فرارو محسن صالحی خواه؛ زیر نور قرمز، در محاصره باندهای بزرگ و هوای دم کرده حسینیه، مقابل کتیبه بزرگی که همیشه پشت سر مداح دیده می شود، این بار مهمان دیگری هم حضور دارد؛ چند قبضه کلاشینکف که انعکاس نور روی آن جلب توجه می کند. مداح و چند نفر از حلقه نخست سینه زنان، همزمان با تکرار ذکر یا شعر، سلاح هایی را که در دست دارند نیز بالا و پایین می برند؛ هماهنگ با ریتم مداحی.

به گزارش فرارو، تحولات سیاسی ماه های اخیر به برخی هیئت های عزاداری در تهران و چند شهر دیگر نیز کشیده شد. فضایی که همزمان با آتش بس، انتشار پیام رهبر انقلاب با تأکید بر کلیدواژه علی الاصول ، حاشیه های تفاهم نامه ایران و آمریکا و ادامه مذاکرات دو کشور شکل گرفت.

پررنگ بودن مسائل سیاسی در هیئت های عزاداری، چه در قالب انتقاد از سیاست ها و چه در حمایت از آن ها، موضوع تازه ای در ایران نیست. از اوایل دهه 1380 و همزمان با تغییرات فضای سیاسی کشور، برخی هیئت ها و بخشی از جامعه مداحان به بازیگرانی اثرگذار در این عرصه تبدیل شدند.

با این حال، دهه اول محرم امسال یک تفاوت قابل توجه داشت؛ در برخی هیئت ها، سلاح نیز به شکل آشکار به نمایش درآمد. اتفاقی که در سال های گذشته نمونه های اندکی از آن دیده شده بود. این رخداد همزمان بود با موجی از موضع گیری ها درباره مذاکرات ایران و آمریکا؛ از تجمع های شبانه و فعالیت های شبکه های اجتماعی گرفته تا برخی برنامه های صداوسیما و محتوای منتشرشده در فضای مجازی. پس از انتشار پیام رهبر انقلاب نیز شماری از مداحان با استفاده از کلیدواژه علی الاصول اشعاری خواندند که واکنش قابل توجه یا تندی به دنبال نداشت.

سیدرضا نریمانی بیش از هر چیز با نوحه منم باید برم شناخته می شود؛ اثری که سال 1395 و همزمان با اوج نبرد با داعش در سوریه منتشر شد و به دفاع از حرم حضرت زینب (س) می پرداخت؛ موضوعی که در آن مقطع یکی از محورهای سیاست منطقه ای ایران بود. او در انتخابات ریاست جمهوری سال 1403 نیز از حامیان سعید جلیلی بود و این حمایت را در قالب یک نوحه بیان کرد.

نریمانی در یکی از شب های دهه نخست محرم امسال، به سخنان مسعود پزشکیان درباره اختصاص 20 میلیون بشکه نفت به هوافضا واکنش نشان داد و گفت یک مقام رسمی باید نسبت به اظهارات خود دقت بیشتری داشته باشد.

این سخنان با واکنش گسترده کاربران شبکه های اجتماعی و همچنین برخی رسانه های حامی دولت و اصلاح طلب روبه رو شد. او در مراسم خود در امامزاده شاه میرحمزه اصفهان، شعری خواند که در شبکه های اجتماعی، به ویژه در کانال های برخی رسانه های اصولگرا و منتقد مذاکرات، بازتاب گسترده ای پیدا کرد.

چند روز پیش از شکل گیری این موج، یکی از مداحان شهرری نیز با اظهاراتی جنجال برانگیز خبرساز شد. محمدعلی بخشی در یکی از جلسات خود گفت: آقای رییس جمهور، اگر شروط رهبری محقق نشه، ما می دانیم و تیغ و حلقوم شما. پدرت رو درمیاریم.

پس از انتشار گسترده این ویدئو در فضای مجازی و بازتاب آن در برخی رسانه های خارج از کشور، که از آن به عنوان تهدید علیه رییس جمهور یاد کردند، بخشی ویدئوی دیگری منتشر کرد. او در این ویدئو گفت منظورش تهدید نبوده و این جملات را با هدف روشنگری بیان کرده است.

پیش از آغاز محرم نیز برخی تجمع های شبانه در نقاط مختلف تهران با حضور مداحان شناخته شده برگزار می شد؛ تجمع هایی که گاه بخش هایی از سخنان آنان درباره موضوعات روز، به ویژه مذاکرات ایران و آمریکا، در شبکه های اجتماعی بازتاب گسترده پیدا می کرد. مرور این اظهارنظرها نشان می دهد که مداحان در این موضوع مواضع یکسانی نداشتند.

برخی، هرچند با ادبیاتی محتاطانه، از پایان جنگ یا ضرورت حفظ آرامش و صبوری سخن گفتند و برخی دیگر مواضعی انتقادی نسبت به روند مذاکرات اتخاذ کردند.

این تفاوت مواضع را می توان در اختلاف گرایش های سیاسی میان مداحان شناخته شده نیز مشاهده کرد. آنان اگرچه عموماً خود را در اردوگاه اصولگرایی یا جریان موسوم به نیروهای انقلابی تعریف می کنند، اما در سال های گذشته، به ویژه در انتخابات، از نامزدهای متفاوتی حمایت کرده اند و همین تفاوت ها امروز نیز در مواجهه با تحولات سیاسی خود را نشان می دهد.

در مقابل، نمونه هایی نیز دیده می شود که برخی مداحان، برخلاف مواضع سیاسی پیشین خود، این بار مسیر متفاوتی را انتخاب کرده اند یا نظرات خود را تغییر دادند. یکی از شاخص ترین نمونه ها، میثم مطیعی، عضو هیئت علمی دانشگاه امام صادق (ع) است. مطیعی که با مداحی ای نشسته صف اول در نماز عید فطر سال 1396 بیش از گذشته شناخته شد، در دهه نخست محرم امسال نسبت به برخی رفتارهای تند انتقاد کرد؛ موضعی که با واکنش رسانه های منتقد مذاکرات روبه رو شد.

حضور مسائل سیاسی در هیئت های مذهبی موضوع تازه ای نیست. بخشی از جامعه مداحان و برخی هیئت ها در دهه های گذشته، علاوه بر فعالیت مذهبی، به موضوعات سیاسی روز نیز پرداخته اند و در مقاطع مختلف بر فضای عمومی کشور اثر گذاشته اند.

در سال های جنگ ایران و عراق، بخشی از مداحان در حوزه فرهنگی و بسیج نیروهای مردمی نقش پررنگی داشتند. پس از پایان جنگ و به ویژه از دهه 1370، همزمان با تغییر فضای سیاسی کشور، کارکرد بخشی از هیئت ها نیز تغییر کرد.

در دوران دوم خرداد و وقایعی که به خصوص در سال 78 رخ داد، برخی روزنامه های اصلاح طلب مدعی بودند تعدادی از هیئت های مذهبی و مداحان به پایگاه فعالیت گروه هایی تبدیل شده اند که بعدها با عنوان گروه فشار شناخته شدند.

بخشی از صحبت های حسین سازور در برنامه دستخط شبکه 5 که از آرشیو تصویری این برنامه حذف شده است

نقش آفرینی مداحان در انتخابات ریاست جمهوری سال 1384 بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت. شماری از تحلیلگران سیاسی، فعال شدن شبکه های سنتی مذهبی، هیئت ها و مداحان را یکی از عوامل مؤثر در پیروزی محمود احمدی نژاد می دانستند.

این حمایت در انتخابات سال 1388 نیز ادامه یافت و گروهی از مداحان با انتشار بیانیه، برادر بسیجی و ولایتی دکتر محمود احمدی نژاد را اصلح دانسته و حمایت بی دریغ خود را از ایشان اعلام کردند.

با این حال، روابط نزدیک میان دولت احمدی نژاد و بخشی از مداحان در سال های بعد دچار اختلاف شد. در همان دوره، برخی مداحان به چهره هایی تأثیرگذار در منازعات سیاسی روز تبدیل شدند و اظهارنظرهای آنان درباره دولت ها و چهره های سیاسی بازتاب گسترده ای پیدا می کرد.

در دولت حسن روحانی نیز تیم شناخته شده مداحان اهل سیاست، از منتقدان جدی شخص او و دولت هایش بودند و از تریبون های خود استفاده می کردند. تریبون هایی که گاهی رنگ و بوی تهدید و گاهی رنگ هشدار می گرفت.

شهریور 1397

در سال های اخیر نیز مداحان در انتخابات و رقابت های سیاسی فعال باقی مانده اند، هرچند اختلاف های سیاسی درون جریان اصولگرا بر مواضع آنان نیز اثر گذاشته است. برای نمونه، در انتخابات ریاست جمهوری سال 1403، همه مداحان شناخته شده در دور اول، از یک نامزد حمایت نکردند و میان آنان اختلاف نظر وجود داشت.

این سابقه نشان می دهد که ورود هیئت ها و مداحان به موضوعات سیاسی، پدیده ای تازه نیست. آنچه محرم امسال را از بسیاری دوره های پیشین متمایز کرد، نه صرفاً موضع گیری سیاسی، بلکه نمایش سلاح در برخی مراسم عزاداری بود؛ موضوعی که پرسش هایی درباره منشأ این سلاح ها، نحوه ورود آن ها به مراسم مذهبی و نسبت این رخداد با فضای سیاسی روز ایجاد کرده است.