اتفاقی که روی کاغذ افتاده فی نفسه شبیه یک پیشرفت تاریخی است اما یادمان باشد فوتبال حافظه دارد؛ حافظه ای که عددها را فراموش می کند ولی حسرت ها را نه. جام جهانی 48 تیمی شد و شانس صعود بیشتر؛ با این همه سهم ایران از این مسیر عریض همان درِ خروجی بود. آرام، بی سروصدا و بدون آنکه حتی یک پیروزی برای چنگ زدن به آن پیدا شود. ما باز هم پشت همان در ماندیم؛ این بار نه با تلخی یک شکست بلکه با سنگینی سه بار نبردن

برآیند این روند چیزی نبود جز حذفی که علی الظاهر شکست نداشت، اما در نهایت، تفاوتی با شکست هم نداشت. خب، کسی نمی تواند بگوید این تیم هیچ روایتی نداشت. داشت؛ اما روایتش قصه فرصت هایی بود که یکی یکی از کنارشان گذشت. برابر مصر دو بار تیر دروازه لرزید، یک پنالتی از دست رفت، گلی که می توانست تاریخ را عوض کند در آفساید جا ماند و تساوی یک بر یک، بیشتر شبیه داستانی ناتمام بود تا پایان یک مسابقه. تیم ملی تا آخرین لحظه روی لبه تیغ راه رفت و چه بسا سال ها بعد همین بازی را به یاد بیاوریم؛ نه به خاطر یک امتیاز بلکه به خاطر همه فرصت هایی که می توانست سرنوشت را عوض کند و نکرد. مع الوصف حتی همین روایت هم بیش از آنکه محصول جسارت باشد شبیه حسرتی بود که فوتبال برای خودش نگه داشت؛ حسرتی که بازتاب یک رویکرد محتاطانه بود.

حتی برابر بلژیکی که نه در بهترین روزهایش بود و نه پس از ده نفره شدن توان سابق را داشت، خوب دفاع کردیم اما انگار از لحظه ای که امکان بردن به وجود آمد، بیشتر نگران نباختن شدیم. مقابل نیوزیلند یکی از کم فروغ ترین تیم های جام فقط مساوی کردیم؛ نه چون حریف دست نیافتنی بود بلکه چون انگار از همان ابتدا نباختن هدف بزرگ تری از بردن شده بود. کمااینکه این رویه در شاکله بازی تیم ملی بیش از هر مؤلفه دیگری به چشم می آمد.

در این میان، انصاف حکم می کند یک واقعیت را نادیده نگیریم. تیم ملی در این جام میهمان آسوده ای نبود. میزبانی پرحاشیه آمریکا، پروازهای پی درپی، فرصت های محدود برای ریکاوری و فشاری که بیرون از مستطیل سبز بر تیم تحمیل شد، قطعاً بخشی از این داستان است و بی شک هر تحلیلی که این ها را حذف کند، ناقص است. اذعان به این واقعیت، شرط هر واکاوی منصفانه خواهد بود. اما این ها بهانه نیستند، واقعیت اند. و سؤال اصلی هم دقیقاً از همین جا شروع می شود؛ مأموریت تیم ملی فقط تحمل سختی ها بود یا دست کم ارائه نمایشی درخور از تیمی که در دل همین سختی ها، جرأت بردن داشته باشد؟ تیمی که در شرایط نابرابر فقط دوام نیاورد، بلکه جرأت کند بازی را ببرد. اگر قرار باشد همه دشواری ها تنها به توضیح نتیجه تبدیل شوند، لاجرم باید پرسید دیگر چه چیزی از تیم ملی بودن، باقی می ماند؟

مهم ترین افسوس ما فی الواقع بیرون از زمین رقم خورد؛ جایی که تیم ملی آرام آرام سرمایه اجتماعی اش را از دست داد. تیم ملی زمانی بزرگ می شود که مردم احساس کنند حق دارند درباره اش حرف بزنند، سؤال بپرسند، نقد کنند و حتی از آن دلخور شوند. اما در ماه های گذشته مرز عجیبی ساخته شد؛ فضای پیرامون تیم ملی به جای آنکه پذیرای گفت وگو باشد، تلویحاً منتقد را در جایگاه متهم نشاند. هر پرسش بوی مخالفت با وطن گرفت و هر حمایت معادل میهن دوستی تلقی شد. فضایی که سرمایه اجتماعی را خرج خاموش کردن منتقدان می کند، روزی می رسد که حتی بی شکست هم نتواند دل مردم را با خودش ببرد. این، برآیند برهم کنش یک خوانش نادرست از نسبت میان نقد و حمایت بود.

شکست، گاهی حاصل اختلاف کیفیت است اما تکرار نباختن بدون جسارت برای بردن، کم کم به یک فلسفه تبدیل می شود؛ فلسفه ای که نه امید می سازد نه خاطره و نه سرمایه اجتماعی.

شاید تلخ ترین تصویر این جام، خروج تیمی بود که بی شکست ماند اما نتوانست احساس کامیابی بیافریند. تیمی که آمارش از احساس مردم جلو زد و نتیجه اش از رؤیاهایشان عقب ماند. حالا دیگر بحث بر سر یک سرمربی یا یک نسل از بازیکنان نیست. بحث بر سر این است که فوتبال ایران در بزنگاه کنونی هنوز میان نباختن و بردن تفاوت قائل نشده است. باید به جای شمردن مسابقه هایی که نباختیم، از خودمان بپرسیم چرا حتی جام جهانی بزرگ تر هم نتوانست رؤیای صعود را برایمان واقعی تر کند؟ اگر پاسخ این سؤال پیدا نشود، چه بسا دوره بعد، جام جهانی از این هم بزرگ تر شود اما فوتبال ما همچنان کوچک بماند.