

این فرآیند به مسیری نیاز دارد. پیشنهاد و توصیه شما برای تصمیم سازان و سیاستگذاران ایرانی چیست؟

پیشنهاد من برای تسهیل این فرآیند، ایجاد یک مکانیسم تایید متقابل است. بهتر است هر دوطرف، یک کارشناس یا نماینده یا قاضی کاملا مسلط و واقف به امور را درنظر بگیرند که در یک فضای مشترک بنشینند. هدف این است که هر جا سوءتفاهمی در مورد کلمات یا مفاهیم پیش آمد، بلافاصله از طریق گفت وگو حل شود. باید درک کنیم که در علم زبان شناسی و روانشناسی، انتقال مفاهیم همیشه یکسان نیست.

یک کلمه در زبان انگلیسی می تواند بار معنایی متفاوتی نسبت به معادل فارسی اش داشته باشد. گاهی اتفاقات بزرگ، نه از سر دشمنی، بلکه از سر بدفهمی در برداشت از کلمات رخ می دهند. ما باید با این بار معنایی کلمات مدارا کنیم و با صبر و دقت دیپلماتیک سعی کنیم به نقطه ای برسیم که هر دوطرف، حتی اگر با رویکردهای متفاوتی وارد شده باشند، در خروجی نهایی احساس رضایت کنند. مسیر حل تنش از میان عبور از این چاله های سوءتفاهم می گذرد.