اگر چه امضای تفاهم اولیه میان ایران و ایالات متحده، پس از دهه ها تقابل و بی اعتمادی، امیدواری های تازه ای را نسبت به گشایش در روابط دوجانبه و حرکت به سوی سیاست خارجی متوازن، تنش زدا و توسعه محور ایجاد کرد، اما تحولات پس از آن، به ویژه نتایج نه چندان امیدوارکننده دور نخست مذاکرات در سوییس بار دیگر بر دامنه ابهامات افزوده است.

به گزارش شرق، اکنون این پرسش مطرح است که آیا تفاهم اولیه همچنان ظرفیت تبدیل شدن به یک توافق پایدار را دارد یا موانع سیاسی و امنیتی، آینده این مسیر را با چالش های جدی مواجه خواهد کرد؟ برای واکاوی ابعاد این تحولات، بررسی فرصت ها و تهدیدهای پیش روی دیپلماسی ایران و ارزیابی چشم انداز روابط تهران و واشینگتن، با نعمت الله ایزدی، آخرین سفیر جمهوری اسلامی ایران در اتحاد جماهیر شوروی، نخستین سفیر ایران در فدراسیون روسیه و سفیر پیشین ایران در عمان، گفت و گویی انجام شده است.

در ادامه مشروح این گفت و گو را بخوانید.

با توجه به این که برای نخستین بار پس از انقلاب اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا موفق به امضای یک سند مشترک دوجانبه در سطح رییس جمهور شده اند و به دنبال آن، دیروز یکشنبه نیز دور اول مذاکرات در سوییس برگزار شد، برخی این رویداد را آغازگر مرحله ای جدید در سیاست خارجی ارزیابی می کنند و برخی دیگر با تردید به آن می نگرند، به خصوص بعد از توقف رایزنی ها در پی تهدبدهای ترامپ. ارزیابی شما به عنوان فردی با سابقه طولانی در حوزه سیاست خارجی چیست؟ آیا نسبت به این تحول خوش بین هستید یا بدبین؟

به نظر من، اتفاق مهمی رخ داده است. همان گونه که اشاره کردید، پس از چند دهه از پیروزی انقلاب اسلامی، این نخستین بار است که چنین رویدادی به وقوع می پیوندد و ایران و ایالات متحده آمریکا موفق به امضای یک سند مشترک دوجانبه در سطح رییس جمهور شده اند. لذا به اعتقاد من، باید نسبت به این موضوع نگاه خوش بینانه داشت؛ زیرا چنین اتفاقی به سادگی رخ نمی دهد. بدون تردید، دو طرف تحلیل هایی از یکدیگر داشته اند، شرایط طرف مقابل را ارزیابی کرده اند و در نهایت به این جمع بندی رسیده اند که چنین اقدامی انجام دهند.

اما مذاکرات سوییس آن طور که باید جلو نرفت؟

نباید بار منفی بر این رویداد تحمیل کرد؛ بلکه کلا ماهیت آن مثبت است. این رخداد، اتفاقی بسیار مهم است و می تواند سرآغاز تحولات بیشتری نیز باشد. البته هم ایران و هم ایالات متحده باید نسبت به مسیر پیش رو مراقبت داشته باشند؛ به هر حال امضای سند تفاهم در سطح روسای جمهور و آغاز مذاکرات مستلزم آن است که از آن صیانت شود و طرفین به تعهدات خود پایبند بمانند تا شرایط بهتری برای آینده فراهم شود. در مجموع، اتفاقی که رخ داده نمی تواند منفی تلقی شود، مگر آن که شرایط و حوادث آینده بر آن اثر بگذارد. اما آنچه تاکنون رخ داده، به نظر من باید مثبت ارزیابی شود؛ زیرا بی تردید نیازها، ضرورت ها و شرایطی میان طرفین شکل گرفته که آن ها را به این نقطه رسانده است. من نسبت به این روند خوش بین هستم و امیدوارم این خوش بینی در ادامه نیز حفظ شود.

با وجود نگاه خوش بینانه، اگر بخواهیم موضوع را از منظر تخصصی تر بررسی کنیم، در شرایط فعلی تحولات بین المللی از جمله جنگ اوکراین و همچنین تنش های منطقه ای در غرب آسیا، از جمله اقدامات اسراییل در لبنان و سایر مناطق، در جریان است. برخی تحلیلگران معتقدند این بازیگران، با انگیزه ها و منافع متفاوت، ممکن است نسبت به شکل گیری توافق میان ایران و آمریکا واکنش منفی داشته باشند یا حتی در مسیر آن مانع تراشی کنند. آیا به نظر شما بازیگران ثالث می توانند در روند چنین توافقی اثرگذار باشند؟

بله، قطعا می توانند اثرگذار باشند. به ویژه اسراییل که موضع خود را به طور روشن و سریع اعلام می کند و اساسا با شکل گیری چنین توافق هایی موافق نیست و نسبت به اقدام آمریکا در امضای توافق با ایران انتقاد جدی دارد. بنابراین در مورد اسراییل، موضع تا حد زیادی روشن است. در خصوص سایر کشورها نیز این مسئله متناسب با منافع و چالش هایی است که هر یک از آن ها با آن روبه رو هستند. برای مثال، روسیه درگیر جنگ اوکراین است و این نگرانی را دارد که در صورت کاهش تنش ها در خاورمیانه و ایران، توجه آمریکا و غرب بیش از پیش به جنگ اوکراین معطوف شود. از این منظر، طبیعی است که برخی کشورها نسبت به چنین توافق هایی حساسیت هایی داشته باشند و ممکن است بر روند آن تأثیر بگذارند. این همان نکته ای است که پیش تر نیز اشاره کردم؛ یعنی عوامل بیرونی می توانند تا حدی بر روند تحولات اثرگذار باشند.

در این میان، ضروری است نسبت به این موضوع مراقبت شود و به ویژه نسبت به کشورهایی مانند روسیه اطمینان بخشی صورت گیرد. کشوری که روابط نزدیکی با ایران دارد، باید در جریان این موضوع قرار گیرد که آنچه در حال وقوع است در جهت ایجاد آرامش در منطقه است. حتی روسیه، چین و سایر کشورها نیز می توانند از کاهش تنش ها بهره مند شوند. این نکته باید به روشنی به آن ها منتقل شود که هدف این اقدامات، صلح و ثبات منطقه ای است و این که هر کشور بتواند منافع مشروع خود را در چارچوبی باثبات دنبال کند.

با توجه به تجربه جنابعالی در مقام سفیر ایران در عمان و شناخت دقیق شما از منطقه خلیج فارس، در جریان جنگ اخیر، روابط ایران با برخی کشورهای منطقه دچار آسیب شد. در عین حال، تلاش هایی برای برقراری آتش بس و کاهش تنش صورت گرفت و نقش میانجی گرانی همچون عمان و قطر نیز مجددا برجسته شد؛ کما اینکه قطری ها، هم در حصول تفاهم اولیه و هم در مذاکرات سوییس به شکل جدی نقش داشتند. با این وجود، برخی تحلیل ها بر این باورند که روابط ایران با کشورهای منطقه ممکن است به وضعیت پیش از این بحران ها بازنگردد. در صورت تحقق یک تفاهم یا توافق کلان، آیا می توان انتظار داشت که این روند به احیای روابط منطقه ای ایران نیز منجر شود؟

به نظر من، اساسا چاره ای جز این وجود ندارد. کشورهای منطقه، چه ایران و چه کشورهای حوزه خلیج فارس، به هرحال همسایه یکدیگر هستند و این همسایگی امری اجتناب ناپذیر است. در برخی موارد، فاصله میان کشورها به قدری کم است که با چند ساعت مسیر دریایی می توان به کشور دیگر رسید؛ به گونه ای که در عمل، روابط و تعاملات روزمره میان آن ها ناگزیر و مستمر است. بنابراین اگر فرض بر این باشد که حوادث و تنش ها موجب دوری دائمی کشورها از یکدیگر شود، چنین تصوری از منظر جغرافیایی، راهبردی و شرایط منطقه ای، قابل تحقق نیست.

من معتقد نیستم که تحولات و رخدادهای دوران جنگ، به ویژه جنگ اخیر، تأثیرات عمیق و دائمی بر روابط ما با کشورهای منطقه بر جای گذاشته باشد؛ بلکه اگر طرفین بتوانند شرایط جدید را درک کرده و با واقعیت های جدید کنار بیایند، این فرصت وجود دارد که روابط به سطح پیشین و حتی بهتر از آن بازگردد. این امر البته نیازمند نوعی ممارست، از خودگذشتگی و درک متقابل شرایط طرفین است. مهم تر از همه این که نباید این تصور شکل بگیرد که کشورها می توانند تا ابد در وضعیت تخاصم باقی بمانند. برداشت من این است که زمینه چنین تغییری وجود دارد و شخصا نسبت به تحقق آن امیدوارم.

یکی از مسائل اساسی در سیاست خارجی ایران، فقدان رابطه متعادل و متوازن با قدرت های جهانی بوده است. شما پیش تر نیز تأکید داشته اید که نباید تمام ظرفیت های سیاست خارجی کشور صرفا معطوف به شرق یا غرب شود، بلکه باید بر اساس اصل توازن، روابطی متناسب با وزن و ظرفیت هر کشور شکل گیرد. در صورت تحقق توافق، آیا می توان آن را مقدمه ای برای بازگشت به این اصل توازن در سیاست خارجی دانست؟ یا این که پس از آن نیز سیاست خارجی در همان چارچوب نگاه به شرق ادامه خواهد یافت؟

به نظر من، چنین نیست که بتوان در یک بازه زمانی کوتاه گفت همه چیز تمام شده و ما به وضعیت پیشین بازمی گردیم و به تعبیری به تنظیمات کارخانه بازگشت کنیم. واقعیت این است که ما در مسیر روابط خارجی، مجموعه ای از تعهدات داریم و در مقابل نیز طرف های دیگر تعهداتی دارند که این روند زمان بر است و به سرعت قابل جمع بندی نیست. برای مثال، در موضوعاتی مانند جبران خسارات، یا ایجاد صندوق های تأمین منابع مالی برای بازسازی، طبیعی است که ارقام و سازوکارهای مرتبط نیازمند زمان و کار کارشناسی گسترده است. برداشت من این است که مسیری که در حال شکل گیری است، می تواند به تقویت همان اصل توازن در سیاست خارجی منجر شود؛ اصلی که پیش تر نیز بارها به آن اشاره کرده ام.

در این چارچوب، انتظار من از کشورهایی مانند چین و روسیه این است که شرایط ایران در منطقه را به درستی درک کنند و نسبت به ظرفیت هایی که وجود دارد و امکان استفاده متقابل از آن ها، توجه لازم را داشته باشند. باید روابط از حالت صرفا ابزاری خارج شده و به سمت روابطی اصیل، پایدار و متعادل حرکت کند؛ امری که هم به سود آن کشورها خواهد بود و هم به سود ایران. برداشت من این است که چنین روندی امکان تحقق دارد، مشروط بر آن که همه طرف ها با نگاه واقع بینانه و نه احساسی به موضوع نگاه کنند؛ به ویژه در داخل کشور نیز لازم است سیاست خارجی با نگاه دقیق تر و جدی تری نسبت به گذشته دنبال شود.

یکی دیگر از مباحث مهم در تحلیل سیاست خارجی ایران، موضوع نسبت میان میدان و دیپلماسی و یا به تعبیر برخی، دوگانگی در سیاست خارجی و حوزه نظامی بوده است. برخی این دوگانه را به عنوان یک واقعیت ساختاری پذیرفته اند و برخی دیگر، القای چنین دوگانگی را اساسا نادرست می دانند. با توجه به شرایط جدید و بازگشت به مسیر گفت وگو و مذاکره، آیا می توان امیدوار بود که این دوگانگی یا چندگانگی در تصمیم سازی سیاست خارجی ایران و نظامی کاهش یافته یا از دستور کار خارج شود؟

به نظر من، آنچه امروز مشاهده می کنیم، تا حدی نشان دهنده طلیعه ای از کاهش چنین دوگانگی هایی است. اگر به روند موجود توجه کنیم، نهایتا این موضوع به شورای عالی امنیت ملی بازمی گردد؛ جایی که میدان و دیپلماسی در آن جا در کنار یکدیگر قرار می گیرند و درباره منافع ملی بحث، گفت وگو و تصمیم گیری می کنند. این که امروز گفته می شود تقریبا تمامی اعضا- به جز یک عضو- به یک جمع بندی و درک مشترک رسیده اند، نشان دهنده نوعی وفاق در این فضاست.

فارغ از این که در گذشته تا چه اندازه این دوگانه واقعی یا مصنوعی بوده، آنچه امروز اهمیت دارد این است که نوعی تفاهم و همگرایی شکل گرفته است. در این میان، نقش هماهنگ کننده این روند، که احتمالا رییس جمهور باشد، قابل توجه است؛ چه در پذیرش مسئولیت ها و چه در تبیین این مسیر. به نظر من، شکل گیری چنین سطحی از وفاق، امری کم سابقه یا حتی بی سابقه است و ارزش قابل توجهی دارد. امیدوارم این روند ادامه پیدا کند و هر یک از نهادها و افراد در هر جایگاهی که هستند، به وظایف خود عمل کرده و به الزامات متقابل یکدیگر نیز توجه داشته باشند تا این همپوشانی و هماهنگی تداوم یابد و از شکل گیری رقابت های ناسالم جلوگیری شود.