سعید لیلاز، تحلیلگر مسائل سیاسی و اقتصادی به ارزیابی 37 سال رهبری آیت الله سیدعلی خامنه ای پرداخت. دوره ای که به گفته او با تثبیت سریع اقتدار سیاسی، تثبیت استقلال راهبردی ایران، عبور کم هزینه از گذار اجتماعی و ارتقای جایگاه منطقه ای همراه بوده است.

به گزارش اعتماد، لیلاز می گوید: یکی از محورهای اصلی راهبردی در این دوره، تقویت توان دفاعی و بازدارندگی بوده است. سال ها این سیاست ها در حوزه موشکی و پهپادی مورد نقد قرار می گرفت، اما تحولات اخیر منطقه نشان داد این انتخاب تا چه اندازه در موازنه قدرت موثر بوده است.

37 سال زعامت رهبر شهید بر ایران با فراز و فرودها و رخدادهای تلخ و شیرین بسیاری همراه بوده است. تحلیل شما از این سال ها چیست؟ چه دستاوردهایی شکل گرفت و چه بایدها و نبایدهایی برجای ماند؟

اگر بخواهیم منصفانه داوری کنیم، باید از یک واقعیت آغاز کنیم: آیت الله خامنه ای از همان ابتدای رهبری با اقتدار کامل و بسط ید کشور را اداره کردند. وقتی سیر تاریخی رهبران پیشین ایران را بررسی می کنیم، می بینیم بسیاری از آنان تنها در سال های پایانی حکومت خود به تمرکز و بسط ید واقعی رسیدند. اما در مورد آیت الله خامنه ای، از همان آغاز رهبری شاهد تثبیت قدرت موثر هستیم. این نکته اهمیت تاریخی دارد. ایشان می دانستند چه جایگاهی را تحویل گرفته اند و چه افقی را باید ترسیم کنند. از روز نخست، با درک روشن از مسوولیت و با قاطعیت، مسیر مورد نظر خود را پی گرفتند. همین استمرار 37 ساله در قدرت، با اختیار کامل و نقش واقعی در تصمیم سازی، امکان شکل گیری میراث را فراهم کرد؛ میراثی که امروز می توان درباره آن با فاصله و وضوح سخن گفت. اگر بخواهیم مقایسه ای تاریخی انجام دهیم، به نظر من ایشان از حیث طول دوره اقتدار موثر، در میان رهبران ایران جایگاه برجسته ای دارند. شاید پس از ناصرالدین شاه قاجار بتوان از چنین تداومی سخن گفت، با این تفاوت که در این دوره، مفهوم استقلال ملی و اقتدار حاکمیتی معنایی متفاوت و پیچیده تر داشته است.

یکی از شاخص هایی که آیت الله خامنه ای تاکید فراوانی بر آن داشت، بحث استقلال کشور بود، از این منظر چه دستاوردهایی را می توان برای دوره رهبری ایشان در نظر گرفت؟ آیا ایران حقیقتا به استقلالی که مورد نظر رهبر شهید بود، رسید؟

اساسا یکی از مهم ترین ویژگی های این دوره، به نظر من، تثبیت استقلال در تصمیم گیری ملی است. از آغاز انقلاب، ایران تحت فشارهای شدید خارجی، تحریم ها و تهدیدها قرار داشته است؛ اما در هیچ مقطعی قدرت های بزرگ نتوانستند مسیر راهبردی کشور را تعیین یا رهبری آن را جابه جا کنند. باید توجه داشت که در جهان امروز، شمار کشورهایی که استقلال کامل در تصمیم گیری های کلان دارند بسیار محدود است. بسیاری از متحدان ایالات متحده امریکا - از ژاپن و استرالیا گرفته تا برخی کشورهای اروپایی- در حوزه های امنیتی و راهبردی وابستگی جدی دارند. در منطقه خاورمیانه نیز کشورهایی چون قطر، امارات یا عربستان، با وجود ثروت اقتصادی، در چارچوب نظم امنیتی امریکا تعریف می شوند. در مقابل، ایران طی این 37 سال توانست راهبردهای کلان خود را بدون تحمیل خارجی تعیین کند. این همان دستاوردی است که به باور من باید آن را یکی از شاهکارهای انقلاب اسلامی دانست: اینکه کاخ سفید، کرملین، پکن یا لندن برای ایران تصمیم نگرفتند.

موضوع مهم بعدی، راهبردی بود که رهبری شهید برای حوزه دفاعی و موشکی طراحی کردند، از این منظر چه شاخصه هایی برای این 37 سال می توان در نظر گرفت؟

این هم یکی از ویژگی های منحصر به فرد دوران زمامداری آیت الله خامنه ای است. در واقع یکی از محورهای اصلی راهبردی در این دوره، تقویت توان دفاعی و بازدارندگی بوده است. سال ها این سیاست ها در حوزه موشکی و پهپادی مورد نقد قرار می گرفت، اما تحولات اخیر منطقه نشان داد این انتخاب تا چه اندازه در موازنه قدرت موثر بوده است.

من بارها در گفت وگو با رسانه های خارجی با این پرسش مواجه شده ام که چرا ایران تا این حد بر توان موشکی تاکید دارد. پاسخ من ساده بوده است: چون ایران به دلیل تحریم های گسترده، امکان نوسازی نیروی هوایی خود و بهره مندی از جنگنده را نداشته است. اگر دسترسی به جنگنده های پیشرفته وجود داشت، شاید این مسیر متفاوت می بود. اما در شرایط محدودیت، انتخاب فناوری موشکی و پهپادی یک تصمیم واقع گرایانه و هوشمندانه بود. از سوی دیگر باید توجه داشت که کارآمدی هر سلاحی زمانی روشن می شود که در میدان عمل آزموده شود. تحولات نظامی سال های اخیر نشان داد که این انتخاب راهبردی توانسته سطحی از بازدارندگی ایجاد کند که در معادلات منطقه ای تعیین کننده است. به اعتقاد من، اگر این ظرفیت بازدارندگی وجود نداشت، خطرات بسیار جدی تری متوجه تمامیت ارضی و امنیت کشور می شد.

نمی توان از دوره های حاکمیتی سخن گفت، اما از شاخصه های اجتماعی و عمومی صحبت نکرد. از این منظر دوران زمامداری 37 سال اخیر را چطور می توان ارزیابی کرد؟

ایران از زمان مشروطه وارد یک دوره گذار تاریخی شده است؛ گذاری از جامعه ای سنتی و عمدتا روستایی به جامعه ای مدرن و شهری. این روند بیش از یک قرن ادامه داشته و بخش عمده آن در سه دهه اخیر رخ داده است. در دوره رهبری آیت الله خامنه ای، این تحول اجتماعی با سرعت بالایی پیش رفت. جامعه ایران به طور گسترده شهری شد، سطح سواد و تحصیلات ارتقا یافت و ساختارهای اجتماعی دگرگون شدند. به باور من، بیش از 90 درصد این گذار تاریخی در همین 37 سال تکمیل شد. نکته مهم آن است که این تحول بزرگ اجتماعی، در مقایسه با بسیاری از تحولات مشابه در تاریخ ایران، با کمترین میزان خشونت و خونریزی همراه بود. ما شاهد تصفیه های گسترده و درگیری های داخلی فراگیر نبودیم. مدیریت این گذار، با همه چالش ها، یکی از ویژگی های مهم این دوره است.

این دوران را در مقایسه با سایر دوره های قرون اخیر در چه جایگاهی می توان قرار داد؟

اگر بخواهم از منظر تاریخی مقایسه کنم، برخی تصمیم های راهبردی این دوره را می توان با اقدامات شاه عباس صفوی مقایسه کرد. شاه عباس با انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان و توجه ویژه به خلیج فارس، توانست جایگاه ایران را در معادلات منطقه ای تثبیت کند. در تاریخ ایران، همواره رهبران بزرگ به اهمیت ژئوپلیتیک خلیج فارس واقف بوده اند. از صفویه تا زندیه و حتی قاجار، حفظ کنترل بر سواحل جنوبی و راه های تجاری اهمیت حیاتی داشته است. در دوره معاصر نیز توجه به عمق راهبردی و موقعیت منطقه ای، بخشی از همین سنت تاریخی است.

ولی قبول دارید که ما در این دهه ها ذیل تحریم های شدیدی قرار داشتیم؟

اتفاقا این ویژگی مثبت این 37 سال است. اولا باید به شما بگویم که ایران از نخستین روزهای انقلاب با تحریم های گسترده مواجه بوده است نه فقط سه یا 4دهه اخیر. تحریم هایی که در برخی دوره ها شدت بی سابقه ای یافته اند. این فشارها در مقایسه با موارد مشابه مانند کوبا، کم سابقه بوده اند. با این حال، ساختار سیاسی کشور توانست در برابر این فشارها دوام بیاورد و حتی در برخی حوزه ها پیشرفت کند. اما باید اذعان کرد که هزینه اصلی این تحریم ها در حوزه اقتصاد و معیشت مردم پرداخت شده است.

اگر قرار باشد یک دورنما برای آینده تصویرسازی کنیم تا از میراث رهبری شهید صیانت شود به چه مواردی می توان اشاره کرد؟

به باور من، مهم ترین نقطه ضعف این 37 سال، اقتصاد است. ما نتوانستیم اقتصاد کشور را به ثبات و پایداری برسانیم. رشدهای مقطعی داشتیم، اما تثبیت بلندمدت رخ نداد. تورم مزمن، کاهش ارزش پول ملی و فرسایش قدرت خرید مردم، آسیب های جدی وارد کرده است. جمهوری اسلامی در دهه های نخست توانست طبقه متوسط قابل توجهی ایجاد کند؛ طبقه ای که در دوره پیش از انقلاب شکل گیری آن آرزوی حکومت وقت بود. اما همین طبقه متوسط، زمانی که به بلوغ رسید، با چالش های اقتصادی و اجتماعی روبه رو شد. کشمکش های طبقاتی و فشارهای معیشتی باعث شد پیوند این طبقه با ساختار سیاسی تضعیف شود. امروز می توان گفت هم اقتصاد دچار آسیب شده و هم طبقه متوسط تحت فشار قرار گرفته است. اگر بخواهیم از میراث سخن بگوییم، این دو حوزه نیازمند بازسازی فوری هستند.

ماموریت جمهوری سوم که دوره زعامت آیت الله سید مجتبی خامنه ای است، چگونه ترسیم می شود؟

من معتقدم دوره پیش رو - آنچه می توان از آن با عنوان جمهوری سوم یاد کرد- دو ماموریت اساسی دارد: نخست، اصلاح و تقویت بنیادهای اقتصادی و دوم، بازگرداندن اعتماد و پیوند میان حاکمیت و طبقه متوسط. بدون اقتصاد پایدار، هیچ دستاورد راهبردی یا امنیتی نمی تواند به طور کامل تثبیت شود. قدرت منطقه ای و استقلال سیاسی زمانی معنا پیدا می کند که پشتوانه اقتصادی و رضایت اجتماعی وجود داشته باشد. نهایتا باید بگویم دوره 37 ساله رهبری آیت الله سیدعلی خامنه ای، از منظر تثبیت اقتدار سیاسی، حفظ استقلال تصمیم گیری، ارتقای توان دفاعی و عبور از گذار اجتماعی، دوره ای تعیین کننده در تاریخ معاصر ایران بوده است. ایران در این مدت به بازیگری اثرگذار در منطقه تبدیل شد و ساختار سیاسی خود را در برابر فشارهای بی سابقه خارجی حفظ کرد. با این حال، ضعف در مدیریت اقتصادی و فرسایش طبقه متوسط، چالشی جدی است که آینده نظام سیاسی را تحت تاثیر قرار خواهد داد. ماموریت اصلی دوره جدید، جبران همین کاستی ها و تکمیل پروژه ای است که طی چهار دهه گذشته در حوزه قدرت و استقلال شکل گرفته است.