زمانی که دونالد ترامپ، رییس جمهور ایالات متحده و محمد باقر قالیباف، رییس پارلمان ایران، در ماه ژوئن روی یک یادداشت تفاهم 14 ماده ای به توافق رسیدند، قرار بود که جنگ 109 روزه بین دو کشور را متوقف کنند. این توافق با میانجی گری پاکستان و قطر انجام شد و چارچوب آن ایالات متحده را ملزم کرده که محاصره دریایی خود بر ایران را لغو کند و در مقابل تهران تنگه هرمز را دوباره باز کند.

به نقل از الجزیره، با این حال، وضعیت در تنگه هرمز همچنان ناپایدار باقی مانده است. درحالی که تعداد حملات متقابل بین ایالات متحده و ایران از زمان امضای یادداشت تفاهم به طور قابل توجهی کاهش یافته است، اما این تنش ها به طور کامل متوقف نشده اند و روز جمعه و شنبه درگیری هایی بین دو طرف رخ داد.

درحالی که واشنگتن و تهران وارد یک دوره 60 روزه برای مذاکره در مورد یک توافق دائمی برای حل و فصل این مناقشه می شوند، یک سوال اساسی مطرح می شود: آیا این یادداشت تفاهم گام واقعی به سوی صلح پایدار است یا فقط یک مکانیسم موقتی برای به تعویق انداختن درگیری؟ برخی تحلیلگران این تفاهم نامه را توافقی از سر اجبار می بینند؛ یعنی، آتش بس ناشی از درد مشترک و نه حرکتی به سمت ایجاد اعتماد.

در نظریه حل و فصل منازعات، طرف های درگیر به ندرت برای جست وجوی صلح به میز مذاکره می آیند؛ آنها زمانی به این مرحله می رسند که به بن بست دردناک مشترک برخورد کرده باشند و چنین به نظر می رسد در مورد ایالات متحده و ایران نیز همین اتفاق افتاده است. خالد الجابر، مدیر شورای امور جهانی خاورمیانه در گفت وگو با الجزیره عنوان کرد که جنگ سه ماهه منطقه را از طریق درگیری های مستقیم دولتی دگرگون کرد، زیرساخت ها را ویران ساخته و زنجیره های تامین جهانی را از آسیا تا اروپا مختل کرد. طی این جنگ که از 28 فوریه آغاز شد و رسما با امضای یادداشت تفاهم در 17 ژوئن متوقف شد، حدود 7200 موشک شلیک شد که تقریبا 80 درصد آنها زیرساخت های غیرنظامی را هدف قرار داد.

وی افزود: این امر نشان دهنده استراتژی ایران برای افزایش هزینه جنگ برای ایالات متحده و منطقه از طریق هدف قرار دادن مستقیم شهرهای عربی خلیج فارس بود. با ادامه جنگ، ایالات متحده همچنین به طور فزاینده ای تحت تاثیر سیاست داخلی و پیامدهای اقتصادی جهانی قرار گرفت، که محدودیت های شدید قدرت نظامی این کشور را نشان داد. از سوی دیگر، نبیل خوری، دیپلمات سابق ایالات متحده، به الجزیره گفت: این جنگ نشان داد که قدرت و استفاده از زور محدودیت دارد. این به آن معناست که قدرت لزوما به معنای تاثیرگذاری نیست. شما می توانید قوی ترین ارتش جهان را داشته باشید، اما اگر نتوانید سیاست یک دولت دیگر را تغییر دهید، قدرت شما به تاثیر واقعی تبدیل نشده است.

تحلیلگران می گویند که میان توافق فعلی ایالات متحده و ایران و توافقات آتش بس سال 2025 در غزه و لبنان تفاوت ساختاری اساسی وجود دارد. توافق آتش بس غزه در اکتبر 2025 شامل خروج تدریجی و مبادله زندانیان بین اسراییل و حماس بود که قرار بود خشونت ها را در سرزمین های فلسطینی کاهش دهد. اما طی 260 روز گذشته، اسراییل 3465 بار این توافق را نقض کرده و 1045 فلسطینی به شهادت رسانده و 3380 نفر را زخمی کرده است. توافق آتش بس لبنان که توسط ایالات متحده در نوامبر 2024 میانجی گری شده نیز بارها توسط اسراییل نقض شده است. این در حالی است که تحلیلگران می گویند که اسراییل از چارچوب آتش بس در لبنان و غزه برای شکل دهی ترتیبات امنیتی به نفع خود استفاده کرده است و حملات هوایی مداوم این رژیم به لبنان از زمان امضای توافق، خود گواهی بر این مساله است.

نگار مرتضوی، پژوهشگر ارشد مرکز سیاست بین الملل عنوان کرد که آتش بس های غزه و لبنان ذاتا ناقص هستند، چرا که شامل بازیگران غیردولتی با ساختارهای فرماندهی شکسته و مراکز قدرت رقابتی متعدد هستند. در مقابل، یادداشت تفاهم بین ایالات متحده و ایران زنجیره های فرماندهی واضح و توانایی مذاکره مستقیم را نشان می دهد. علاوه بر این، هر دو کشور با موانع اقتصادی در پی جنگ اخیر روبه رو هستند. وی گفت که اکنون هم واشنگتن و هم تهران بیشتر از فروپاشی دیپلماسی متضرر خواهند شد تا از سازش هایی که برای حفظ تفاهم لازم است.

ضعف فعلی یادداشت تفاهم آمریکا و ایران تنها به تنش های نظامی منطقه ای مربوط نمی شود، بلکه به چشم اندازهای سیاسی داخلی در هر دو کشور نیز مرتبط است.

عبدالقادر فایز، خبرنگار الجزیره و پژوهشگر در مطالعات ایرانی، به تفاوت بین متن کنونی توافق و تجربه های پیشین در زمینه دیپلماسی میان دو کشور اشاره کرده و گفت: در سال 2015، باراک اوباما، رییس جمهور سابق ایالات متحده، توافق هسته ای را با بال جناح دیپلماتیک معتدل ایران امضا کرد. این در حالی است که اکنون به نظر می رسد ایالات متحده با نظامیان سروکار بیشتری دارد.

یک تحلیلگر ایرانی نیز در این رابطه گفت که برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال 2015 یک پروژه اصلاح طلب-دموکراتیک بود که از منظر دیپلماتیک زیبا، اما از نظر داخلی برای هر دو کشور ایران و ایالات متحده شکننده به حساب می آمد. وی به الجزیره گفت: اما این یادداشت تفاهم تصویر معکوسی ارائه می دهد: این تفاهم نامه معامله ای است میان نهادهای امنیتی سخت گیر ایران و کاخ سفید تحت سلطه جمهوری خواهان تندرو. این مساله باعث می شود که تفاهم نامه فعلی کمتر مورد بازبینی قرار بگیرد، اما در عین حال سبب می شود که این موافقت نامه پتانسیل بیشتری برای دوام داشته باشد.

با وجود اینکه آتش بس ایران و ایالات متحده به طور رسمی برقرار است، حملات محدود و اتهامات متقابل در منطقه ادامه دارد، از جمله حملات به بنادر جنوبی ایران توسط ایالات متحده و تبادل آتش در منطقه خلیج فارس. تحلیلگران معتقدند که این تحولات نه نشانه ای از فروپاشی قریب الوقوع چارچوب توافق، بلکه نشان دهنده گسترش خشونت بار دیپلماسی هستند. اوضاع و احوال فعلی مرحله ای خطرناک، اما آشنا از چانه زنی پس از جنگ است که در آن هر دو طرف در حال آزمایش مرزها و آستانه های تحمل یکدیگر هستند، اما همزمان مراقبند که جنگ را دوباره آغاز نکنند. در چنین چارچوبی، هر طرف تمام تلاش خود را بر به حداکثر رساندن منافع و کاهش امتیازدهی طی مراحل متعدد مذاکرات می گذارد. وی در ادامه گفت: البته ریسک اصلی اما این است که این نوع چانه زنی قهری به راحتی می تواند دچار دور باطل تسلسل شود.