شب خوابیدیم و صبح بیدار شدیم، نان 100 درصد گران شد. اگرچه مرکز آمار از تورم 375 درصدی اقلامی مانند روغن در یک سال گذشته خبر می دهد، اما تکرار جمله نان شده فلان قدر نشان می دهد این جهش قیمت، بحرانی تر از گران شدن سایر اقلام مصرفی به نظر می رسد؟

به گزاش فرارو، در فرهنگ و زبان ایرانی، نان فراتر از یک کالای مصرفی است و ریشه در مفاهیم اخلاقی و مقدس دارد. وقتی مادران به فرزندان خود می آموزند که پا گذاشتن روی خرده های نان گناه است و اصطلاحاتی چون آجر کردن نان در ادبیات روزمره جریان دارد، این اهمیت نمادین بیشتر به چشم می آید.

از منظر اقتصاد سیاسی نیز همان طور که کارل مارکس استدلال می کند، انسان پیش از هر چیز برای پرداختن به فرهنگ و اندیشه، باید زنده بماند و نیازهای مادی اش تامین شود؛ مفهومی که احمد شاملو نیز در شعر خود به آن اشاره می کند:

قصه ها می توانم کرد / غم نان اگر بگذارد

در علم اقتصاد، نان در دسته کالاهای اساسی قرار می گیرد. کالاهایی که سهم مهمی در سبد مصرف خانوار دارند. فتح الله بیات، رییس اتحادیه کارگران قراردادی و پیمانی و دبیر اجرایی خانه کارگر شرق تهران با اشاره به تاثیر افزایش قیمت نان بر معیشت کارگران، از منظر اقتصادی می گوید: نان، اصلی ترین کالای مصرفی خانواده های کارگری است و افزایش قیمت آن فشار مستقیمی بر قدرت خرید این قشر وارد می کند.

از جمله پیامدهای افزایش قیمت نان نیز کاهش قدرت خرید خانوارها، تغییر الگوی مصرف، حذف یا کاهش مصرف برخی اقلام غذایی و افزایش سهم نان در سبد معیشت اقشار کم درآمد، است.

شاید به همین دلیل است که گرانی آن واکنش اجتماعی شدیدتری ایجاد می کند. چرا که حتی اگر واقعیت چیز دیگری بگوید، ذهن جمعی همچنان نان را مرز بقا می بیند.

سید جواد میری، جامعه شناس، با تمرکز با مساله گرانی نان و فرازونشیب های اقتصادی در گفت وگو با فرارو می گوید: می توان به نان به مثابه یک استعاره نگاه کرد؛ استعاره ای که بنیان چرخه تغذیه در یک جامعه است و به نوعی در حافظه ناخودآگاه جمعی، نه فقط جامعه ایرانی بلکه اساسا انسان ها، جایگاه ویژه ای دارد. بنابراین نان را نباید صرفاً به صورت عینی یا یک مثال مشخص دید.

او با اشاره به روایت هایی که در مورد نان وجود دارد می گوید: عطار پس از حمله مغول می گوید: به نیشابور آمدم، دیدم از هیچ مسجدی صدای اذان نمی آید؛ گرسنگی و قحطی بود و آنجا فهمیدم اسم اعظم خداوند، نان است. به نظرم این نوع استعاره ها هم در فهم جایگاه نان دخیل اند و نباید مسئله را فقط به شکل عینی دید.

استاد دانشگاه اشاره می کند: شاید بتوان این گونه گفت که نان، استعاره ای از وضعیت نابسامان یا لجام گسیخته اقتصاد است. خود نان را نمی توان به عنوان یک آیتم یا مقوله ای جدا از چرخه اقتصاد کشور دید. اساساً کل اقتصاد کشور، در ساحت هستی اجتماعی کنونی ایران و در شرایط جنگی که امروز در آن قرار گرفته ایم، با ابعاد بسیار مهمی مواجه است.

میری، در این گفت وگو با اشاره به جایگاه نان در سبد معیشت مردم می گوید: نان تقریباً به دلیل یارانه هایی که به آن داده می شد، ارزان ترین چیزی بود که در دسترس مردم قرار داشت. آن چیزی که هنوز پابرجا مانده بود، دسترسی آسان تر به نان بود. اما نان هم نمی تواند از افزایش هزینه ها جدا باشد. هزینه آرد، آماده سازی، حمل ونقل، رساندن آرد به نانوایی، هزینه پخت، آب، برق، دستمزد کارگر و همه خدمات جانبی که یک نانوایی باید متحمل شود تا یک قرص نان به دست مردم برسد، همگی افزایش پیدا کرده اند.

این جامعه شناس تأکید می کند که افزایش قیمت نان بخشی از یک روند کلی تر در اقتصاد معیشتی است: بنابراین، طبیعی است که نان هم نتواند بیرون از این چرخه افزایش هزینه ها باقی بماند.

او با اشاره ای تاریخی می گوید: یک زمانی هم برنج این قدر ارزان بود که ایرانی ها بسیاری از شیوه های متکثر و متنوع مطبخ خودشان را تغییر دادند و نوعی تغییر ذائقه، به ویژه در کلان شهرها، اتفاق افتاد. شما هر جا می رفتید، در هر مهمانی یا ضیافتی، دیگر آن غذاهای متنوعی که بدون برنج بودند، روی سفره یا میز غذا دیده نمی شد؛ تقریباً همه جا برنج حضور داشت.

اما امروز، به گفته میری: با قیمت های گزاف برنج، این کالا دوباره دارد به همان جایگاهی برمی گردد که پیش از آن داشت. تقریباً از اواخر دوره قاجار بود که برنج به تدریج وارد چرخه اصلی خوراک مردم شد و این روند در دهه های بعد، به ویژه تا دهه 1390، به اوج رسید. اما اکنون با افزایش قیمت، برنج در بسیاری از خانواده ها یا از سبد غذایی حذف شده یا مصرف آن به شدت کاهش یافته است.

این جامعه شناس با اشاره به وضعیت کنونی جامعه می گوید: خود این تغییر نشان می دهد که معدل معیشتی جامعه با فشارهای جدی روبه رو شده است. امروز دیگر فقط طبقات پایین نیستند که با مشکل مواجه اند؛ حتی طبقات متوسط و متوسط رو به پایین نیز با چالش های جدی و بنیادین معیشتی دست وپنجه نرم می کنند.

او در بخش دیگری از صحبت هایش به مقدس بودن نان در ادیان ابراهیمی اشاره داشته و می گوید: نان تقریباً در بسیاری از ادیان جایگاهی مقدس دارد. مثلا در مسیحیت و به ویژه در سنت کاتولیک، نان نماد پیکر حضرت مسیح است. وقتی وارد کلیسا می شوید، در آیین عشای ربانی به شما شراب می دهند و می گویند این خون مسیح است و نان می دهند و می گویند این پیکر مسیح است.یعنی نان در بسیاری از سنت های دینی، قداست بسیار بالایی دارد.

در اسلام و حتی در فرهنگ ایرانی، از دید او: از دوران بسیار کهن، نان همواره جایگاهی مقدس داشته است. این تقدس، به گمان من، با آیین مهر، آیین زرتشت و همچنین آیین مسیحیت در ایران نیز ارتباط دارد.

به گفته میری: اگر به این سه دین بزرگ، یعنی مسیحیت، یهودیت و اسلام نگاه کنیم، می بینیم که نان جایگاهی بسیار قدسی دارد. حتی گندم نیز در بسیاری از روایت های دینی و اسطوره ای، از جمله در داستان آدم و حوا، جایگاه ویژه ای پیدا می کند و در قرآن نیز به طور غیرمستقیم به آن اشاره شده است.به نظر من، نان در تقریباً همه ادیان، نماد تعالی و معنویت نیز محسوب می شود و پیوند آن با امر قدسی، امری انکارناپذیر است.

سید جواد میری با اشاره به جنگ راست گرایان جهان علیه ایران تاکید می کند: ما واقعاً در میانه یک معرکه جنگی قرار گرفته ایم؛ نه فقط جنگ نظامی... بلکه هم زمان درگیر یک جنگ تمام عیار اقتصادی نیز هستیم.به دلیل تحریم هایی که از سال های 1388 و 1389 به بعد بر اقتصاد ایران تحمیل شد، شبکه ای شکل گرفت اما بعد از مدتی، خود همین شبکه به یکی از موانع جدی تبدیل شد.

این استاد دانشگاه در بخشی از صحبت هایش به جایگزین اقلام خوراکی که گران می شوند اشاره کرده و می گوید: وقتی برخی از اقلام خوراکی از دسترس خارج شد، جایگزینش چه خواهد بود؟ مثلا می گویند بروید سویا بخورید؛ اما تغییر ذائقه چیزی نیست که بتوان یک شبه در جامعه ایجاد کرد. یادم می آید در گذشته، حتی برخی خانواده ها آن قدر به نان عادت داشتند که برنج و خورش را هم با نان می خوردند. بعد از مدتی که برنج به وفور در دسترس قرار گرفت و ارزان شد، این عادت تغییر کرد و دیگر برنج و خورش را با نان نمی خوردند. نان بیشتر جایگاهش به وعده صبحانه، شام یا عصرانه منتقل شد و تقریباً از سفره ناهار کنار رفت، مگر در غذاهایی که اساساً با نان خورده می شوند.

داستان گرانی 100 درصدی نان، تنها روایتِ بالا رفتن اعداد در بخشنامه ها و کارت خوان های نانوایی نیست؛ قصه تلخِ کوچک شدن سفره هایی است که نان، آخرین پناهگاه و لنگرگاه آن ها محسوب می شد. در روزگاری که طبقه متوسط روزبه روز تحلیل می رود و اقشار کم درآمد در میانه یک جنگ تمام عیار اقتصادی برای بقا می جنگند، دست بردن در قیمت ارزان ترین و مقدس ترین کالای سفره ایرانی، برای خیلی ها عبور از یک خط قرمز روانی است.

شاید سیاست گذاران اقتصادی، نان را صرفاً یک متغیر اقتصادی ببینند، اما برای جامعه ای که به واسطه گرانی اقلامی چون برنج، به ناچار در حال بازگشت به رژیم غذایی مبتنی بر نان است، هر ریال افزایش قیمت این کالای استراتژیک، شوکی عمیق به همراه دارد. غم نان امروز دیگر تنها یک استعاره شاعرانه یا سوژه بحث های جامعه شناختی نیست؛ بلکه واقعیت عریانی است که با هر بار ایستادن در صف نانوایی، بر روان جامعه سنگینی می کند.

منبع: فرارو